Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүтқоректілер тобы (қоян (мармот))
Tribe of mammals (rodent (marmot))
Чипмунк – Sciuridae, батпақшы тұқымдасына жататын, жолақты шағын кеміргіштер. Нақтырақ айтқанда, олар жер мармоттары (Marmotini) тобына жатады. Чипмунктер Солтүстік Америкада кездеседі, Сібірлік чипмунк Азияда негізінен таралған, басқаша айтқанда ол ерекше жағдай.
Chipmunks are small, striped rodents of Sciuridae, the squirrel family; specifically, they are ground squirrels (Marmotini). Chipmunks are found in North America, with the exception of the Siberian chipmunk which is found primarily in Asia.
Таксономия және жүйелеу
Чипмунктарды бір туыс, Тамиас немесе үш туыс ретінде жіктеуге болады: Тамиас, оның ішінде шығыс чипмунк (T. striatus) – жалғыз тірі мүшесі; Эутамиас, оның ішінде Сібір чипмунк (E. sibiricus) – жалғыз тірі мүшесі; және Неотамиас, оның ішінде қалған 23 түрі бар, көбінесе Солтүстік Американың батысында таралған. Бұл жіктелулер чипмунктардың морфологиялық ұқсастығына байланысты кіші туыс ретінде қарастырылды. Осының салдарынан, ХХ ғасырдағы көптеген таксономиялық жіктемелерде чипмунктар бір туысқа жатқызылды. Дегенмен, митохондриялық ДНК зерттеулері үш чипмунк тобының арасындағы айырмашылықтың Мармота мен Спермофилус арасындағы генетикалық айырмашылыққа тең екенін көрсетті, сондықтан осы үш туыстық жіктелу мұнда қабылданды. Бұл жалпы атау бастапқыда «читмунк» деп жазылуы мүмкін, бұл жергілікті Одава (Оттава) тілінен алынған «jidmoonh» сөзінен шыққан, ол «қызыл сорғыш» дегенді білдіреді (қ. Ожибве ᐊᒋᑕᒨ ajidamoo). Оксфорд ағылшын сөздігіндегі ең ерте нұсқасы 1842 жылдан бастап «чипмонк» деп тіркелген. Басқа ерте формалары «chipmuck» және «chipminck» болса, ал 1830 жылдары оларды «chip squirrels» деп те атаған, бұл олардың шығаратын дыбысына сілтеме жасаған болуы мүмкін. XIX ғасырдың ортасында Джон Джеймс Одубон мен оның ұлдары Солтүстік Американың төрт аяқты жануарлары атты еңбегіне чипмунктың литографиясын қосты, оны «чиппинг сорғыш [немесе] хаки» деп атады. Чипмунктарды «жер сорғыштары» деп те атайды (бірақ «жер сорғыштары» атауы Спермофилус туысына жататын басқа сорғыштарға да қатысты болуы мүмкін).
Chipmunks may be classified either as a single genus, Tamias, or as three genera: Tamias, of which the eastern chipmunk (T. striatus) is the only living member; Eutamias, of which the Siberian chipmunk (E. sibiricus) is the only living member; and Neotamias, which includes the 23 remaining, mostly western North American, species. These classifications were treated as subgenera due to the chipmunks' morphological similarities. As a result, most taxonomies over the twentieth century have placed the chipmunks into a single genus. However, studies of mitochondrial DNA show that the divergence between each of the three chipmunk groups is comparable to the genetic differences between Marmota and Spermophilus, so the three genera classifications have been adopted here. The common name originally may have been spelled "chitmunk", from the native Odawa (Ottawa) word jidmoonh, meaning "red squirrel" (cf. Ojibwe ᐊᒋᑕᒨ ajidamoo). The earliest form cited in the Oxford English Dictionary is "chipmonk", from 1842. Other early forms include "chipmuck" and "chipminck", and in the 1830s they were also referred to as "chip squirrels", probably in reference to the sound they make. In the mid 19th century, John James Audubon and his sons included a lithograph of the chipmunk in their Viviparous Quadrupeds of North America, calling it the "chipping squirrel [or] hackee". Chipmunks have also been referred to as "ground squirrels" (although the name "ground squirrel" may refer to other squirrels, such as those of the genus Spermophilus).
Диета
Шошқаның тамағы негізінен тұқымдардан, жаңғақтардан және басқа жемістерден, сондай-ақ бүршіктерден тұрады. Адамдардың жанында шошқалар егілген астық пен көкөністерді, сондай-ақ шаруашылықтар мен бақшалардан өсімдіктерді жей алады, сондықтан оларды кейде зиянкестер деп есептейді. Шошқалар көбінесе жерде азық іздейді, бірақ жаңғақтар мен емен жемісі сияқты жаңғақтарды алу үшін ағаштарға көтеріледі. Күздің басында көптеген шошқа түрлері қысқа сақтауға жарамды азық-түлік жинап қоюға кіріседі. Олар көбінесе азық-түліктерін қорларындағы қоймада сақтайды және көктемге дейін ұяларында қалады, кейбір басқа түрлерден айырмашылығы, олар көптеген шағын азық-түлік қоймаларын жасайды.
Chipmunks have an omnivorous diet primarily consisting of seeds, nuts and other fruits, and buds. Around humans, chipmunks can eat cultivated grains and vegetables, and other plants from farms and gardens, so they are sometimes considered pests. Chipmunks mostly forage on the ground, but they climb trees to obtain nuts such as hazelnuts and acorns. At the beginning of autumn, many species of chipmunk begin to stockpile nonperishable foods for winter. They mostly cache their foods in a larder in their burrows and remain in their nests until spring, unlike some other species which make multiple small caches of food.
Экология және тіршілік тарихы
Шығыс шұбарлары, шұбарлардың ең ірілері, көктемнің басында және жаздың басында жұптасады, жылына екі рет төрт немесе бес бала туады. Батыс шұбарлары жылына бір рет қана көбейеді. Балалар шамамен алты аптадан кейін қуыстан шығып, келесі екі аптада өз бетінше тіршілік ете бастайды. Бұл кішкентай сүтқоректілер орман экожүйелерінде бірнеше маңызды функцияларды атқарады. Ағаш тұқымдарын жинау және жинақтау әрекеттері көшеттердің өсуіне маңызды үлес қосады. Олар көптеген түрлі саңырауқұлақтарды тұтынады, соның ішінде ағаштармен симбиоздық микориза қатынастарында қатысатындарын, және осы және басқа микофаг сүтқоректілермен бірге дамыған, сондықтан ауа арқылы спораларын тарату қабілетін жоғалтқан жер асты спорокарптарының (трюфельдердің) спораларын таратудың маңызды векторы болып табылады. Шұбарлар ұзындығы бірнеше метрден асатын, жақсы жасырылған бірнеше кіреберістері бар кең қуыстар салады. Ұйықтайтын жерлері қабықтардан таза ұсталады, ал нәжістер жинақталған шұңқырларда сақталады. Шығыс шұбарлары қыста ұйқыға кетеді, ал батыс шұбарлары олай етпейді, қуыстарында сақталған қоректік заттарға сенеді. Шұбарлар түрлі жыртқыш сүтқоректілер мен құстар үшін маңызды азық көзі болып табылады, бірақ олардың өзі де мүмкіндігі келгенде жыртқыштар, әсіресе құстардың жұмыртқалары мен балапандарымен айналысады, мысалы, шығыс шұбарлары мен тау көкқұстары (Siala currucoides) жағдайында. Шұбарлар әдетте үш жылдай өмір сүреді, бірақ тұтқында тоғыз жылға дейін өмір сүргендері де кездеседі. Шұбарлар күндіз белсенді болады. Тұтқында олар күніне шамамен 15 сағат ұйықтайды деген қауесет бар. Жасырынып ұйықтай алатын сүтқоректілердің, мысалы, кеміргіштер мен жарыстар, оларға ұйықтау үшін көбірек уақыт керек болады деп есептеледі.
Eastern chipmunks, the largest of the chipmunks, mate in early spring and again in early summer, producing litters of four or five young twice each year. Western chipmunks breed only once a year. The young emerge from the burrow after about six weeks and strike out on their own within the next two weeks. These small mammals fulfill several important functions in forest ecosystems. Their activities harvesting and hoarding tree seeds play a crucial role in seedling establishment. They consume many different kinds of fungi, including those involved in symbiotic mycorrhizal associations with trees, and are an important vector for dispersal of the spores of subterranean sporocarps (truffles) which have co evolved with these and other mycophagous mammals and thus lost the ability to disperse their spores through the air. Chipmunks construct extensive burrows which can be more than in length with several well concealed entrances. The sleeping quarters are kept clear of shells, and feces are stored in refuse tunnels. The eastern chipmunk hibernates in the winter, while western chipmunks do not, relying on the stores in their burrows. Chipmunks play an important role as prey for various predatory mammals and birds but are also opportunistic predators themselves, particularly with regard to bird eggs and nestlings, as in the case of eastern chipmunks and mountain bluebirds (Siala currucoides). Chipmunks typically live about three years, although some have been observed living to nine years in captivity. Chipmunks are diurnal. In captivity, they are said to sleep for an average of about 15 hours a day. It is thought that mammals which can sleep in hiding, such as rodents and bats, tend to sleep longer than those that must remain on alert.