Кіріспе

Саяси сыбайлас жемқорлық – мемлекеттік қызметкерлердің немесе олардың байланыстарындағы адамдардың заңсыз жеке пайда табу үшін өкілеттіктерін пайдалануы. Сыбайлас жемқорлықтың түрлері әртүрлі, бірақ оларға пара беру, лоббилік іс-қимыл, қорқыту, жеңілтекшілік, туыстық байланыс, қамқорлық, ықпал ету, пара алу және тонау жатады. Сыбайлас жемқорлық есірткі саудасы, ақша жылу және адам саудасы сияқты қылмыстық әрекеттерді жеңілдетуі мүмкін, бірақ олармен шектелмейді. Мемлекеттік билікті саяси қарсыластарды қуғын-сүргін немесе жалпы полицияның қатыгездігі сияқты басқа мақсаттар үшін теріс пайдалану да саяси сыбайлас жемқорлық болып саналады. Уақыт өте келе сыбайлас жемқорлық әртүрлі анықтамаларға ие болды. Мысалы, қарапайым жағдайда, мемлекеттік қызметте немесе өкіл ретінде жұмыс істегенде сыйлық қабылдау этикалық емес. Кез келген тегін сыйлық алушыны белгілі бір бағытқа итеру мақсатындағы схема ретінде қарастырылуы мүмкін. Көп жағдайда сыйлық белгілі бір жағдайға қол жеткізу ниеті ретінде қарастырылады, мысалы, қызметтік өсу, келісімшарт жеңіп алу, жұмысқа орналасу немесе кіші қызметкердің жоғары лауазымды қызметкерге міндеттерден босату үшін сыйлық беру. Бұл жоғары лауазымды қызметкер осы сыйлық арқылы оған қажетті жағдайды жасауға мүмкіндік береді. Сыбайлас жемқорлықтың кейбір түрлері қазір "институционалдық сыбайлас жемқорлық" деп аталады және пара алудан және басқа да жеке пайда табудан ерекшеленеді. Мысалы, кейбір мемлекеттік мекемелер үнемі халықтың мүддесіне қарсы әрекет етуі мүмкін, мемлекеттік қаражатты өздерінің пайдасы үшін теріс пайдалану немесе заңсыз немесе моральдық емес мінез-құлықпен жазасыз айналысу арқылы. Жеке тұлғалардың пара алуы мен ашық қылмыстық әрекеттері міндетті түрде айқын болмауы мүмкін, бірақ мекеме тұтастай алғанда, моральдық тұрғыдан бұрыс әрекет етеді. Мафиялық мемлекет құбылысы институционалдық сыбайлас жемқорлықтың мысалы болып табылады. Лауазымды адамның заңсыз әрекеті саяси сыбайлас жемқорлық болып есептеледі, егер ол әрекет тікелей олардың ресми міндеттеріне байланысты болса, заңмен қорғалса немесе ықпал етуді саудалауды қамтитын болса. Қай елде немесе юрисдикцияда заңсыз сыбайлас жемқорлық болып табылатын әрекеттер әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, бір елде заңды болып табылатын саяси қаржыландыру практикалары басқа елде заңсыз болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда мемлекеттік қызметкерлердің кең немесе нақты анықталмаған өкілеттіктері бар, бұл заңды және заңсыз әрекеттерді ажыратуды қиындатады. Әлем бойынша тек пара берудің өзі жылына 1 триллион АҚШ долларынан асып түседі деп есептеледі. Саяси сыбайлас жемқорлықпен шектелмеген мемлекеттік жағдай клептократия деп аталады, яғни "қарақшылардың билігі".

Анықтама

Сыбайлас жемқорлықты анықтау қиын. Сыбайлас жемқорлықтың дұрыс анықталуы көп өлшемді көзқарас талап етеді. Макиавелли сыбайлас жемқорлықтың ең көне өлшемін саяси шенеуніктер мен азаматтардың ізгіліктің төмендеуі ретінде танымал етті. Психолог Хорст Эберхард Рихтердің заманауи нұсқасы сыбайлас жемқорлықты саяси құндылықтарды ыдырату деп анықтайды. Сыбайлас жемқорлықтың ізгіліктің төмендеуі ретіндегі анықтамасы тым кең және субъективті болғандықтан, оны жалпылау қиын деп сынға ұшырады. Сыбайлас жемқорлықтың екінші өлшемі – бұрмаланған мінез-құлық. Әлеуметтанушы Кристиан Хёффлинг және экономист Ж.Ж. Сентуира сыбайлас жемқорлықты әлеуметтік ауру деп сипаттады; соңғысы сыбайлас жемқорлықты жеке пайдасы үшін мемлекеттік биліктің дұрыс емес пайдалануы деп анықтады. Үшінші өлшем – өзара шарттылық (quid pro quo). Сыбайлас жемқорлық – әрқашан екі немесе одан көп адам/тараптар арасындағы айырбас, онда бір тарап экономикалық игіліктерге ие, ал екінші тарап белгіленген ережелер мен нормаларға сәйкес, ортақ игілікке жету үшін қолданылатын билікке ие. Төртіншіден, қоғамның сыбайлас жемқорлыққа қатысты әртүрлі деңгейдегі түсініктері бар. Хайденхаймер сыбайлас жемқорлықты үш санатқа бөледі. Бірінші санат – «ақ» сыбайлас жемқорлық; осы деңгейдегі сыбайлас жемқорлыққа көбінесе төзімділікпен қаралады, тіпті заңды және рұхсат етілген болуы мүмкін; көбінесе отбасылық байланыстар мен қамқорлық-клиенттік қатынастарға негізделген. Конституциялық мемлекеттерде немесе демократиялық қоғамға өту кезеңінде жиі кездесетін сыбайлас жемқорлық түрі – «сұр» сыбайлас жемқорлық деп аталады, ол қоғамның моральдық нормаларына қайшы, бірақ оған қатысы бар адамдар көбінесе бұл әрекеттің дұрыс емес екенін сезінбейді. Үшінші санат – «қара» сыбайлас жемқорлық, ол қоғамның нормалары мен заңдарын өрескел бұзады. Соңғы өлшем – «көлеңкелі саясат»; бұл заңды бейресми саяси келісімдерден асып, қасақана жасырылатын бейресми саяси процестің бір бөлігі.

Саясатта, әкімшілікте және институттарда әсері

Саяси сыбайлас жемқорлық демократия мен жақсы басқаруды бұзады, өйткені ол ресми процестерді елемейді немесе тіпті құлатып жібереді. Сайлау және заң шығару органдарындағы сыбайлас жемқорлық есеп беруді төмендетіп, саясатты қалыптастырудағы өкілдікті бұрмалайды; сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық заң үстемдігін жоққа шығарады; ал мемлекеттік басқарудағы сыбайлас жемқорлық қызметтердің тиімсіз көрсетілуіне әкеледі. Республикалар үшін бұл азаматтық парыздылықтың маңыздылығын қадағалайтын республикалық принциптің негізін бұзады. Нақтырақ айтқанда, осал мемлекеттердегі деректер сыбайлас жемқорлық пен параның институттарға сенімді төмендетуі мүмкін екенін көрсетеді. Сыбайлас жемқорлық мемлекеттік тауарлар мен қызметтерді ұсынуға да зиян келтіруі мүмкін. Ол тиімділік жоғалтудан туындайтын тауарлар мен қызметтердің құнын арттырады. Сыбайлас жемқорлық болмаған жағдайда, мемлекеттік жобалар нақты құны бойынша тиімді болуы мүмкін, бірақ сыбайлас жемқорлық шығындары ескерілгенде, жобалар тиімді болмай, тауарлар мен қызметтерді ұсынуды бұрмалауы мүмкін. Сыбайлас жемқорлық фирманың тиімді шекті салық мөлшерлемесіне тікелей әсер етуі мүмкін. Салық қызметкерлеріне пара беру, егер параның мөлшерлемесі ресми салық мөлшерлемесінен төмен болса, фирманың салық төлемдерін азайтуға мүмкіндік береді. Сыбайлас жемқорлық сондай-ақ мемлекеттік секторда экономикалық бұрмалауды тудырады, мемлекеттік инвестицияларды пара мен көтерулер көп болатын жобаларға бағыттайды. Мемлекеттік қызметкерлер осындай мәмілелерді жасыру немесе оларға жол ашу үшін мемлекеттік сектор жобаларының техникалық күрделілігін арттыруы мүмкін, осылайша инвестицияларды бұрмалайды. Сыбайлас жемқорлық құрылыс, экологиялық және басқа да ережелерге сәйкес келмеуге, мемлекеттік қызметтер мен инфрақұрылымның сапасын төмендетуге және мемлекеттік бюджетке қысымды арттыруға әкеледі. Экономистер Африка мен Азияның экономикалық дамуындағы айырмашылықтың бір себебі Африкада сыбайлас жемқорлықтың негізінен кіріс алу түрінде болғаны, нәтижесінде қаржылық капитал елде емес, шетелге шығарылғанын (осыдан африкалық диктаторлардың швейцариялық банк шоттарына ие екені туралы стереотиптік, бірақ көбінесе дұрыс бейне пайда болды) деп санайды. Мысалы, Нигерияда 1960-1999 жылдар аралығында Нигерия басшылары қазынадан 400 миллиард доллардан астам ақша ұрлады. Массачусетс Амхерст университетінің зерттеушілері 1970-1996 жылдар аралығында 30 Сахара асты елдерінен капитал қашудың жалпы сомасы 187 миллиард долларды құрағанын есептеп көрсетті, бұл олардың сыртқы қарыздарын асып түсті. (Дамудың тежелуі немесе тоқтауы нәтижесінде пайда болған нәтижелерді экономист Манкур Олсон теориялық тұрғыдан модельдеді.) Африка жағдайында, мұндай мінез-құлықтың бір себебі саяси тұрақсыздық және жаңа үкіметтердің бұрынғы үкіметтердің сыбайлас жолмен алған активтерін тәркілеуі болды. Бұл шенеуніктерді болашақта оларды иемденуден қорғау үшін байлықтарын шетелде сақтауға итермеледі. Керісінше, Азиядағы әкімшіліктер, мысалы Сухартоның «Жаңа тәртібі», бизнес-мәмілелерден үлеске ие болды немесе инфрақұрылымға инвестиция салу, құқық пен тәртіпті қамтамасыз ету және т.б. арқылы даму үшін жағдай жасады.

Экологиялық және әлеуметтік әсерлері

Сыбайлас жемқорлық көбінесе денсаулық сақтау қызметтерін шетелдік көмек арқасында қамтамасыз ететін, жан басына шаққандағы табысы ең төмен елдерде анық байқалады. Шетелден түскен қайырымдылық ақшаны жергілікті саяси топтардың ұстап алуы Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдерінде кең таралған. 2006 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде көрсетілгендей, денсаулық сақтау мақсатында берілген қаражаттың шамамен жартысы денсаулық сақтау секторына инвестицияланбаған немесе медициналық көмекке мұқтаж адамдарға жеткізілмеген. Оның орнына, бұл ақша "жалған дәрі-дәрмектерге, дәрі-дәрмектерді қара нарыққа өткізуге және көлеңкедегі жұмыскерлерге төлемдерге" жұмсалды. Нәтижесінде, дамып келе жатқан елдерде денсаулық сақтау үшін жеткілікті қаражат бар, бірақ жергілікті сыбайлас жемқорлық халықтың қажетті ресурстарға қол жеткізуіне кедергі келтіреді. Сыртқы пайдаға жемқорлыққа бейім үкіметтер жақсы егін жиналымына қарамастан азық-түлік қауіпсіздігін де төмендетуі мүмкін. Шенеуніктер мемлекеттік мүлікті жиі ұрлайды. Мысалы, Үндістанның Бихар штатында кедейлерге берілетін субсидиялық азық-түлік көмегінің 80% астамы жемқор шенеуніктер тарапынан ұрланады.

Гуманитарлық көмекке әсері

Дүниежүзіндегі кедей және тұрақсыз аймақтарға гуманитарлық көмек көлемі артып келеді, бірақ ол жемқорлыққа өте осал, әсіресе азық-түлік көмегі, құрылыс және басқа да құнды көмектер ең көп тәуекелге ұшырайды. Азық-түлік көмегі тікелей және физикалық түрде көздеген жерінен бұрылып кетуі мүмкін, немесе бағалау, мақсатты топтарды анықтау, тіркеу және тарату процестерін манипуляциялау арқылы белгілі бір топтар немесе жеке адамдардың пайдасына жанама түрде бұрылуы мүмкін.

Денсаулыққа әсері

Денсаулық сақтау жүйесінде сыбайлас жемқорлық зор роль атқарады. Ол ауруханалардан бастап, үкіметке, сондай-ақ халыққа сапалы және қолжетімді денсаулық сақтауды қамтамасыз ететін басқа да мекемелерге дейін жетеді. Кез келген елде денсаулық сақтау көрсету тиімділігі жауапкершілік пен ашықтыққа негізделген жүйелерге, қаржылық және адам ресурстарын тиімді басқаруға, сондай-ақ елдің әлжуаз топтарына уақтылы қызмет көрсетуге тікелей байланысты. Ашкөздік сыбайлас жемқорлықты күшейтеді. Денсаулық сақтау жүйесінің құрылымы, денсаулық сақтауды ұйымдастырудан, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуден және тендерлік процедуралардан бастап, тиісті деңгейде шешілмесе, басқарудағы бұрысшылықтар мен қаражаттың мақсаттан тыс жұмсалуына әкеледі. Сыбайлас жемқорлық денсаулық сақтау қызметтерін нашарлатып, кедейлердің өмірін қиындатады. Сыбайлас жемқорлық адам құқықтары мен негізгі бостандықтардың бұзылуына соқтырады, себебі үкіметтен негізгі денсаулық сақтауға құқылы азаматтар ашкөздік тудырған заңсыз процестер салдарынан осы құқықтан айырылады. Сондықтан, ел азаматтарының денсаулығын сақтау үшін тиімді жүйелер мен жеткілікті ресурстар болуы қажет, олар сыбайлас жемқорлық сияқты зиянды құбылыстарды бағындыра алады.

Білім берудегі әсерлері

Білім беру – қоғамды өзгертетін және оның әл-ауқатының түрлі жақтарын қалыптастыратын негізді құрайды. Жоғары білімде сыбайлас жемқорлық кеңінен таралған, сондықтан оған дереу араласу қажет. Жоғары білімдегі жемқорлықтың күшеюі үкіметтердің, студенттердің, оқытушылардың және басқа да мүдделі тараптардың күрт алаңдаушылығын тудырды. Жоғары оқу орындарында қызмет ететін адамдар жоғары білім беру саласының тұтастығына қауіп төндіретін қысымға ұшырауда. Жоғары білімдегі сыбайлас жемқорлықтың теріс әсері зор, ол жеке күш-жігер мен күтілетін сыйақы арасындағы байланысты жояды. Сонымен қатар, қызметкерлер мен студенттер жеке жетістіктерге еңбек етудің емес, оқытушылармен сөйлесудің және басқа да амалдардың арқасында қол жеткізілетініне сене бастайды. Жоғары оқу орындарындағы академиялық үнамалар сыбайлас жемқорлықтың шектеусіздігінен тоқтатылған. Қазіргі уақытта үнамалар кәсіби жетістіктерге қарағанда жеке байланыстарға негізделеді. Бұл профессорлардың санының күрт өсуіне және олардың мәртебесінің тез төмендеуіне әкеліп соқты. Академиялық институттардағы ақаулар жұмысқа орналасуға лайықсыз түлектерді дайындауға себепкер болды. Сыбайлас жемқорлық білім беру жүйесінің халықаралық стандарттарына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, плагиат – академиялық зерттеулердегі сыбайлас жемқорлықтың бір түрі болып табылады, ол шығармашылыққа зиян келтіреді және оқу процесін бұзады. Жеке құқық бұзушылықтар жүйенің жұмыс істеу жолдарымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, университеттер бизнес және үкіметтегі адамдармен байланыста болуы мүмкін, олардың көпшілігі бакалавр бағдарламасын бітірмей-ақ докторлық бағдарламаға түседі. Салдарынан, ақша, билік және олармен байланысты ықпал білім беру стандарттарын төмендетіп, оларды күшейтетін факторларға айналады. Студент дипломдық жұмысын қысқа мерзімде аяқтауы мүмкін, бұл жұмыстың сапасын нашарлатып, жоғары білім деңгейіне күмән тудырады.

Басқа салалар: қоғамдық қауіпсіздік, кәсіподақтар, полиция сыбайлас жемқорлығы және т.б.

Сыбайлас жемқорлық тек кедей, дамушы немесе өте жолға қойылмаған елдерге ғана тән емес. Батыс елдерінде де пара беру және жемқорлықтың басқа да түрлері кездеседі: операциялар тізімінде алға шығуға тырысатын науқастардың белгілі хирургтарға жасырын төлемдері, автокөлік өнеркәсібіне жабдық жеткізушілердің қауіпсіздік құралдарында (мысалы, қауіпсіздік жастықшаларында) қолданылатын сапасыз бөлшектерді сату үшін берген паралары, дефибриллятор өндірушілеріне (сапасыз конденсаторларды сату мақсатында) жеткізушілердің паралары, беделді университеттердің «әлеуметтік және мәдени қорына» балаларын қабылдау үшін бай ата-аналардың жасаған жарналары, диплом алу үшін төленген пара, автомобиль өндірушілерінің басқару кеңесі мүшелерінің кәсіподақ өкілдеріне жұмыс берушіге ыңғайлы ұстанымдар мен дауыстар үшін берген қаржылық және басқа да жеңілдіктері, және т.б. Мысалдардың саны шексіз. Сыбайлас жемқорлықтың осы әртүрлі көріністері халық денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін, сондай-ақ маңызды институттар мен әлеуметтік қатынастардың беделін түсіруі мүмкін. Осипиан 2008 жылғы «ресейліктер арасындағы сыбайлас жемқорлық туралы пікірлерді зерттеу» нәтижелерін қорытындылады. Респонденттердің 30 пайызы сыбайлас жемқорлық деңгейін өте жоғары деп, ал тағы 44 пайызы жоғары деп бағалаған. 19 пайызы орташа, ал тек 1 пайызы төмен деп санайды. Адамдардың пікірінше, ең көп жемқорлыққа ұшыраған салалар – жол полициясы (33 пайыз), жергілікті билік (28 пайыз), полиция (26 пайыз), денсаулық сақтау (16 пайыз) және білім беру (15 пайыз). Респонденттердің 52 пайызы медицина қызметкерлеріне ақша немесе сыйлық бергенін, ал 36 пайызы оқытушыларға ресми емес төлемдер жасағанын айтқан. Оның сөзіне göre, бұл жемқорлық Ресейде экономикалық өсім қарқынын төмендетіп отыр, себебі жемқорлықтың салдарынан зиян шеккен студенттер жаңа жұмыс әдістерін тез меңгере алмайды, осылайша Ресейдің жалпы факторлық өнімділігі төмендейді. Сыбайлас жемқорлық спорттың түрлі салаларына да әсер ете алады (төрешілер, ойыншылар, допингке қарсы бақылауға қатысатын медициналық және зертханалық персонал, ұлттық спорт федерациясының мүшелері және келісімшарттар мен жарысқа қатысу орындарын бөлу туралы шешім қабылдайтын халықаралық комитеттер). Сондай-ақ, коммерциялық емес және үкіметтік емес ұйымдардың, соның ішінде діни ұйымдардың мүшелеріне қарсы да іс-әрекеттер тіркелген. Нәтижесінде, мемлекеттік және жеке сектордағы сыбайлас жемқорлық арасындағы шекара кейде өте шартты болып көрінеді, сондықтан ұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар құқықтық және басқа да кемшіліктерге жол бермеуі керек.

Непотизм және құдагерлік

Қызметкердің туыстарына (непотизм) немесе жеке достарына (кронизм) артықшылық көрсету – заңсыз жеке пайда табудың бір түрі. Бұл парақорлықпен қатар жүруі мүмкін, мысалы, бизнеске қатысты реттеулерді бақылайтын лауазым иесінің туысын жұмысқа алуды талап ету. Ең ауыр жағдайы – бүкіл мемлекет мұрагерлікке өтуі, мысалы Солтүстік Кореяда немесе Сирияда болатындай. Аз қылықты түрі Оңтүстік АҚШ-тағы «жақсы жігіттер» (Good ol' boys) арасында кездеседі, онда әйелдер мен ұлттық азшылықтар мүлдем қатыстырылмайды. Кронизмнің жұмсақ түрі – «ешкінің желісі» (old boy network) деп аталады, онда ресми лауазымдарға тағайындалғандар ең қабілетті үміткерді таңдаудың орнына, жабық және эксклюзивті әлеуметтік желіден – мысалы, белгілі бір университеттердің түлектерінен ғана іріктеледі. Дұшпандарға зиян келтіру мақсатымен мемлекеттік билікті заңсыз пайдалану сыбайлас жемқорлыққа айналады. Мысалы, саяси тұрғыдан сезімтал мәселелерді көтеретін журналистер мен жазушыларға негіссіз айыптар тағылуы жиі кездеседі, мысалы, саясаткердің пара алуы туралы жазғандары үшін.

Гомбеизм және оқшаулаушылық

Гомбеенизм – жеке пайда, көбінесе ақша табу мақсатында адалсыздық танытып, жемқорлыққа бару. Ал парахотизм, сондай-ақ «жергілікті саясат» деп те аталады, ол ұлттық мүддеден бұрын жеке немесе мақтан тұту жобаларын қоюмен байланысты. Мысалы, Ирландия саясатында халықшыл солшыл саяси партиялар осы терминдерді дәстүрлі саяси партияларға қолданып, Ирландиядағы жемқорлықтың көптеген мысалдарын келтіреді, мысалы, Ирландия банктік дағдарысы. Онда пара алу, жеқпарлық және сыбайлас жемқорлық фактілері анықталды, кейбір жағдайларда саяси мансабы аяқталып қалған саясаткерлер өздерімен іскерлік байланыста болған компанияларда жоғары басқарушылық немесе комитет лауазымдарын иеленген.

Сайлау алаяқтықтары

Сайлау алаяқтығы – сайлау процесіне заңсыз араласу. Алаяқтық әрекеттер сайлау нәтижесін өзгерту үшін дауыс санауына әсер етеді, яғни, үлкен үміткердің дауыс үлесін арттыру, қарсыластарының дауыс үлесін азайту, немесе екеуін де жасау арқылы. Бұған сайлаушыларды заңсыз тіркеу, сайлау учаскелерінде қорқыту, дауыс беру жүйесін бұзу және дауыстарды дұрыс есептемеу сияқты әрекеттер жатады.

Құқық бұзушылық

Алаяқтық – сеніп тапсырылған қаражатты ұрлау. Егер мемлекеттік қызметкер халық белгілемеген адамға пайдалану үшін мемлекеттік ақшаны жұмсаса, ол саяси алаяқтық болып саналады. Понци схемалары – алаяқтықтың бір түрі. Кейбір алаяқтар белгілі бір уақыт аралығында үнемі аз сомада ақша алып отырады, бұл оларды ұстау мүмкіндігін азайтады. Ал кейбіреулері бірден көп сомада ақша ұрлап, із жазып кетеді. Кейде компания басшылары кірісті жоғарылатып көрсетпей, айырмасын өзіне қалдырады. Алаяқтықтың кең таралған түрі – мемлекеттік ресурстарды жеке пайдалану, мысалы, мемлекеттік қызметкердің өз үйін жөндеу үшін мемлекеттік қызметкерлерді жұмылдыруы.

Қайтарулар

Пара – бұл лауазымды тұлғаның өз ұйымынан жемқорлыққа қатысқан ұйымға бөлінген қаражаттың мақұлданбаған бөлігінен алатын үлесі. Мысалы, саясаткердің мемлекеттік қаражатты қалай жұмсау керектігін шешуге жауапты екенін қарастырайық. Ол ең қолайлы ұсынысты жасаған компанияға емес, келісімшартты басқа компанияға беруі немесе оларға тиісінен артық қаражат бөлуі мүмкін. Осы жағдайда компания пайда көреді, ал мемлекет алдындағы адалсыздықтары үшін лауазымды тұлға компания алған соманың бір бөлігін пара ретінде алады. Бұл сома компанияға төленген нақты (жоғары қойылған) төлем мен бәсекелі тендер болғанда төленетін (арзан) нарықтық баға арасындағы айырманың толық немесе бір бөлігін құруы мүмкін. Тағы бір мысал, судья бизнестің табысының бір бөлігін сот шешімдері үшін алса, ол да пара болып саналады. Пара алу мемлекеттік қызметкерлермен ғана шектелмейді, егер адамдар өздеріне тиесілі емес қаражатты жұмсауға жауапты болса, онда олар осы сыбайлас жемқорлыққа ұшырауы мүмкін.

Қасиетті емес одақ

Қасиетсіз одақ – бұл сырттай қарама-қарсы топтардың уақытша немесе жасырын пайда табу үшін құратын коалициясы, көбінесе белгілі бір ықпалды үкіметтік емес ұйымдар саяси партиялармен байланыс орнатып, артықшылықтар үшін қаржылай көмек көрсетеді. Қамқорлық сияқты, қасиетсіз одақтар міндетті түрде заңсыз болмайды, бірақ оның алдамшылығы мен көбінесе зор қаржылық мүмкіндіктеріне байланысты, қасиетсіз одақ қоғамдық мүддеге одан да қауіпті болуы мүмкін. Бұл терминді алғаш рет қолданған АҚШ-тың бұрынғы президенті Теодор "Тедди" Рузвельт:

"Осы көрінбейтін үкіметті жою, сыбайлас бизнестің және сыбайлас саясаттың қасиетсіз одағын тарату – бүгінгі күннің мемлекеттік саясаткерлігінің ең маңызды міндеті." – 1912 жылғы Прогрессивтік партиясының платформасы, Рузвельтке жатқызылады және оның автобиографиясында қайта келтірілген, онда ол трасттар мен монополияларды (қант өндірісі, Standard Oil және т.б.) Вудро Вильсонмен, Говард Тафтпен және салдарынан екі ірі саяси партиямен байланыстырады.

Ұйымдасқан қылмысқа қатысу

Ұйымдасқан қылмысқа мемлекеттік қатысудың нақты мысалын 1920-1930 жылдардағы Шанхай қаласынан кездестіруге болады, онда Хуан Цзиньронг француз концессиясының полиция бастығы қызметін атқарған, сонымен бірге бандиттік топтың басшысы болып, жергілікті бандиттік топ жетекшісі Ду Юэшенгпен ынтымақтастық жасаған. Бұл қарым-қатынас топтың құмар ойындары, проституция және қорғау қызметтерінен түскен табыстың үздірілмей, қауіпсіз ағынын қамтамасыз еткен. АҚШ Мануэль Нориеганың Панама үкіметін «наркоклептократия» деп айыптады, яғни заңсыз есірткі саудасынан пайда көретін жемқор үкімет деп атады. Кейін АҚШ Панамаға әскери шабуыл жасап, Нориеганы қолға түсірді.

Медиа

Томас Джефферсон "Әрбір үкіметтің лауазымды тұлғалары өздерінің сайлаушылардың бостандығы мен мүлігін өз қалауынша билейді. Ақпаратсыз [бостандық пен мүлікті] сақтаудың қауіпсіз жолы жоқ. Баспасөз еркін болса және әр адам оқуға қабілетті болса, бәрі қауіпсіз болады." Жақындағы зерттеулер Джефферсонның тұжырымын қолдайды. Брунетти мен Ведер "көптеген елдерде еркін баспасөз бен жемқорлықтың азаюы арасындағы маңызды байланыстың бар екенін дәлелдеді". Олар сондай-ақ "себеп-салдар байланысының бағыты жоғары баспасөз еркіндігінен төмендегі жемқорлыққа қарай бағатынын көрсететін дәлелдерді" ұсынды. Adserà, Boix және Payne газет оқырмандарының санының өсуі саяси жауапкершіліктің артуына және шамамен 100 елде және АҚШ-тың әртүрлі штаттарындағы деректер бойынша жемқорлықтың төмендеуіне әкелгенін анықтады. Снайдер мен Стромберг "газет нарығы мен сайлау округтері арасындағы үйлесімсіздік саясат туралы баспасөз жарияланымдарын азайтады. Жергілікті баспасөзde аз жарияланған конгрессмендер өз сайлау округтері үшін аз жұмыс істейді: олар конгресс тыңдауларында куәлік беруі аз мүмкін. Жергілікті баспасөзde аз жарияланған аймақтардағы конгресс мүшелеріне федералдық қаржы жұмсалымы төмен". Шульхофер Вол мен Гарридо 2007 жылы Цинциннати Пост жабылғаннан кейін "Кентукки штатының Постқа ең көп тәуелді болған қалалық аудандарында муниципалдық лауазымдарға үміткерлердің саны азайды, қайта сайлану мүмкіндігі жоғарылады, сайлауға қатысу және науқанға жұмсалған қаражат төмендеді". Екінші дүниежүзілік соғыстан бері АҚШ және Еуропалық Одақтағы бұқаралық ақпарат құралдарының эволюциясын талдау Интернеттің өсуінен ара-тура нәтижелер алынғанын көрсетті: "Цифрлық революция сөз бостандығы [және] ақпарат үшін жақсы болды [бірақ] баспасөз бостандығына әртүрлі әсер етті": Ол дәстүрлі қаржыландыру көздерін бұзды, ал Интернет журналистикасының жаңа түрлері жоғалғанның аз бөлігін ғана толықтырды. Ақпарат құралдарының құпия ақпаратты жариялауға немесе заң мен үкіметке күмән тудыратын, бірақ техникалық тұрғыдан құпия ақпарат емес мәселелерге жауабы көптеген батыс елдеріндегі саяси дұрыстық пен сөз кодекстерінің кең таралғандығымен шектеледі. Қытай және көптеген басқа Шығыс Азия елдерінде мемлекеттік сөз кодекстері бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтық қоғамның күш-жігерін жемқорлықты азайтуға бағыттайды немесе, олардың пікірінше, бағыттайды.

Мемлекеттік сектордың көлемі

Кең көлемді және әртүрлі мемлекеттік шығындар өзінен-өзі құдагерлік, пара алу және талан-таражға салу қаупіне ұшырайды. Күрделі ережелер мен бақылаусыз, ерік-екемдікпен әрекет ететін лауазым иелерінің мінез-құлқы бұл мәселені одан әрі ушықтырады. Бұл жекешелендіру мен реттеуді азайтудың бір себебі. Жекешелендіруге қарсылар бұл аргументті идеологиялық деп есептейді. Бірақ сыбайлас жемқорлық мүмкіндік болғанда ғана пайда болады деген пікірді солтүстік елдер сияқты, үлкен мемлекеттік секторлары бар, бірақ сыбайлас жемқорлық деңгейі төмен елдердің мысалы жоққа шығарады. Бұл елдер бизнес жүргізудің жеңілдігі индексінде жоғары көрсеткіштерге ие, себебі олардың заңнамасы жақсы және көбінесе қарапайым, сондай-ақ заң үстемдігі берік орнаған. Осылайша, сыбайлас жемқорлықтың болмауының арқасында олар үлкен мемлекеттік секторларды саяси жемқорлыққа ұшыратпастан басқара алады. Шығындардың мөлшері мен реттеулердің күрделілігін ескеретін соңғы зерттеулер жоғары табысқа ие демократияларда мемлекеттік сектор кең болған сайын сыбайлас жемқорлық деңгейі де жоғары болатынын көрсетті. Еуропалық Одақта субсидиарлық принципі қолданылады: мемлекеттік қызметті оны тиімді түрде атқара алатын ең төменгі, жергілікті билік органы ұсынуы керек. Нәтижесінде, қаражатты бірнеше рет бөлу талан-таражға салуға қарсы кешіретін фактор болады, себебі тіпті шағын сомалардың да жоғалуы байқалады. Ал орталықтандырылған басқаруда мемлекеттік қаражаттың кішкентай үлесі де үлкен сомаға айналуы мүмкін.

Сыбайлас жемқорлыққа қолайсыз жағдайлар

Байлық пен билік саяси жемқорлықты күшейте түседі, бірақ ақша мен ықпалмен қол жеткізілген заңнан қолбайлылық, егер күшті адам басқа күшті адамға зиян келтірсе немесе қанаушылық жасаса, қолданылмайды. Осы қолбайлылықтың бұзылуына Берни Мэдофф мысал бола алады, ол өзі де бай және ықпалды болса да, басқа бай және ықпалды адамдардан ұрлық жасады. Нәтижесінде, оның жоғары мәртебесіне қарамастан, ол тұтқындалды.

Үкіметтік сыбайлас жемқорлық

Егер үкіметтердің ең жоғарғы эшелондары да жемқорлыққа немесе мемлекеттік қазынаны жымқыруға қатысса, онда бұл жағдайды кейде «клептократия» деген неологизммен сипаттайды. Үкімет мүшелері табиғи ресурстарды (мысалы, бірнеше белгілі жағдайларда алмаз бен мұнайды) немесе мемлекеттік меншіктегі өндірістік кәсіпорындарды пайдалана алады. Көптеген жемқор үкіметтер сыртқы көмек арқылы байыды. Шындығында, көмек ағыны мен көмек алатын елдердегі жемқорлық деңгейі арасында тікелей байланыс бар екені анықталды. Сахара асты Африкасындағы жемқорлықтың басты себебі – экономикалық рентаны иемденіп, одан түскен қаржылық капиталды ел ішінде инвестициялаудың орнына шетелге шығару. Леонс Ндикумана мен Джеймс К. Бойс авторларының есебі бойынша, 1970 жылдан 2008 жылға дейін Сахара асты 33 елден 700 миллиард доллар капитал қашқан. Жемқор диктатура көбінесе азаматтардың басым көпшілігі үшін ұзақ жылдар бойы ауыр қиындықтар мен азаптарға әкеледі, себебі азаматтық қоғам мен заң үстемдігі құлдырайды. Сонымен қатар, жемқор диктаторлар байлық пен билікті арттыру мақсатында экономикалық және әлеуметтік проблемаларды елемейді. Жемқор, пайдакүнем диктатордың классикалық мысалы ретінде 1965 жылдан 1997 жылға дейін Конго Демократиялық Республикасын (оның атауын Заир деп өзгерткен) басқарған маршал Мобуту Сесе Секоның режимі жиі келтіріледі. «Клептократия» терминінің кеңінен танылуы Мобуту режимін дәл сипаттау қажеттілігімен байланысты. Тағы бір классикалық мысал – Нигерия, әсіресе 1993 жылдан 1998 жылы қайтыс болғанға дейін Нигерияның де-факто президенті болған генерал Сани Абачаның билігі кезінде. Ол 3 миллиардтан 4 миллиард долларға дейін ұрлаған деген күдік бар. Ол және оның туыстары Нигерияның 419-шы алаялық хаттарында жиі еске алынады, онда ұрланған «байлықты» «ақтап» беруге көмектесу үшін үлкен қаржы ұсынылады, бірақ шындығында мұндай қаржы жоқ болып шығады. 1960 жылдан 1999 жылға дейін Нигерия басшылары мемлекеттік қазынадан 400 миллиард доллардан астам ақша ұрлады.

Сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық

Сот жүйесінің жемқорлыққа ұшырауының екі жолы бар: мемлекеттік (бюджеттік жоспарлау және түрлі жеңілдіктер арқылы) және жеке. Көптеген өтпелі және дамып келе жатқан елдерде сот жүйесінің бюджеті дерлік толығымен атқарушы билік тарапынан бақыланады. Бұл биліктің бөліну принципін бұзады, себебі сот жүйесінің қаржылық тәуелділігін тудырады. Ұлттық байлықты тиімді бөлу, оның ішінде сот жүйесіне жасалатын мемлекеттік шығындар конституциялық экономиканың пәні болып табылады. Сот жемқорлығын тіпті дамыған елдерде де толығымен жою қиынға соғуы мүмкін.

Ашытқылар

Аңшылаушы (сонымен қатар, аңырау шалушы немесе аңырау беруші деп те жазылады) – жеке немесе мемлекеттік ұйымдарда заңсыз, этикалық емес немесе дұрыс емес деп саналатын кез келген ақпаратты немесе қызметті жария ететін адам. Бұл ақпарат, күдікті құқық бұзушылық ретінде, түрліше жіктелуі мүмкін: компания саясатын/ережелерін бұзу, заңға, ережеге қайшы келу, қоғамдық мүддеге/ұлттық қауіпсіздікке қауіп тудыру, сондай-ақ алаяқтық және сыбайлас жемқорлық. Аңшылаушылар ақпаратты немесе айыптауларды ішкі немесе сыртқы түрде жариялауға құқылы. Ішкі жағдайда, аңшылаушы өзінің айыптауларын айыпталушы ұйымның ішіндегі басқа адамдарға, мысалы, тікелей басшысына жеткізе алады. Сыртқы жағдайда, аңшылаушы айыптауды айыпталушы ұйымнан тыс үшінші тарапқа – БАҚ, үкімет, құқық қорғау органдары немесе мүдделі тұлғаларға жеткізу арқылы жария ете алады. Осыған байланысты, аңшылаушыларды қорғау үшін бірқатар заңдар бар. Кейбір үшінші тараптар тіпті аңшылаушыларға қорғаныс ұсынады, бірақ бұл қорғаныс шектеулі болуы мүмкін. Аңшылаушылар сотқа жүгіну, қылмыстық айыптау алу, қоғамдық қорлауға ұшырау және кез келген лауазымнан босатылу қатеріне тап болуы мүмкін. Аңшылаудың екі негізгі түрі бар: жеке және мемлекеттік. Бұл жіктеме, аңшылаушының қай сектордағы ұйымды жариялағандығына байланысты – жеке секторда ма, мемлекеттік секторда ма. Көптеген факторларға байланысты, екеуінің де нәтижесі әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, мемлекеттік сектордағы ұйымды аңшылау, қылмыстық айыптауларға және бас бостандығынан айыру жазасына әкелуі ықтимал. Жеке сектордағы ұйымды немесе агенттікті айыптаған аңшылаушы жұмыстан босатылуы және заңдық және азаматтық шараларға ұшырауы мүмкін. Адамдардың неге аңшылауды таңдайтыны туралы терең сұрақтар мен теорияларды этикалық тұрғыдан зерттеуге болады. Аңшылау – үздіксіз этикалық пікір-таластың тақырыбы. Идеологиялық тұрғыдан, аңшылаудың этикалық екенін жақтаушылар, оны азаматтық мойынсұнбаудың бір түрі деп санайды және халықты үкіметтің заңсыз әрекеттерінен қорғау мақсатын көздейді. Керісінше, кейбір адамдар аңшылауды құпиялылықты бұзу үшін этикалық емес деп санайды, әсіресе клиенттердің немесе пациенттердің құпия мәліметтерін өңдейтін салаларда. Аңшылаушыларды қорғау үшін заңдық қорғау да қарастырылуы мүмкін, бірақ бұл қорғау көптеген шарттарға бағынады. Жүздеген заңдар аңшылаушыларды қорғайды, бірақ шарттар бұл қорғауды күңкілдете алады және аңшылаушыларды жазалау мен заңға қарсы әрекетке ұшыратуы мүмкін. Дегенмен, технология мен коммуникацияның соңғы жетістіктері бұл шешімді және іс-әрекетті күрделендірді. Аңшылаушылар жиі қудалауға ұшырайды, кейде оларды айыптаған ұйым немесе топтың қолынан, кейде байланысты ұйымдардан, ал кейде заң бойынша. Аңшылаудың заңдылығы, моральдық жауапкершілігі және аңшылау институттарын бағалау туралы сұрақтар саяси этиканың құрамына кіреді.

Сыбайлас жемқорлықты өлшеу

Сыбайлас жемқорлықты дәл өлшеу қиын, тіпті мүмкін емес, себебі транзакцияның заңсыз сипаты және сыбайлас жемқорлықтың нақты анықтамасының болмауы. Сыбайлас жемқорлықтың масштабын анықтайтын сенімді өлшемдер аз, ал барларында да жоғары деңгейде әртүрлілік байқалады. Сыбайлас жемқорлықты бағалаудың ең көп қолданылатын тәсілдерінің бірі – қабылдау сауалнамалары. Олардың кең қамтуының артықшылығы бар, алайда сыбайлас жемқорлықты нақты өлшемейді. "Сыбайлас жемқорлық" индекстері алғаш рет 1995 жылы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі (ССИ) арқылы пайда болды, бірақ барлық метрикалар сыбайлас жемқорлықтың әртүрлі белгілерін, мысалы, проблеманың ауқымына қатысты халықтың пікірін көрсетеді. Бірақ, уақыт өте келе әдістемелерді жетілдіру және объективті көрсеткіштермен салыстыру арқасында, бұл көрсеткіштердің көпшілігі, толық емес болғанымен, сыбайлас жемқорлықтың масштабын тұрақты және дұрыс өлшеуде жақсарып келеді. Халықаралық ашықтық ұйымы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі беделді NGO, осы саладағы алғашқы қадамдарды жасады, 1995 жылы ССИ-ды жариялап. Бұл жұмыстың нәтижесінде сыбайлас жемқорлық мәселесіне жол ашылып, оны даму саясатының жоғары деңгейлеріне енгізуге мүмкіндік болды. Transparency International қазіргі уақытта үш өлшемді жыл сайын жаңартып жариялайды: ССИ (әртүрлі елдердің сыбайлас жемқорлығы туралы халықтың пікірін жинақтайтын үшінші тарап сауалнамаларына негізделген); Глобалды жемқорлық барометрі (халықтың сыбайлас жемқорлыққа қатысты көзқарасы мен тәжірибесіне негізделген); және Пара берушілер индексі, шетелдік фирмалардың пара беруге дайындығын бағалайтын көрсеткіш. Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі осы метрикалардың ең танымал түрі, бірақ ол көп сынға ұшырады және оның ықпалы төмендеп барады. 2013 жылы Transparency International "Үкіметтік қорғаныс сыбайлас жемқорлыққа қарсы индексі" есебін жариялады. Бұл индекс елдердің әскери секторында сыбайлас жемқорлық тәуекелін бағалайды. Дүниежүзілік банк сыбайлас жемқорлық туралы көптеген деректерді жинақтайды, соның ішінде әлемнің 100-ден астам елінен алынған 100 000-нан астам фирманың сауалнама жауаптарын және басқару мен институционалдық сапаның көрсеткіштерін. Сонымен қатар, Дүниежүзілік басқару көрсеткіштерінде өлшенетін басқарудың алты өлшемінен бірі – сыбайлас жемқорлықты бақылау, ол "күштің жеке пайда үшін қолданылуы, оның ішінде сыбайлас жемқорлықтың ұсақ-құрметсіз және ірі түрлері, сондай-ақ элиталар мен жеке мүдделердің мемлекетті басып алуы" ретінде анықталған. Бұл анықтама өте нақты болғанымен, Дүниежүзілік басқару көрсеткіштеріне жинақталған деректер барлық қолжетімді сауалнамаларға негізделген: сұрақтар "сыбайлас жемқорлық маңызды проблема ма?" сияқты мәселелерден бастап, ақпаратқа қол жеткізу шараларына дейін, және елдер арасында бірдей емес. Осы кемшіліктерге қарамастан, осы деректер жиынтығының жаһандық қамтуы оларды кеңінен қабылдануына әкелді, ең алдымен Мыңжылдық дағдарысын шешу корпорациясы және көптеген танымал емес жергілікті ұйымдар тарапынан. Бұл метрикалардың ішінде 2004 жылы алғаш рет жарияланған "Глобалды адалдық индексі" де бар. Бұл жобалардың екінші толқыны ресурстарды тиімдірек анықтау және реформаларды кезең-кезеңмен жүзеге асыру үшін тексеру тізімдерін құру арқылы саясатты өзгертуді мақсат етеді. Global Integrity және Халықаралық бюджеттік серіктестік қоғамдық сауалнамаларды өткізбейді, оның орнына елдегі сарапшыларды "сыбайлас жемқорлықтың қарама-қарсысын" бағалау үшін пайдаланады, оны Global Integrity сыбайлас жемқорлықты болдырмайтын, одан аулақ ұстайтын немесе анықтайтын мемлекеттік саясат деп анықтайды. Бұл тәсілдер бірінші толқынның, яғни халықтың наразылығына тап болған үкіметтерге басқаруды жақсартуға бағытталған нақты қадамдарды өлшейтін тексеру тізімін беру арқылы хабардар ету құралдарын арттыру мақсатын көздейді.