Кіріспе
Атыс қаруының түрі
Қабырғадағы мылтық немесе қабырғадағы қару – 16-18 ғасырларда жау әскерлерінің шабуылын тоқтату үшін қорғаныс күштері қолданған тегіс ұңғылы атыс қаруының бір түрі. Бұл, негізінен, армияның стандартты жаяу әскер мылтығының үлкейтілген нұсқасы болып табылды, бірдей қағидалар бойынша жұмыс істеді, бірақ калибрі бір дюймға (25,4 мм) дейін жететін. Бұл қарулар мылтық пен ең жеңіл артиллериялық құралдар, мысалы, айналмалы пушка арасындағы атыс күшін толықтырды. Осы сияқты қарулар қорған қаруы, хакбут немесе амусет деп те аталуы мүмкін, ал бұл атау бастапқыда ерте ортағасырлық қол пушкасына берілген.
Қолдану
Қабырғаға орнатылатын қарулар бекіністердің қабырғаларында қолдану үшін жасалғандықтан осылай аталды. Олар тепе-теңдік нүктесінде иықпен жабдықталған, ол қабырғалардағы бірнеше ұяшықтарға салынатын біліктің қысқаруын қамтамасыз ететін. Бұл қарудың кері соққысын жұмсартады және тұрақты оқ ату платформасын ұсынады. (Бұл жағынан олар айналмалы пушканың кішірейтілген нұсқасына ұқсайды.) Көптеген қарулар соққыны жұмсарту үшін стволға ілмекпен жабдықталған. Кейбір қаруларда бірнеше ствол болған, бұл бір оқпен атудан гөрі тез оқ жаудыруға мүмкіндік берді. Қабырғаға орнатылатын қаруларды өте жеңіл шассилерге орнатып, көбінесе ірі қаруларды қолдау үшін қолданылатын. Олар сондай-ақ шағын теңіз кемелерінде де қолданылды. Қабырғаға орнатылатын қарудың стволы кем дегенде 1 метрге дейін созылуы мүмкін, калибрі болса одан да үлкен болатын. Бұл оларды стандартты кремнийлі немесе ұсақ мылтықтан дәлдігімен ерекшелендірді. Джордж Вашингтон Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде бірнеше қабырғаға орнатылатын қаруларды сатып алды; сынақтар олардың белгілі бір қашықтықтан жай қағаз парағына оқ тигізе алатынын көрсетті, бірақ бұл қазіргі заманғы толық калибрлі нысаналық мылтықтың көрсеткіштерімен салыстырылатындықтан, бұл нәтижелерге күмәнмен қарауға болады. Қабырғаға орнатылатын қарулар сол кездегі кейбір артиллериялық құралдардың стандартты жабдықтарының бір бөлігі болды. Наполеон соғыстары кезінде осы қарулардың көптеген түрлері қысқартылып, бұзылмалы мылтықтарға айналдырылды. Олар қорғасыннан оқтарды атып, теңізшілердің кемеге шабуыл жасау кезінде және көліктік жүргізушілердің қарақшылардан қорғану үшін қолданды. Осы қарудың бір данасы Жаңа Зеландияда сақталған. 1819 жылы француз армиясына қалаларды қорғау үшін артқы жағынан зарядталатын қабырғаға орнатылатын қарулар берілді. 1831 және 1842 жылдары жақсартылған каплок түрлері, сондай-ақ, стволдан зарядталатын түрлері енгізілді. Металл патрондары бар бұрандалы қабырғаға орнатылатын қарулар 19 ғасырдың соңында Үндістанда және Қытайда қолданылды.
Теңізде пайдалану
1798 жылы 7 тамызда генуялық «Лигурия» жекеменшілік кемесін басып алғанда, «Эспоирс» кемесінің капитаны, командир Лофтус Отуэй Блэнд «Лигурияның» қару-жарағын былай тізімдеді: 12 ұзын 18 фунттық зеңбірек, төрт ұзын 12 фунттық зеңбірек, 10 ұзын 6 фунттық зеңбірек, 12 ұзын қабырғалық зеңбірек және төрт айналмалы зеңбірек. Қабырғалық зеңбіректер құрылысы мылтыққа ұқсас болған, бірақ көбінесе зеңбіректі ұстауға көмектесетін иілген тұғырлары болған, ал кейбір жағдайларда олардың ішкі бөлігі ойылып жасалған. Мұндай тізімдерде қабырғалық зеңбіректер туралы сирек айтылады, көбінесе «айналмалы зеңбіректер» туралы деректер кездеседі.
Азиялық қабырғаға арналған тапаншалар
Қиыр Шығыста джингал, джинггал немесе джинггалл ('/dʒ//ɪ//n//ɡ//ɔː//l/'), хинди тілінен алынған "джанжал" сөзінен шыққан, үлкен шұңғыллы мылтықтың бір түрі, көбінесе айналмалы тұғырға орнатылған жеңіл қару. Ол темірден жасалған оқтарды, белгілі бір диаметрде атып, конструкциясы немесе қолданылуы бойынша қабырғаға орнатылатын мылтық ретінде жіктеледі. Кейде ол ауыр мылтық түрінде кездесетін, оны қолдану үшін екі адамдық экипаж қажет болатын. Қабырғаға орнатылатын мылтықтар Үндістанда 17 ғасырдан бері қолданылып келеді, ал 15 ғасырдың соңына жататын бір бірмдік деректе қоршаудағы Пром қаласын қорғаушылардың "зеңбіректер мен мылтықтарды" қолданғаны айтылады. Кейінгі үлгілерінде екі аяқты тұғырға орнатылған мылтықтар да кездеседі. Бұл қару Киплингтің "Жүз бастың қабірі" поэмасында еске алынады.