Кіріспе

Лагоморфтар – лагоморфтар таксономиялық отрядының мүшелері, олардың екі отбасысы бар: Лепоридтер (қоян және заяц) және Охотонидтер (пикалар). Қазіргі кезде 110 лагоморф түрі бар, олардың 109-ы тірі, оның ішінде қоянның 10 туысы (42 түр), заяцтың 1 туысы (33 түр) және пиканың 1 туысы (34 түр) кіреді. Отрядтың атауы ежелгі грек тіліндегі lagos (λαγώς, "заяц") + morphē (μορφή, "тұлға") сөздерінен шыққан.

Таксономия және эволюциялық тарих

Бұл реттікке қазір синонимдер саналатын басқа да атаулар бар: Дупликадентта (Illiger, 1811); Лепорида (Averianov, 1999); Неолагоморфа (Averianov, 1999); Охотонида (Averianov, 1999); және Палародентия (Haeckel, 1895; Lilian, 2016). 21-ғасырдағы қазба жәндіктерді зерттеу нәтижесінде лагоморфтардың мимотонидтерден тараған болуы мүмкін екендігі болжалды. Бұл сүтқоректілер Палеоген дәуірінде Азияда кездесіп, дене мөлшері мен тіс құрылысы ерте еуропалық қояндарға, мысалы, Megalagus turgidus-қа ұқсас болған, ал Eurymylus кеміргіштерге жақын туыс (бірақ тікелей ата-тегі емес). Лепоридтер алғаш рет эоценнің соңында пайда болып, Солтүстік жарты шар бойынша жылдам тарады; олар қазіргі секіру қозғалысының қалыптасуымен бірге артқы аяқтарының ұзару тенденциясын көрсетті. Пикалар шығыс Азияның олигоцен кезеңінде кейінірек пайда болды. Лагоморфтардың әртүрлілігі бұрын қазіргіден әлдеқайда жоғары болған, қазба қалдықтарында шамамен 75 туысы мен 230-дан астам түрі кездеседі, ал бір биомда одан да көп түрлер болған. Бұл лагоморфтардың саны азайып бара жатқанының белгісі. 2008 жылғы зерттеу нәтижесінде бұл реттіктің Индияда пайда болғандығы, мүмкін, Үндістан Палеоцен дәуірінде арал континенті болған кезде оқшауланған жағдайда дамығандығы көрсетілді.

Сипаттамалары

Лагоморфтар басқа сүтқоректілерге ұқсас, олардың бәрінде шаш, төрт аяқ (яғни олар тетраподтар) және сүт бездері болады, сондай-ақ олар жылуқанды жануарлар. Лагоморфтардың басқа шағын сүтқоректілерден ерекшелігі – мидың орбитальді өскіні орташа деңгейде біріккен. Олардың айырмашылығы – оларда "базалық" және "туынды" физикалық белгілердің қосылысы бар.

Лагоморфтар мен басқа сүтқоректілердің айырмашылықтары

Лагоморфтар мен кеміргіштер Глиралар клады немесе жоғары сапын құрайды. Лагоморфтар мен кеміргіштердің арасындағы эволюциялық байланысқа қарамастан, екі топтың арасында маңызды айырмашылықтар бар. Лагоморфтардың жоғарғы жағында төрт кескіш тісі болады (үлкен кескіш тістердің артында кішкентай тіс тістері орналасқан), ал кеміргіштерде тек екеуі ғана бар. Олардың кескіш тістері үнемі өсіп отырады, сондықтан тістердің тым ұзын болып өсуіне жол бермес үшін талшықты тамақты тұрақты түрде шағу қажет, бұл жағынан кеміргіштерге ұқсас. Кеміргіштерде көбінесе тек кескіш тістері ғана үнемі өседі. Лагоморфтар мен кеміргіштердің кескіш тістерінің құрылысы әртүрлі. Лагоморфтардың жақ тістері кеміргіштерге қарағанда көп. Екеуінде де үлкен диастема бар. Лагоморфтар көбінесе қатаң шөпқоректілер, кеміргіштердің көпшілігінен айырмашылығы, олар ет пен өсімдіктерді де жейді. Лагоморфтардың табан жастықтары жоқ; оның орнына, табандарының асты толығымен жүнмен жабылған, бұл қасиетті қызыл пандалармен бөліседі. Кеміргіштер, жарықанаттар және кейбір жәндік жейтін сүтқоректілер сияқты, олардың миының беті тегіс. Лагоморфтар құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілердің арасында ерекше, себебі аналықтары аталықтарынан ірілеу болады.

Лагоморфтар отбасылары арасындағы айырмашылықтар

Қоян мен қоян секіріп қозғалады, күшті артқы аяқтарымен итеріліп, алдыңғы аяқтарымен жерге қонғандағы соқтығысуды жұмсартады. Пикалардың дене құрылысында қояндарға тән кейбір қаңқа өзгерістері жоқ, мысалы, жоғары иісті бас сүйегі, тік бас ұстанысы, күшті артқы аяқтары мен жамбас белдеуі, сондай-ақ ұзын аяқтары.

Пикас

Пикалар, сондай-ақ конус деп те аталады, толығымен Ochotonidae тұқымдастығына жатады және Солтүстік Американың батыс және Орталық Азияның таулы аймақтарында табиғи түрде өсетін шағын сүтқоректілер. Олардың көпшілігі шамамен 15-20 см ұзындықта болады, сұрғылт қоңыр, жібектей жұмсақ түктері, кішкентай дөңгелек құлақтары және дерлік ешқандай құйрықтары жоқ. Олардың төрт аяғының ұзындығы шамамен бірдей. Кейбір түрлері қиыршық тастардың арасында тіршілік етеді, бұзылған тастардың арасындағы жарықтарда қоныс құрады, ал басқалары жоталы жерлерде жер қазып үй салады. Жыртаста тіршілік ететін түрлер әдетте ұзақ өмір сүреді және жалғыз өмір сүреді, жылына бір немесе екі шағын бала туады, бұл тұрақты популяцияны сақтауға көмектеседі. Ал жер қазған түрлер керісінше, қысқа өмір сүреді, топтасып тіршілік етеді және жыл бойы бірнеше үлкен бала туады. Бұл түрлердің санында үлкен өзгерістер болады. Пикалардың жүктілік мерзімі шамамен бір айға созылады, ал жаңа туған балалары көздері мен құлақтары жабық, түктері жоқ (жаңа туғанда көздері мен құлақтары жабық, түксіз болады). Екі топтың әлеуметтік мінез-құлқы да әртүрлі: жыртаста тіршілік ететін пикалар иіс іздерімен белгіленген аумақтарын агрессивті түрде қорғайды, ал жер қазған пикалар отбасылық топтарда өмір сүреді, бір-бірімен дыбысталып байланысады және бірлескен аумақты қорғайды. Пикалар күндіз белсенді болады және ыстық ауа райында күнінің басында және соңында қозғалыс жасайды. Олар өсімдіктердің барлық түрлерін жейді. Олар қысқы ұйқыға жатпайтындықтан, құрғақ өсімдіктерден "саңылау" (шөп үйірмесі) жасап, оларды жинап, қыста пайдалану үшін үйлеріне апарып жинақтайды.

Қоян

Leporidae тұқымдасына жататын Lepus туысына жататын қоян – Еуропа, Азия, Африка және Солтүстік Америкада табиғи ортада мекендейтін орташа өлшемді сүтқоректілер. Солтүстік Американың құлақты қояндары – нақты қоян. Түрлерінің дене ұзындығы әртүрлі келеді, сондай-ақ олардың ұзын, күшті артқы аяқтары мен құлақтары да әртүрлі ұзындықта болады. Көбінесе сұрғылт қоңыр түсті болғанымен, кейбір түрлері қыс айларында ақ түске айналады. Бұл жануарлар көбінесе жалғыз өмір сүреді. Жаңа туған қояншалар ерте жетіледі (көздері мен құлақтары ашық, толыққанды жүнді). Жыл бойы бірнеше рет ұрықтап, жер үстіндегі ұяда (әдетте бұта астында) балалайды. Оларды ірі жыртқыш сүтқоректілер мен жыртқыш құстар жемдейді.

Қоян

Leporidae тұқымдасына жататын қояндар (Lepus (қояндыларды қоспағанда)) әдетте қояннан әлдеқайда кіші, оларға тау қояндары мен гиспид қояндары жатады. Олар Еуропа, Африканың кейбір аймақтары, Орталық және Оңтүстік Азия, Солтүстік Америка және Оңтүстік Американың көп бөлігінде таралған. Олар шөптесін және шөлді аймақтарда мекендейді. Олардың мөлшері әртүрлі, сондай-ақ ұзын, күшті артқы аяқтары, қысқа алдыңғы аяқтары және кішкентай құйрықтары болады. Түсі қоңыр, сары немесе сұр түстердің әртүрлі нұсқаларында кездеседі, бір қара және екі жолақты түрі бар. Әдемі қояндардың түстері көбірек әртүрлі болады. Жаңа туған қояндар көздері мен құлақтары жабық, жүні жоқ күйде туады (altricial). Көптеген түрлер жер астындағы қуыстарда (нораларда) тіршілік етеді, бірақ құсқұйрықты қояндар мен гиспид қояндары жер үстіндегі ұяларды (әдетте бұталардың астында) пайдаланады. Көптеген нора жасаушы түрлер отарлы болып, кіші топтарда бірге жем жейді. Қояндар құрлықтағы азық тізбегінде маңызды рөл атқарады, түрлі шөптер, өсімдіктер мен дәрілік шөптерді жейді және көптеген жыртқыштардың негізгі тамағы болып табылады. Әдемі қояндарды лотокка үйретуге болады, және егер оларға жүгіруге жеткілікті кеңістік берілсе және дұрыс тамақтандырылса, үй жануары ретінде ұзақ өмір сүре алады.

Тарату

Лагоморфтар бүкіл әлемде кеңінен таралған және Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда қоныстанды. Дегенмен, олар Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігінің көп бөлігінде, Кариб аралдарында, Индонезияда немесе Мадагаскарда, сондай-ақ көптеген аралдарда табылмайды. Австралияға бұрыннан қоныстанбағанмен, адамдар оларды сол жерге әкелді және олар елдің көптеген аймақтарында сәтті таралып, жергілікті түрлерге зиян келтірді.

Ас қорыту

Жеңіл сіңетін тағамдар асқазан-ішек жолдары арқылы өңделіп, қалыпты нәжіс түрінде шығарылады. Бірақ, лагоморфтар зат қорыту қиын талшықтан қоректік заттарды алу үшін, талшықты тұншықтырады, содан кейін оның мазмұнын секотроптар ретінде шығарады, олар қайтадан сіңіріледі (секотрофия). Кейін цекотроптар таңаша ішекте сіңіріліп, қоректік заттарды пайдаланады. Кеміргіштер сияқты олар да құсу қабілеті жоқ.

Туу және ерте өмір

Көптеген лагоморфтар жылына бірнеше рет көбейіп, көп балалы ұялайды. Бұл, әсіресе, жер астындағы қорғаныш ортада, мысалы, қуыстарда тіршілік ететін түрлерге тән. Қоян мен пиканың (киттер деп аталатын) жас төлдері қысқа жүктілік мерзімінен кейін туады және анасы босанғаннан кейін дерлік бірден қайта жүкті болады. Аналары осы төлдерді қауіпсіз қалдырып, жем іздеуге кетеді, содан кейін ара-арасында оралып, өте қою сүтімен тамақтандырады. Кейбір түрлерде анасы күніне бір рет ғана келіп, төлдерін тамақтандырады, бірақ жас төлдер тез өсіп, әдетте бір ай ішінде емшекten ажыратылады. Қоянның жас төлдері ливереттер деп аталады. Ересектер жыртқыштардың олардың ұясына иіс бойынша ізін таба алмауы үшін стратегия қолданады. Олар ұялау орнына үлкен секірістермен жақындап, кетеді, кейде бұрынғы бағыттарына перпендикуляр қозғалады. Әр қоян ұясында аз санында төл болады және олар ұзақ жүктілік мерзімінен кейін туады.

Әлеуметтік және қауіпсіздік

Лагоморфтардың көптеген түрлері, әсіресе қояндар мен пикалар, үйіршікті болып, колонияларда өмір сүреді, ал есекқұлақтар көбінесе жеке өмір сүреді, бірақ көптеген есекқұлақтар екі, үш немесе төрттен тұратын топтарда саяхаттап, жем іздейді. Көптеген қояндар мен пикалар қауіп болғанда қауіпсіздік үшін қуыстарын пайдаланады, ал есекқұлақтар жыртқыштардан қашу үшін ұзын аяқтарына, жоғары жылдамдығына және икемді қозғалысына сеніп тіршілік етеді.