Кіріспе

Түлкі түрлері

Арктикалық түлкі (Vulpes lagopus), сондай-ақ ақ түлкі, поляр түлкі немесе қар түлкі деп те аталады, – Солтүстік жарты шардың арктикалық аймақтарында табиғи түрде өсетін және арктикалық тундра биомында кең таралған кішкентай түлкі түрі. Ол суық ортада өмір сүруге жақсы бейімделген, ең бастысы қалың, жылы жүнімен және оның камуфляж ретінде қолданылуымен танымал. Оның үлкен әрі өте жұмсақ құйрығы бар. Жабайы табиғатта көптеген жекелеген түлкілер алғашқы жылынан аспайды, бірақ кейбір ерекшелері 11 жылға дейін тіршілік етеді. Арктикалық қасқырлар, ақ аюлар, құндызтар, қызыл түлкілер және гризли аюлары оларға қауіпті.

Мінез-құлық

Арктикалық түлкілер сыртқы орта мен дене температурасының арасындағы 100 градусқа дейінгі температура айырмашылығына төтеп беруі керек. Жылу жоғалтуын болдырмау үшін арктикалық түлкі денесін қысып, аяқтары мен басын денесінің астына және жұмсақ құйрығына тығып жиырылады. Бұл поза түлкіге көлемге шаққанда ең аз беттік ауданды қамтамасыз етеді және нашар оқшауланған жерлерді қорғайды. Арктикалық түлкілер желден қорғанып, қуыстарында тұру арқылы да жылы болады. Олар күзде май қорын жинап, кейде дене салмағын 50%-дан астамға арттырады. Бұл қыста жақсырақ оқшаулауға мүмкіндік береді және азық-түлік тапшы болғанда энергия көзіне айналады. Балалар 3-4 апталық шақта қуыстан шығып, 9 аптада ана сүтінен айырылады. Бұл түлкі құстардың жұмыртқаларын жейтін маңызды жыртқыш, тундрадағы ең ірі құстардың жұмыртқаларын қоспағанда, барлық құстардың жұмыртқаларын жейді. Арктикалық түлкілер қатал қыстар мен азық-түлік жетіспеушілігін азық-түлік жинау арқылы немесе дене майын тері астында және ішкі органдарда сақтау арқылы бастан кешіреді. Қыстың басында бір арктикалық түлкіде майдан шамамен 14740 кДж энергия жиналады. Арктикалық түлкілерде өлшенген ең төменгі BMR көрсеткішін пайдалансақ, орташа түлкінің қыста тірі қалуы үшін күніне 471 кДж энергия қажет болады. Канадада арктикалық түлкілер қар қаздарының жұмыртқаларын сағатына 2,7–7,3 данадан алып, олардың 80–97%-ын сақтайды. Құстардың қалдықтары олардың қыста жиналған жұмыртқаларды жегенін көрсетеді. Изотоптық талдау жұмыртқаларды бір жылдан кейін де жеуге болатынын көрсетсе, сақталған қаз жұмыртқасының пайдалы энергиясы 60 күннен кейін 11%-ға ғана төмендейді; ал жаңа жұмыртқаның шамамен 816 кДж энергиясы бар. Жазда сақталған жұмыртқалар көктемде көбейе бастамас бұрын қолжетімді болады.

Бейімделулер

Арктикалық түлкі планетадағы ең суық аймақтарда тіршілік етеді, бірақ температура төмендегенше дірілдемейді. Оның суыққа бейімделуінің бірі – тығыз, көп қабатты жүні, ол тамаша жылу сақтайды. Сонымен қатар, арктикалық түлкі – табандары жүнмен жабылған жалғыз иттің түрі. Оның екі генетикалық түрлі түс формасы бар: ақ және көк. Арктикалық түлкінің жүні барлық сүтқоректілердің ішінде ең жақсы жылу оқшаулағыш болып табылады. Арктикалық түлкінің денесінің көлеміне қарағанда бетінің ауданы кішкентай, бұл оның тығыз дене пішіні, қысқа тұмсығы мен аяқтары және қысқа, қалың құлақтарынан көрінеді. Бетінің ауданы аз болғандықтан, оның денесінен аз жылу шығады.

Сенсорлық тәсілдер

Арктикалық түлкінің функционалды есту диапазоны 125 Гц–16 кГц аралығында, ауадағы сезімталдығы ≤ 60 дБ, ал 4 кГц жиілікте орташа ең жоғары сезімталдығы 24 дБ құрайды. Жалпы алғанда, арктикалық түлкінің есту қабілеті иттер мен кіші түлкіге қарағанда нашар. Арктикалық түлкі мен кіші түлкінің жоғарғы жиілік шегі үй иттері мен басқа етті қоректілерге қарағанда төмен. Арктикалық түлкі 4-5 дюйм (шамамен 10-13 см) қалыңдықтағы қар астындағы леммингтердің қозғалысын оңай ести алады. Ол олжасын тапқан соң, секіріп, қарды тесіп, олжасын ұстап алады.

Физиологиясы

Арктикалық түлкіде қатыгез суық пен аштық кезеңдерін жеңуге көмектесетін пайдалы гендер бар. Транскриптомдық секвенирлеу оң таңдауға ұшыраған екі генді анықтады: гликолипидтік трансферлік ақуыз домені 1 (GLTPD1) және V akt егездік тимома вирустық онкогенінің гомологы 2 (AKT2). GLTPD1 май қышқылдарының метаболизміне, ал AKT2 глюкоза метаболизміне және инсулин сигналдауына қатысады. Қыста орташа массалық БМР (негізгі метаболизм деңгейі) және жалпы БМР жаздағыдан 37% және 27% төмен. Арктикалық түлкі қыста май қорын сақтау және энергия қажеттілігін азайту үшін метаболикалық депрессия арқылы БМР-ді төмендетеді. Ең соңғы деректерге сәйкес, арктикалық түлкінің төменгі шекті температурасы қыста және жазда сәйкесінше болады. Бұрын арктикалық түлкінің төменгі шекті температурасы төмен деп есептелген. Алайда, кейбір ғалымдар бұл статистика дұрыс емес деген қорытындыға келді, себебі ол тиісті жабдықпен сынақтан өтпеген. Арктикалық түлкілер өз дене температурасынан тәуелсіз аяқтарының температурасын сақтайды. Дене температурасы төмендесе, аяқ табаны тінді қатыру температурасынан жоғары болып қалады. Кейбір аймақтарда еркектер мен әйелдердің мөлшері арасында айырмашылық байқалмайды. Екі жыныстың да құйрығы шамамен ұзын. Еркектердің иық биіктігі орташа , ал әйелдердің салмағы орташа , ауытқулары .

Кіші түрлер

Номинативті түлкі-төсемінен басқа, жалпы арктикалық түлкі, V. l. lagopus, осы түлкінің тағы төрт түлкі-төсемі сипатталған: Беринг аралдары арктикалық түлкісі, V. l. beringensis; Гренландия арктикалық түлкісі, V. l. foragoapusis; Исландия арктикалық түлкісі, V. l. fuliginosus; Прибилов аралдары арктикалық түлкісі, V. l. pribilofensis.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Арктикалық түлкінің таралған ареалы полюстік айналасын қамтиды және ол Солтүстік Еуропа, Солтүстік Азия және Солтүстік Американың арктикалық тундрасында кездеседі. Оның ареалына Гренландия, Исландия, Фенноскания, Шпицберген, Ян-Майен (онда ол жойылып кеткенге дейін ауланды) және Баренц теңізіндегі басқа да аралдар, Солтүстік Ресей, Беринг теңізіндегі аралдар, Аляска және Канаданың оңтүстігіндегі Гудзон шығанағына дейінгі аймақтар кіреді. 19 ғасырдың соңында ол Алясканың оңтүстік-батысындағы Алеут аралдарына әкелінді. Дегенмен, Алеут аралдарындағы популяция жергілікті құс популяциясын сақтау мақсатында қазіргі уақытта жойылмайынша бақылауда ұсталып жатыр, сондай-ақ Аляскадағы Кенай түбегінде де кездеседі. Олар теңіз деңгейінен жоғары биіктікте табылған, тіпті Солтүстік полюске жақын теңіз мұзында да көрінген. Арктикалық түлкі – Исландияда табиғи ортада өсетін жалғыз құрлық сүтқоректісі. Ол соңғы мұз дәуірінің соңында мұз басып жатқан теңіз арқылы жүріп, Солтүстік Атлантикадағы оқшауланған аралға келді. Судавиктегі Арктикалық түлкі орталығында арктикалық түлкі туралы көрме ұйымдастырылған және популяцияға туризмнің әсерін зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Оның ареалы соңғы мұз дәуірінде қазіргіден әлдеқайда кең болған, ал Солтүстік Еуропа мен Сібірдің көп бөлігінде арктикалық түлкінің қазба қалдықтары табылған. 2019 жылдың шілдесінде Норвегиялық поляр институты бір жасар аналық түлкі туралы хабарлады, оған GPS құрылғысы орнатылып, Свальбард аралдарының Шпицберген аралының шығыс жағалауында босатылды. Жас түлкі 21 күнде полярлық мұз арқылы аралдардан Гренландияға дейін өтіп, содан кейін Канаданың солтүстігіндегі Эльсмир аралына қарай жол тартты. GPS трекері жұмысын тоқтатқанға дейін 76 күнде ол жалпы сомасы тіркелген қашықтықты басып өтті. Ол күніне орташа есеппен шамамен қашықтықты жүрді және бір күні ішінде максималды қашықтыққа жетті.

Қорғау мәртебесі

Арктикалық түлкі 2004 жылдан бері Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде «қауіпсіз» санатында бағаланған, себебі жануар 1940 жылдан бері Финляндияда қоныстанғанына қарамастан, популяциясы әлі қалпына келген жоқ. Осыған байланысты, Арктикалық түлкінің популяциясы Видельфьеллен табиғат қорығында (Швеция) және басқа да жерлерде мұқият зерттелді және тізімделді, осы түлкі аймақтың символы болып табылады. Арктикалық түлкінің саны леммингтер мен тышқандардың санына байланысты циклмен өзгереді (3-4 жылдық цикл). Көк түсті терісі бар Арктикалық түлкілердің терісі ерекше құнды болған. 1920 жылдары олар бұрын түлкілердің болмаған Алеут аралдарына тасымалданды. Бұл бағдарлама көк түлкілердің санын арттыру тұрғысынан сәтті болды, бірақ олардың Алеут Канада қаздарын аулауы осы түрді сақтау мақсатына қайшы келді. Арктикалық түлкілер үлкен қызыл түлкілерге қарсы күресте жеңіліп жатыр. Бұл климаттың өзгеруіне байланысты, өйткені қардың азаюымен оның ақ түсті терісінің жасыру қасиеті төмендейді. Қызыл түлкілер өздерінің ареалдарымен қатар, Арктикалық түлкілерді және олардың балаларын өлтіру арқылы басымдыққа ие болады. Қызыл түлкінің табысының тағы бір түсіндірмесі – сұр қасқырдың рөлі. Тарихи тұрғыдан алғанда, қасқыр қызыл түлкінің санын бақылап отырды, бірақ қасқырдың бұрынғы ареалдарының көп бөлігінде жоғалып бара жатқандықтан, қызыл түлкінің саны өсті және ол ең жоғары деңгейдегі хищниктердің орнын иеленді. Солтүстік Еуропаның кейбір аймақтарында Арктикалық түлкінің бұрынғы ареалдарында қызыл түлкілерді аулауға рұқсат беретін бағдарламалар бар. Басқа да көптеген аңшылық түрлері сияқты, тарихи және кең ауқымды популяциялық деректердің ең жақсы көздері – аңшылық тізімдері мен сауалнамалар. Мұндай деректерді жинауда бірнеше қателіктер болуы мүмкін. Сонымен қатар, популяцияның үлкен ауытқуларына байланысты жылдар арасында сандар айтарлықтай өзгереді. Дегенмен, Арктикалық түлкінің жалпы саны бірнеше жүз мыңға жуық болуы керек. Осылайша, әлемдегі Арктикалық түлкінің популяциясы жойылып кету қаупі жоқ, бірақ Арктикалық түлкінің екі субпопуляциясы қауіпті жағдайда. Олардың бірі – Медный аралы (Командор аралдары, Ресей), 1970 жылдары иттерден келген құлаққауыздан пайда болған саңырауқұлақтың салдарынан 85-90%-ға дейін азайды. Қазіргі уақытта популяцияны паразиттерге қарсы препараттармен емдеу жүргізілуде, бірақ нәтижесі әлі белгісіз. Тағы бір қауіпті популяция – Фенноскандияда (Норвегия, Швеция, Финляндия және Кола түбегі). Бұл популяция 20 ғасырдың басында тері бағасының өте жоғары болуына байланысты күрт азайды, бұл популяцияның төмендеу кезінде де қатты аңшылыққа әкелді. Халық саны 90 жылдан астам уақыт бойы төмен тығыздықта сақталып келеді, соңғы онжылдықта қосымша азайды. 1997 жылғы бағалау бойынша Швецияда 60 ересек түлкі, Финляндияда 11 ересек түлкі, Норвегияда 50 түлкі бар. Коладан да ұқсас жағдайдың белгілері бар, бұл шамамен 20 ересек түлкінің бар екенін көрсетеді. Осылайша, Фенноскандиялық популяция шамамен 140 көбейтілген ересек түлкіден тұрады. Жергілікті леммингтердің санының өсуінен кейін де Арктикалық түлкінің саны өмір сүруге қауіпті деңгейге дейін төмендеуі мүмкін.