Кіріспе

Сүтқоректілердің (мыстылардың) түрі
жануар

Мысты (Mustela erminea), сонымен қатар Еуразиялық мысты, Берингиялық мысты және ермін деп те аталады, Еуразия мен Солтүстік Американың солтүстік аймақтарында табиғи ортада өседі. Көңілдік аймақта кең таралғандықтан, IUCN Қызыл тізімінде "Ең аз алаңдатушы" деп тіркелген. Ермін атауы (/ɜːr//m//ɪ//n/) Mustela туысына жататын түрлерге, әсіресе, таза ақ қысқы түктеріне немесе одан жасалған теріге қолданылады. 15 ғасырда католик монархтары ермін терісін моццетта плащ ретінде пайдаланған. Бұл тері Ұлыбритания Лордтар палатасының мүшелерінің салтанатты киімдерінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. Прагадағы Сәби Иса сияқты бейнелердегі плащтарда да қолданылған.

Этимология

"Стоат" сөзінің түбірі, ең болмаса, голланд тіліндегі stout ("батыл") сөзі болуы мүмкін. Джон Гиллимнің "Геральдиканың көрсетілісі" атты еңбегінде айтылғандай, "ермин" сөзі Армениядан шыққан болуы ықтимал, себебі осы түрдің осы елде пайда болғаны есептелген. Алайда, басқа авторлар оны тевтон тіліндегі гарминнен (англосаксон тіліндегі херма) нормандық француз тілімен байланыстырған. Бұл литва тіліндегі šarmu сөзінен туындаған сияқты көрінеді.

Таксономия

Бұрын өте кең циркумполяр ареалға ие бір түр деп есептелген, 2021 жылғы зерттеу M. erminea-ны үш түрге бөлді: M. erminea sensu stricto (Еуразия және Солтүстік Американың солтүстігі), M. richardsonii (Солтүстік Американың көп бөлігі) және M. haidarum (Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы бірнеше аралдар).

Эволюция

Аңғалдың тікелей ата-бабасы – Орта плейстоцен дәуірінде Орталық және Шығыс Еуропада кең таралған, Бланканның соңғы немесе Ирвингтонның алғашқы кезеңінде Солтүстік Америкаға жеткен Mustela palerminea болды. Бұл процесс 5–7 миллион жыл бұрын басталды, солтүстік орманды алқаптар ашық далаға айналғанда, нәтижесінде кішкентай, жер қазғыш кеміргіштердің қарқынды эволюциясы күш алды. Аңғалдың ата-тегі қазіргі түрінен ірілеу болған, жаңа тамақ көзіне бейімделгенде олардың дене мөлшері кішіреюге ұшырады. Аңғал Эуразияда, ұзын құйрықты мысықтың (Neogale туысы) 2 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкада пайда болуынан кейін пайда болды, ол аңғалдың "айнасы" сияқты болды. Аңғал Мұз дәуірінде гүлденді, өйткені оның кішкентай денесі мен созылған дене құрылысы қардың астында оңай қозғалуға және қуыстарда аң аулауға мүмкіндік берді. Аңғал мен ұзын құйрықты мысық 500 000 жылға дейін бөлек күйінде болды, содан кейін теңіз деңгейінің төмендеуі Беринг жол ашарын ашты. Денисова үңгірінен аңғалдың қазба қалдықтары табылды. Жинақталған филогенетикалық талдауларға сәйкес, аңғалдың ең жақын туыстары – американдық ермін (M. richardsonii) және Хайда ерміні (M. haidarum), соңғысы M. erminea-дан ішінара тектік байланысқа ие. Тау мысығы (Mustela altaica) бұрын оның ең жақын туысы деп есептелген, бірақ соңғы талдаулар оның айтарлықтай түрленгенін көрсетті. Бұрын ол Neogale туысының мүшелерімен, мысалы, ұзын құйрықты мысықпен байланысты деп саналған, бірақ бұл түрлер кейін жаңа туысқа бөлінгендіктен, мұндай байланыс болмауы мүмкін.

Құрылыс

Тоқты (белка) жалпы пропорциялары, дене тұрқы мен қозғалысы бойынша ең кіші құйрыққа ұқсас, бірақ құйрығы салыстырмалы түрде ұзын, әрқашан дене ұзындығының үштен бір бөлігінен асады, алайда ол ұзын құйрықты құйрықтан қысқа. Тоқтының мойны созылған, ал басы иықтан едәуір алда орналасқан. Денесіге цилиндр пішіндес, құрсақ бөлігінде дөңгестемейді. Дене шеңберінің ең үлкені оның ұзындығының жартысынан сәл ғана артық. Бас сүйегі ең кіші құйрықтың бас сүйегіне өте ұқсас болғанымен, салыстырмалы түрде ұзын, ми қуысы тар. Бас сүйегінің және тістерінің өсінділері нашар дамыған, бірақ ең кіші құйрықтың тістерінен күшті. Көздері дөңгелек, қара және сәл шығып тұрады. Мұрттары қоңыр немесе ақ түсті және өте ұзын. Құлақтары қысқа, дөңгелек және бас сүйегіне жақын орналасқан. Тырнақтары кері тартылмайды және саусақтарына қарағанда үлкен. Әр аяғында бес саусақ бар. Еркек тоқтының иілген сүйекшесі (baculum) бар, оның тамырлық бөлігіндегі түймесі жасы ұлғайған сайын салмағы артады. Тоқтының дене өлшемдері өзгеріп отырады, бірақ ең кіші құйрықтың өлшемдеріндей емес. Еркек тоқтыларда ірі анальдық иіс бездері, ал ұрғашыларда кішкентай. Иіс бездері бетте, құрсақта және қабырғаларда да кездеседі. Түрдің оңтүстік ареалында терісі қоңыр болып қалады, бірақ жазғы терісінен тығыз және кейде ашық түсті болады. Тоқтылар жерде және қуыста ұялайтын құстарға қауіпті, себебі олардың жыртқыштардан қашу мүмкіндігі өте шектеулі. Тоқтылардың жыртқыштық белсенділігі оңтүстік жаңғақтың (бұқажаңғақтың) мол өнімінен кейін артады, бұл оларға қоректенетін кеміргіштердің көбеюіне жағдай жасайды, нәтижесінде тоқтылардың саны да артады. Мысалы, құрып бара жатқан Оңтүстік аралдағы тахаке популяциясы 2006-2007 жылдары үштен бір бөлігіне азайды, себебі 2005-06 жылғы жаңғақ молшылығынан туған тоқтылардың көбеюінен тахакелердің жартысынан астамы ауланған.

Көбею және даму

Солтүстік жарты шарда жұптасу сәуір мен шілде аралығында жүзеге асады. Көктемде еркектің ұрықтары үлкейеді, бұл процесс плазмадағы тестостерон концентрациясының артуымен бірге жүреді. Сперматогенез желтоқсан айында өтеді, ал аталықтары мамырдан тамызға дейін өнімді болады, содан кейін ұрықтары қысқарады. Әйелдер әдетте қысқа мерзімге ғана жыныстық қызуға келеді, бұл күннің ұзақтығындағы өзгерістермен шақырылады. Копуляция бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Мысықтар моногамды емес, төлдердің әкесі көбінесе әртүрлі болады. Мысықтар эмбриондық тоқтау кезеңін басады, яғни ұрықтанғаннан кейін эмбрион бірден жатырға енбейді, керісінше, тоғыз-он айға жуық уақыт бойы жатады. Сондықтан жүктілік мерзімі өзгеріп отырады, бірақ әдетте шамамен 300 күнге созылады, ал жазда жұптасқаннан кейін ұрпақ келесі көктемге дейін дүниеге келмейді – ересек әйел мысықтар өмірінің басым бөлігін жүкті немесе жыныстық қызуда өткізеді. Аталықтары жас төлдерді тәрбиелеуге қатыспайды, олар соқыр, саңырау, тіссіз және жұқа ақ немесе қызғылт түсті түкпен жабылған күйде туады. Сүт тістері үш аптадан кейін шығады, ал қатты тағамды төрт аптадан кейін жей бастайды. Көздері бес-алты аптадан кейін ашылады, ал құйрығының қара ұшы бір аптадан кейін пайда болады. Емшек сүтін алу 12 аптадан кейін аяқталады. Бес-жеті апталық жасқа дейін төлдердің дене температурасын реттеу қабілеті нашар болады, сондықтан анасы болмағанда жылу үшін жиналады. Аталықтары 10-11 айда жыныстық жағынан жетіледі, ал әйелдері 2-3 аптада, соқыр, саңырау және түксіз күйде жыныстық жағынан жетіледі және әдетте сүттен ажыратылғанға дейін ересек аталықтармен жұптасады.

Аумақтық және баспаналық мінез-құлық

Ақсақалдың аумақтық мінез-құлқы, әдетте, мысықтәрізділерге тән кеңістіктік үлгіге сәйкес келеді, онда еркектердің аумақтары кішірек әйелдердің аумақтарын қамтиды, оларды басқа еркектерден қорғайды. Аумақтың мөлшері және оның иелерінің қозғалыс белсенділігі маусымға қарай өзгереді, бұл тамақ пен жұптасуға болатын серіктердің көптігіне байланысты. Көбелек шағылысу маусымында әйелдердің аумақтары өзгермейді, ал еркектер көшпенді болып, аумақтан тысқары шығып немесе уақытша аумақта жүреді. Басым, ересек еркектердің аумақтары жас, әлеуметтік жағынан төмен еркектерге қарағанда 50 есе үлкен. Екі жыныс та өз аумақтарын несеп, нәжіс және иіс белгілерінің екі түрімен белгілейді; анальдық сүйреулер аумақтық иеленуді білдіреді, ал денесін ысқылау агрессивті қақтығыстармен байланысты. Ақсақал өз қуыстарын қазбайды, оның орнына ол өлтіретін кеміргіштердің қуыстарын мен ұяларын пайдаланады. Ұяны жылы ету үшін кеміргіштердің терісі мен астыңғы жүні қолданылады. Ұялар кейде үйдің қабырғасына тігілген бұталар сияқты көрінбейтін жерлерде орналасады. Сондай-ақ, ескі, шіріген түптерде, ағаш тамырларының астында, бұталардың үйінділерінде, сабандықта, батпақты төбелерде, бос саз үйлердің жарықтарында, тас үйінділерінде, жартастардың арасында және тіпті қарғалардың ұяларында да тіршілік етеді. Еркектер мен әйелдер әдетте бөлек, бірақ бір-біріне жақын өмір сүреді. Әр ақсақал өзінің аумағында бірнеше қуысқа ие. Бір қуыс негізінен жер бетіне жақын бірнеше галереядан тұрады.

Диета

Ең кішкентай қызылша сияқты, егеуқұйрықтар тоқтының рационында басым. Ол ірі егеуқұйрықтар мен қоянтектестерге тұрақты түрде шабуыл жасайды және өзінен әлдеқайда үлкендерін аулайды. Ресейде оның жеміне еуропалық су егеуқұйрығы, қарапайым хомяк, таулы егеуқұйрығы және басқа да егеуқұйрықтар мен қоянтектестер кіреді, оларды қуып, олардың илеулерінде жеңіп алады. Екінші деңгейдегі маңызды жемшөптерге кішкентай құстар, балықтар, сораңдар, сондай-ақ сирек кездесетін қосмекенділер, кесірткелер мен жәндіктер жатады. Ол леммингтерді де жейді. Ұлыбританияда еуропалық қоян маңызды тамақ көзі болып табылады, ал 1960 жылдар мен 1990 жылдардың ортасы арасында миксоматоз эпидемиясы аяқталғаннан кейін қоянды аулау жиілігі артты. Әдетте, еркек тоқтар ұсақ егеуқұйрықтарға көбірек тәуелді әйелдерге қарағанда қояндарды жиірек аулайды. Британдық тоқтар сирек сораңдарды, егеуқұйрықтарды, су егеуқұйрықтарын өлтіреді, бірақ егеуқұйрықтар жергілікті жерлерде маңызды тамақ көзі болуы мүмкін. Ирландияда сораңдар мен егеуқұйрықтар көбінесе желінеді. Еуропаның құрлықтық бөлігінде су егеуқұйрығы тоқтың рационының үлкен бөлігін құрайды. Қояндар кейде ауланады, бірақ көбінесе жас қояндар болады. Жас су құндыздарын аулау туралы жағдайлар белгілі. Тоқтың күніне шамамен дене салмағының 25% тең тамақ жейді. Тоқ – мүмкіндікті пайдаланатын жылдам қимылдайтын, барлық қол жетімді илеулерді және жарықтарды тамақ іздеу үшін тексеріп отыратын жыртқыш. Үлкендігіне байланысты, еркек тоқтар егеуқұйрықтарды туннельдерге дейін қуып жетуде аналықтарына қарағанда аз сәттілікке ие. Тоқтар құстардың ұяларына қол жеткізу үшін жиі ағаштарға өрмелейді, әсіресе ірі түрлердің ұя салдандарына шабуыл жасайды. Тоқтың қояндар сияқты жемшөптерді "бимен" (кейде оны қызылшаның соғыс биі деп атайды) баурап алатыны айтылады, бірақ бұл мінез-құлық Skrjabingylus инфекциясымен байланысты болуы мүмкін. Кішкентай жемшөптер әдетте мойынның артқы жағына шаққаннан бірден өледі, ал қоян сияқты үлкен жемшөптер көбінесе шоктан өледі, өйткені тоқтың тіс тістері омыртқа бағанасына немесе ірі артерияларға жету үшін тым қысқа. Сонымен қатар, шағын солтүстік сұңқар (Surnia ulula) және қысқа құлақты сұңқар (Asio flammeus) сияқты көптеген жыртқыш құстар тоқтыларды аулай алады, сондай-ақ әртүрлі сұңқарлар, қазтар, жалманторғайлар және тіпті еуразиялық сұңқар (Bubo bubo) және алтын сұңқар (Aquila chrysaetos) та. Құс емес болғанымен, сұр балықшылдар (Ardea cinerea) тоқтыларды аулайтыны белгілі.

Аурулар мен паразиттер

Бұрынғы Кеңес Одағы және Жаңа Зеландияда тұратын мысықтарда туберкулез тіркелді. Олар туляремияға көбінесе төзімді, бірақ тұтқындықта иттердің жұқпалы ауруына (дистемпер) шалдығуы мүмкін. Тегіс тері ауруының (маңғыздау) белгілері де тіркелген. Мысықтар өздері жейтін жануарлармен байланысты сыртқы паразиттерге және олар жемейтін басқа жануарлардың ұяларына осал. Trichodectes erminea биті Канада, Ирландия және Жаңа Зеландияда тіршілік ететін мысықтарда кездеседі. Еуропа континентінде 26 түрлі маса тіркелді, оның ішінде Rhadinospylla pentacantha, Megabothris rectangulatus, Orchopeas howardi, Spilopsyllus ciniculus, Ctenophthalamus nobilis, Dasypsyllus gallinulae, Nosopsyllus fasciatus, Leptospylla segnis, Ceratophyllus gallinae, Parapsyllus n. nestoris, Amphipsylla kuznetzovi және Ctenopsyllus bidentatus. Мысықтарға жұғатын маса түрлері: Ixodes canisuga, I. hexagonus, I. ricinus және Haemaphysalis longicornis. Мысықтарға жұғатын бит түрлері: Mysidea picae және Polyplax spinulosa. Мысықтарды жұқтыратын кене түрлеріне Neotrombicula autumnalis, Demodex erminae, Eulaelaps stabulans, Gymnolaelaps annectans, Hypoaspis nidicorva және Listrophorus mustelae жатады. Мысықтардың жанында шомырылмаған балалардың рухтары қоныстанады деп есептелген. Оралдың коми халқының фольклорында мысықтар әдемі және ізделіс жасайтын жас әйелдердің символы болып табылады. Зороастризм дінінде мысық қасиетті жануар саналады, өйткені оның қысқы ақ түсі тазалықты білдіреді. Сол сияқты, Магдалиналық Мариям өзгерген мінезінің белгісі ретінде ақ мысық терісін кигендей бейнеленген. Еуропалық аңыз бойынша, ақ мысық өзінің таза ақ түсінің былғанып қалмауы үшін өліп кетеді. Оны аңшылар қуғанда, өзін кірлендірмеу үшін өздігінен аңшыларға тапсырады деседі. Францияның бұрынғы Бретань аймағы (қазіргі облысы) герб және туында ермеңке терісінің стильделген үлгісін пайдаланады. Жиль Серваттың "La Blanche Hermine" ("Ақ ермеңке") әні бретондықтардың әнұраны болған (және жалпы француз халқы арасында танымал). 16-шы ғасырдағы қытай романы "Құдайлардың тағайындалуында" Эрланг Шен өз пішінін өзгерту қабілетін көрсету үшін ермеңкеге айналады.

Қалпақтың қолданылуы

Тоқты терісі, әсіресе қысқы түктері, тері саудасында жоғары бағаланады және пальтолар мен шұлықтарды әшекейлеу үшін қолданылады. Қысқы түктерінен алынған тері "ермін" деп аталады және Бриттания Герцогтығының ежелгі дәстүрлі символы болып табылады, оның алғашқы туы осыдан жасалған. Сондай-ақ, тоқтының қысқы түктерінен шабыттанған "ермін" деп аталатын өрнек бар, ол басқа да терілерге, мысалы, қоян терісіне бейнеленеді. Еуропада бұл терілер патшалық билік пен жоғары мәртебенің символы саналады. Ұлыбритания Лордтар палатасы мүшелерінің салтанатты киімдері мен Оксфорд және Кембридж университеттерінің академиялық мантиялары дәстүрлі түрде ермінмен жиектелген. Ермін (M. erminea және M. richardsonii, екеуі де тлингиттердің жерінде қоныстанған) тлингиттер мен Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы басқа да халықтар үшін де құнды болған. Олар дәстүрлі әшекейлерге және шырша қабығынан жасалған бас киімдерге мәртебе белгісі ретінде тігіліп немесе көйлекке айналдырылған. Тоқты терісі Совет Одағының тері саудасының маңызды бөлігі болды, әлемдік өнімнің кемінде жартысы оның шекарасынан шыққан. Совет Одағында тоқты терісінің ең жоғары сапалы түрлері де кездесетін, ал Солтүстік Американың ең жақсы терілері бұрынғы кеңестік стандарттар бойынша сапа критерийлерінде 9-шы сыныпқа тең келген. Тоқты аулау Совет Одағының ешбір республикасында арнайы мамандыққа айналмады, көбінесе тоқтылар аулау құрылғыларына түсіп немесе ауылдарға жақын жерлерде ұсталды. Совет Одағында тоқтыларды иттермен, қорапша тұзақтармен немесе жақ тұзақтарымен аулаған. Теріге зақым келтіруі мүмкін болғандықтан, қаруды сирек қолданған.