Кіріспе
Гонконгтағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссия (ICAC;) – Гонконгтың мемлекеттік және жеке секторлардағы сыбайлас жемқорлықпен күресуді мақсат ететін, заңмен бекітілген тәуелсіз органы. 1974 жылы құрылған ICAC Гонконг үкіметі мен құқық қорғау органдарынан тәуелсіз жұмыс істейді. Комиссияны комиссар басқарады, ол тікелей Гонконгтың Бас атқарушысына есеп береді. ICAC Гонконгтың әлемдегі ең сыбайлас жемқорлықтан таза елдердің бірі ретіндегі беделін сақтауға және қалада адалдық мәдениетін қалыптастыруға зор үлес қосты. ICAC-тың қызметтері тергеу, алдын алу және білім беруді қамтиды. Комиссия сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылықтар бойынша шағымдарды қарастырады, сыбайлас жемқорлық схемаларын анықтау үшін операциялар жүргізеді, сондай-ақ адамдарды қамауға алуға, іздеу жүргізуге және мүлікті тәркілеуге құқылы. Гонконгтың Негізгі заңының 57-бабында ICAC тәуелсіз жұмыс істейді және Гонконгтың Бас атқарушысына тікелей есеп беретіні айтылған. 48-бапқа сәйкес, ICAC комиссары Гонконгтың жоғары лауазымды шенеунігі ретінде Гонконгтың Бас атқарушысы ұсынады және Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі тағайындайды. Жаңадан құрылған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссия, ескі полицияның сыбайлас жемқорлыққа қарсы бөлімінен өзгеше, тек Гонконг губернаторына ғана есепті болды. ICAC операциялық құрамының көп бөлігі британдық полиция күштерінен алынған сержанттардан тұрды және олардың өздері де заңсыз әрекеттер жасаудан аулақ болған жоқ. Олардың тактикасы мен әдістері көбінесе агрессивті болды – олар полиция бөліміне барып, «балық аулау» мақсатымен бірнеше ауысым қызметкерін тексеруге алып кететін. Нәтижесінде олардың соққы беру тактикасы тиімді болды.
Даму
Алғашқы күндері ICAC қызметкерлері мен ашуланған полиция қызметкерлері арасында Орталық аудандағы кеңселерге жасалған шабуылдар болды; бұл жағдай 1977 жылға дейін жасалған ұсақ сыбайлас жемқорлыққа қатысты жартылай кешірім жариялануымен аяқталды. Бірақ біртіндеп ICAC өзін сезіндірді және бірнеше жоғары лауазымды полиция қызметкерлері сотталып, кінәлі деп танылды. Басқалары зейнетке кетуге мәжбүр болды. Тергеулер нәтижесінде 1978 жылдың басында кең ауқымды тазалау жүргізілді, онда 119 қызметкер, оның ішінде бір кеден қызметкері Колониялық ереже 55-тің (төмендегі 1-ші түсіндірмеге қараңыз) талаптарына сәйкес қызметтен босатылды; бұл қадамға жұртшылықтың пікірі әртүрлі болды, бірақ заң шығарушылар кеңесі Гонконгтың мүддесі үшін дұрыс деп бағалады, осы мәселенің улануына және полиция күштерінің әлсіреуіне жол бермеу үшін. Қалалық кеңес мүшесі Элси Эллиот үкіметті жоғары лауазымды сыбайлас жемқорларға мейірімділік танытып, тек "кішкентай шыбындарды" жазалағаны үшін сынады. Бірте-бірте Гонконг сыбайлас жемқорлыққа толы қаладан әлемдегі ең сыбайлас жемқорлықсыз елдердің біріне айналды, бұл Дүниежүзілік банк, The Heritage Foundation және Transparency International сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан мойындалды. Кейбір елдер ICAC-ті сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімді моделі деп қарастырды, ол анықтау, алдын алу және білім беру арқылы жүзеге асырылады. 1970 жылдары сыбайлас жемқорлыққа қатысты 10 шағымның сегізі мемлекеттік қызметкерлерге қатысты. Бұл тенденция жылдар өте келе өзгерді. Полиция қызметкерлеріне қатысты шағымдар 70 пайызға төмендеді – 1974 жылы 1443 болса, 2007 жылы 446 болды. Бүгінде 10 шағымның тек үшеуі ғана мемлекеттік қызметкерлерге қатысты. Ал жеке сектордағы жағдайлар соңғы жылдары артып келеді. ICAC кәсіпорындарға жүйелік бақылау және қызметкерлерді оқыту арқылы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға көмектесу үшін күш-жігерін күшейтті. (Статистикалық мәліметтерді ICAC ұсынды.) 1980 жылдардың соңында Корольдік прокурорының міндетін атқарушы Чарльз Уорвик Рид сот процестерін ұтыстыру үшін пара алғаны үшін тұтқындалды. Кейін ол сотталды. Ол Жаңа Зеландияның жаңа Ауыр алаяқтық кеңсесінің директоры лауазымын атқара алмады. Оның сегіз жылдық мерзімі хабаршы болғаннан кейін алты жылға қысқартылды. Ол куәгерлерді қорғау бағдарламасы аясында үш жыл жалғыз камерада отырды, содан кейін туған жері Жаңа Зеландияға қайтарылды. Бір-екі күннен кейін ол Гонконгта сотталып жатқан қытай бизнесменіне қарсы жалған куәлік берді. Гонконг билігі оны экстрадициялауды талап етті, бірақ оның орнына Жаңа Зеландияда сотталып екі жылға сотталды. Ол, оның әйелі және адвокаты 1993 жылы пара ақшасын іздеу жөніндегі Тарихи кеңес ісінде айыпталушылар болды, онда Гонконгтың Бас прокуроры Ридтің Жаңа Зеландияның Тауранга қаласында сатып алған жеріне талап ету арқылы 12 миллион долларлық төленбеген айыппұл алуға тырысты. 2008 жылы ICAC-қа түскен сыбайлас жемқорлық туралы хабарламалар 6 пайызға төмендеп, 3377 құрады, оның 65 пайызы жеке секторға, 28 пайызы мемлекеттік органдарға, ал қалған 7 пайызы мемлекеттік мекемелерге қатысты. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ресурстық орталық жүргізген зерттеулер Гонконгтегі полиция сыбайлас жемқорлығының көбінесе "заңсыз нарықтармен" немесе құмар ойындар, жезөкшелік және есірткі сияқты "зардап шекпеген қылмыстармен" байланысты екенін көрсетті. Осылайша, бұрын полиция параларының мол көзі болған Гонконгтағы ойын-сауықтарды заңдастыру шешімі полициядағы сыбайлас жемқорлықтың төмендеуіне ықпал еткен болуы мүмкін. ICAC-тің тергеу, алдын алу және білім беру жұмысы да белгілі бір әсер еткені сөзсіз, бірақ полициядағы сыбайлас жемқорлықты азайтуға толыққанды немесе тіпті басты жауапкер емес.
Даулар
1970 жылдардағы үлкен тазалаулардан кейін көптеген адамдар ICAC-тің қоғамдағы рөлі азаяды деп ойлады, бірақ олардың негізгі жұмысы аяқталғанына қарамастан, олардың ықпалы кең таралған күйде қалды. Көптеген ICAC қызметкерлері үлкен сандағы сенсациялық істердің болмауынан кейін Гонконгтан кетіп қалды, ал басқалары одан аз жауапкершілікпен өмір сүруді жөн көрді. Алайда, 1993 жылы олардың Операциялар жөніндегі директордың орынбасары Алекс Цуи Какитті губернатор Крис Паттен кенеттен қызметтен босатып, Цуиге деген сенімін жоғалтқанын мәлімдеді – бұл сыбайлас жемқорлық немесе айтарлықтай бұзушылықтың күшті дәлелдерінің эвфемизмі болды. "Алекс Цуи ісі" 1990 жылдардың ортасында үлкен резонанс туғызды, себебі Цуи үнсіз кеткен жоқ. Шын мәнінде, ол ICAC ішіндегі қанағаттандырмас мінез-құлық туралы қарсы шағымдар жасады, олардың бірі Операциялар директоры Джим Бакл Майкл Крофт деген офицердің сексуалдық қысым көрсетуі туралы шағымдарды тергеуді "тоқтатып" тастады (кейіннен ол қызметтен ауыстырылып, шығарылды). Алекс Цуидің бұқаралық ақпарат құралдарында және Заң шығарушы кеңесте жалғасқан сөздері ICAC-тің беделін түсірді. Бір жыл өткен соң, 1995 жылғы Рождествода ICAC директорының көмекшісі – көпке танымал ішімсең – мас күйінде көлік жүргізуі үшін тұтқындалды. Сотталғаннан кейін ол күдікті түрде қатаң жазадан құтылып, ICAC комиссарынан тек "сөгіс" алды. 2006 жылдың 31 қазанында Фанни Лоу ICAC комиссары болып тағайындалды. Бұрыннан танылмаған Білім және еңбек ресурстарын басқару жөніндегі тұрақты хатшы қауіпсіздік мәселелерінде әлсіз деп есептелді. Сонымен қатар, Лоу мен бұрынғы комиссар Раймонд Вонгтың тағайындалуы тікелей алмасу болғандықтан, үкімет Азаматтық партия мен Либералды партия тарапынан маңызды лауазымды "орын алмастыру" ойыны арқылы төмендеткені үшін сынға ілікті. Лоу мемлекеттік қызметтегі мансабының соңына жеткен жоқ деп есептелді, ал Комиссар лауазымы дәстүрлі түрде "соңғы" лауазым болып саналды, бұл лауазымды иеленушіге қорқусыз және жақпаусыз жұмыс істеуге мүмкіндік берді.
Шығыстар туралы жанжал
2013 жылы Тимоти Тонгтың 5 жылдық комиссар қызметі кезеңінде материктегі және басқа шетелдердегі шенеуніктерге тамақтандыруға және сыйлықтарға артық шығын жасағаны анықталды. Тәуелсіз комиссия оның ішкі ережелерден асып кеткен банкеттік шығындарға рұқсат бергенін анықтады. Екі офицерді бизнес-классқа көтеруге жұмсалған 186 000 гонконг долларына бағаланған шығынның мақұлдау туралы тіркелмесі болды, ал құрлықтағы жоғары лауазымды шенеунікке ұсынылған бір сыйлықтың құны 4 140 гонконг доллары (530 АҚШ доллары) болды. Тонгтың 35 жұмыс сапары салық төлеушілерге шамамен 4 миллион гонконг доллары (513 000 АҚШ доллары), ал материк пен шетел шенеуніктерге сыйлықтар 282 000 гонконг долларына (36 100 АҚШ доллары) бағаланғаны үшін Заң шығару кеңесінің комитеті тарапынан сынға ілікті. LegCo комитеті «Тонг мырзаның өзінің және материктегі Гонконгтағы шенеуніктермен тым жақын байланысы ICAC-тің бейтараптығына жұртшылықтың сенімін күңкілдетпесін мұқият қарастырған-дыр ма?» деген алаңдаушылық білдірді. Осы оқиға болған кезде Тонг жақында Қытай Халық Саяси Кеңес Конференциясына делегат болып тағайындалған еді.
Тәуелсіздік туралы алаңдаушылықтар
Тәуелдік берілгеннен бері бірнеше жоғары деңгейдегі тағайындамалар ICAC-тің тәуелсіздігіне күмән тудырды. 2012 жылы Иммиграция департаментінің бюрократы Саймон Пе комиссар болып тағайындалды. Одан да маңыздысы, 2014 жылы 1997 жылдан кейін Пекинге адалдығын жылдам өзгерген бұрынғы отарлық лоялист Мария Там Операцияларды қарау комитетінің төрағасы болып тағайындалды – бұл комитет ICAC-тің кез келген шешімін сұраққа алып, кез келген істі жабуға құқылы маңызды орган. Пандемократ саясатшылар бас атқарушы CY Leung-тің араласуына күдік келтірді, себебі ол австралиялық UGL фирмасынан алған 50 миллион гонконг долларына қатысты сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеуге қатысты тұлға болып табылады. Демократиялық лагерь заң шығарушылары ICAC-тің ішкі деректеріне сілтеме жасап, Леунның кеңсесі ынтымақтастық көрсетпегенін және оның өзіне қатысты тергеу процесіне кедергі келтіргенін мәлімдеді; Бас атқарушы кеңсесі бұл мәлімдемені жоққа шығарды.
Әсері
Жеке сектор үшін ICAC құрылымы жеке сектордың сыбайлас жемқорлыққа қатысты көзқарасын өзгертіп, адалдықтың маңыздылығын арттырды. ICAC сондай-ақ адамдарға сыбайлас жемқорлық жағдайларын хабарлауға мүмкіндік берді, нәтижесінде сыбайлас жемқорлық туралы хабарлардың саны күрт өсті. Банктік сектордағы жағдай ең ауқымды болды және көптеген банк қызметкерлеріне әсер етті. Бұл мәселе осы секторда, тіпті ірі банктердің ішінде терең тамырланғанын көрсетті. Сыбайлас жемқорлық мәселелері жасырылып, көз жұмылды. Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлық фактілері жарияланғаннан кейін, сектор басшылығы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қатысты ережелер мен саясатты қабылдап, ішкі жұмысқа енгізді, бұл алдын алу шараларын ішкі мәселелерге айналдырды. Осының нәтижесінде кейін сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау азайды.
Конституциялық негіздеме
1997 жылы Гонконгтың егемендігін беруге дайындық жүргізіліп жатқанда, Қытай Халық Республикасының Ұлттық Халық Конгресі 1990 жылы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия» құруды көздейтін Гонконгтың Негізгі Заңын қабылдады. Осылайша, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі конституциялық түрде санкцияланған орган ретінде құрылды. Айта кетейік, агенттіктің атауы («Тәуелсіз сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия») Негізгі Заңда «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия» деп көрсетілгендіктен, конституцияға қайшы болуы мүмкін деген мәселе көтерілді. Алайда, Негізгі Заңның қытай тіліндегі нұсқасы ағылшын тіліндегі нұсқасынан басымдыққа ие болғандықтан, бұл қате атау деп есептелмейді. Тағы бір түсіндірме бойынша, Негізгі Заң комиссияны қалай атау керектігін көрсетпей, тек оның құрылуын талап етеді.
Жасырын қадағалау
2005 жылы ICAC жасырын қадағалау арқылы жинаған дәлелдер, акционерлік қоғамға қатысты бір істе күмәнді болып саналды. Сот осы істе жүргізілген жасырын қадағалауды тиісті заңдық процедуралардың болмауына байланысты конституциялық емес деп шешкенімен, ICAC операцияларды ниеттерін таза тұтқандықтан дәлелдерді қабылдады. Айыпталушылар кінәлі деп танылды. Құқықтық қорғау органдарының жасырын қадағалауын реттейтін заңдық процедуралардың жоқтығын жою мақсатында, Негізгі Заң талаптарына сәйкес, 2006 жылдың тамызында Заң шығару кеңесі Байланыс тіркеу және қадағалау туралы жарлықты (ICSO) қабылдады. ICAC-тің барлық жасырын қадағалау операциялары қазір ICSO-ға сәйкес қатаң түрде жүзеге асырылады, бұл жарлық Гонконгтағы барлық құқық қорғау органдарына қолданылады. 2003 жылдың 4 сәуірінде ICAC тергеушісінің көмекшісі сотта жалған куәлік бергені үшін тоғыз айға сотталды, себебі ол күдіктіні ICAC тергеуіне көмектесуге мәжбүрлегенін жасыруға тырысқан. Қазірге дейін ICAC тарихында осындай бір ғана жағдай тіркелді.
Ұйым
Ұйымның тәуелсіздігі үш негізгі құрылыммен қамтамасыз етіледі: Операциялар жетекшісі, Комиссар және Операцияларды тексеру комитеті (ORC). Операциялық департамент Комиссарға емес, атқарушы директор тағайындаған, көбінесе халық өкілдерінен құралған ОКК-ға есепті.
Куәлікті қорғау және атыс қаруын пайдалану бөлімі
ICAC-те шағын мамандандырылған бөлімше бар, атап айтқанда Куәгерлерді қорғау және атыс қаруын пайдалану бөлімі (R4), ол 1998 жылдан бері жоғары тәуекелді операцияларды (мысалы, қуулар мен үйге шабуылдар), күштеп кіруді, куәгерлерді қорғауды және жаңа қабылдаған қызметкерлерді атыс қаруын қолданудың негізгі дағдыларына оқытуды жүзеге асырып келеді. R4 бөлімшесіне мүше болу үшін тергеушілер физикалық, жазбаша және психометриялық тесттерден өтуі керек, ал таңдалып алынған жағдайда куәгерлерді қорғау, атыс қаруын қолдану және тағы басқа көптеген тактикалық әдістерді қамтитын үш кезеңдік оқудан өтеді. Бүгінгі күнге дейін R4 миссиялары барысында ешқандай оқ атылмаған, және бөлімше жақсы беделге ие.
Колониалды ереже 55
Колониалды реттеу 55 – бұл ең жоғары деңгейдегі атқарушы ереже, оның себептерін көрсету үшін колониалды үкімет міндетті емес еді. Онда «Лауазымды адам Корольдің қалауымен қызмет етеді, ал Корольдің оны енді атқара алмайтыны туралы қалауы Мемлекеттік хатшы арқылы жеткізілуі мүмкін, мұндай жағдайда ешқандай арнайы рәсімдер қажет емес» деп белгіленген. Осы реттеуге кепілдік беру үшін Лондондағы Сыртқы істер және Достастық істері жөніндегі Мемлекеттік хатшы, Азаматтық қызмет хатшысы және Англия мен Уэльстің бас прокуроры қарағаннан кейін шаралар қабылдануы тиіс. Ең жоғары билік Лорд-канцлерге тиесілі болды. Бұл реттеу 1978 жылға дейін колониалды үкімет тарапынан шамамен 25 рет қолданылды, оның екеуі губернатор МакЛехоуздің қызмет мерзімінде болды. Гонконг адвокаттар қауымдастығының төрағасы Генри Литон 56 және 57-ші реттеулерді (судья алдында «жеткілікті тергеп-тексеруден кейін» жұмыстан босатуды көздейтін) қолдануға болатын жағдайда 55-ші реттеуді қолдануды сұраққа алды. Ол сондай-ақ: «Менің білуімше, колониалды реттеулер тек тізімге енгізілген лауазымды тұлғаларға ғана қолданылады», – деді және «бірде-бір қытай полиция қызметкеріне қызметке тұру алдында оның көшірмесі берілген емес» деді. Көптеген заң шығарушылар бұл қадамды «ерекше жағдайлармен» және «қажеттілікпен» байланыстырып қолдады. 1997 жылы Гонконгтың егемендігі Қытайға берілгеннен кейін колониалды реттеу Мемлекеттік қызмет туралы жарлыққа алмастырылды.
Ақпараттық технологиялар
ICAC комиссары доктор Тимоти Тонг Хинминг Заң шығарушы кеңеске ұсынған есебінде сыбайлас жемқорлықтың күрделілігі артып келе жатқандықтан ақпараттық технологияның (АТ) стратегиялық маңыздылығын атап көрсетті. Комиссия қызметкерлерін қаржылық тергеп-тексеру және компьютерлік криминалистика салаларында оқытуды күшейтті, сондай-ақ жеке сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты тергеу ресурстарын арттырды. 2008 жылы комиссия тергеушілердің жаһандық және жергілікті қаржы жүйесі және оның реттеу механизмі туралы білімдерін жетілдіру мақсатында бірнеше семинар ұйымдастырды. ICAC-тің қаржылық тергеу бөлімі 2008 жылы 4,4 миллиард гонконг долларына (567 миллион АҚШ доллары) тең сомадағы 168 іс бойынша 7095 қаржылық операцияны тексерді. Комиссияның компьютерлік криминалистика бөлімі 111 операцияға қатысты 502 компьютерлік деректерді талдау жобасын жүргізді, оның аясында 368 компьютер тәркіленді.
Қарулар
Операциялық бөлімнің қызметкерлері атыс қаруын қолдануға оқытылғанмен, көпшілігі қарусыз болады. Дегенмен, офицерлер үздіксіз оқудан өтуі және жыл сайынғы тексеруден өтуі міндетті. Сонымен қатар, Куәгерлерді қорғау және атыс қаруы бөлімінің (R4) қару-жарақпен қамтамасыз етушілері (AIO) – атыс қаруын пайдалануға рұқсаты бар жалғыз қызметкерлер. Олар қазір көбінесе Glock 19 тапаншаларын жеке қару ретінде пайдалануға оқытылады және олармен жабдықталады, бірақ жағдайға қарай стандартты Glock 17 немесе SIG P228 тапаншалары да қолданылады. Куәгерлерді қорғау және атыс қаруы бөлімінің қызметкерлері сондай-ақ АSP кеңейтілетін таяқша және алаңда өздерін қорғау үшін аз зиян келтіретін шашарлы газ баллоншасын алып жүреді.
Стратегия
ICAC сыбайлас жемқорлықпен күресуде үш қағидатты қолданады: тергеу, алдын алу және қоғамдық білім беру. Оның жұмысының ең танымал бөлігі – тергеу, алайда, алдын алу және білім беру салаларындағы жұмысы одан кем маңызды емес, тіпті одан да маңызды. Алдын алу жөнінде ICAC компаниялар мен ұйымдарға сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұра алатын жүйелер мен процедураларды енгізуге қатысты кеңес пен практикалық көмек көрсетеді. Құрылғаннан бері ICAC пара беру мен сыйақы алудың күнделікті өмірдің қалыпты құрамдас бөлігі деген жалпы түсінікті өзгерту және азаматтарға егер олар заңсыз төлем талабымен ұшырасса, ICAC оны тергеуге кірісетініне сендіру үшін тынымсыз еңбек етіп келеді.
Танымал мәдениетте
ICAC туралы бірнеше фильм түсірілді; 1993 жылғы "Бірінші оқ" және 2009 жылғы "Мен барлық полицейлерді жемқорлыққа иемдендіремін" фильмдері ICAC-тің құрылуынан бастап тергеу әдістерін қабылдау жолына дейінгі тарихын баяндайды. Комиссия туралы көптеген телесериалдар да түсірілді, соның ішінде "ICAC тергеушілері" атты мини-сериалдары ICAC-тің нақты істеріне негізделген және ICAC-тің толық ынтымақтастығымен, оның қоғамдық білім беру жұмысының бір бөлігі ретінде жасалды.