Кіріспе

Кішкентай жер асты сүтқоректілері, "қайың" деп аталатын сүтқоректілер.

Қайыңдар – жер асты өмір салтына бейімделген кішкентай сүтқоректілер. Олардың денелері цилиндр тәрізді, жүндері жұмсақ, көздері мен құлақтары өте кішкентай және жасырынып жатады, артқы аяқтары жетілмеген, ал алдыңғы аяқтары қысқа, күшті және қазуға бейімделген үлкен тырнақтары бар. "Қайың" сөзі Talpidae тұқымдасына жататын кез келген түрді білдіреді, бұл латын тіліндегі "talpa" сөзінен алынған. Қайыңдар Солтүстік Американың, Еуропаның және Азияның көп бөлігінде кездеседі. Бағбандар үшін қайыңдар зиянкес болуы мүмкін, бірақ олар топыраққа, бақтарға және экожүйелерге пайдалы, оның ішінде топырақты ауаландыру, өсімдік тамырларын жейтін жәндіктер мен ұсақ жануарларды жою және басқа да жануарлар үшін азық болу. Олар құрттар мен басқа да ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді.

Терминология

Орта ағылшын тілінде тышқандар молдворп деп аталатын. "Кішкентай нәрседен үлкен мәселе жасау" (яғни, мәселені әдейі үлкейту) деген мақал алғаш рет Тюдор дәуірінде тіркелген. Ерте заманғы ағылшын тілінде тышқан молдварп немесе мулдиварп, мулдиварп, мулдиварп деп те аталатын. Бұл сөздің неміс (Maulwurf), дат, норвег, швед және исланд тілдерінде (muldvarp, moldvarp, mullvad, moldvarpa) сияқты басқа герман тілдерінде де туыс сөздері бар, мұнда muld/mull/mold топыраққа, ал varp/vad/varpa лақтыруға байланысты, сондықтан "топырақ лақтырушы" немесе "топырақ көтеруші" деген мағына береді. Еркек тышқандар "доңыз" деп, ал әйел тышқандар "тоқпан" деп аталады.

Жер асты тыныс алуы

Молалар басқа сүтқоректілерге қарағанда көмірқышқыл газының жоғары деңгейіне төзімді екені анықталды, себебі олардың қан жасушаларында басқа түрлерге қарағанда оттегіге жоғары сәйкес келетін гемоглобиннің ерекше түрі бар. Бұған қоса, молалар шығарылған ауаны қайта пайдаланып оттегіні тиімдірек қолданады және молалар сияқты оттегі аз қоршаған ортада, мысалы, қуыстарда тіршілік ете алады.

Қосымша саусақтары

Молалардың алдыңғы аяқтары полидактильді: әрқайсысының қалыпты бас бармағының қасында қосымша бас бармақ (преполекс деп те аталады) болады. Моланың басқа саусақтарында бірнеше буын болса, преполекс бір ғана, жалпы айдар тәрізді сүйектен тұрады, ол эмбриогенез кезінде басқа саусақтардан кейін және басқаша дамиды, ал білегіндегі өзгерген сезамоид сүйектен пайда болады. Бұл қасиет тәуелсіз дамыған, бірақ алып панданың бас бармағына ұқсас. Бұл қосымша саусақ түрге тән ерекшелік, себебі ол моланың ең жақын туыстары – шыршаларда кездеспейді. Андрогенді стероидтар сүйектердің өсуі мен қалыптасуына әсер ететіні белгілі, сондықтан бұл түрге тән қасиет пен көптеген мола түрлерінің аналықтарындағы еркек жыныс мүшелері (тестікуляр және жұмыртқалық тіндері бар гонадалар) арасында байланыс болуы мүмкін.

Диета

Ұяшықтар – барлық жейтін жануарлар, бірақ олардың рационының басым бөлігі жер құрттары және топырақта кездесетін басқа да ұсақ омыртқасыз жануарлар құрайды. Ұяшықтар жасаған жолдар іс жүзінде "құрт тұзақтары" болып табылады, олар құрттың туннельге түскенін сезіп, оны жылдам өлтіріп жейді. Олардың сілекейінде жер құрттарын парализге түсіретін у бар, сондықтан ұяшықтар тірі жемді кейінірек жеу үшін сақтай алады. Олар осы мақсат үшін арнайы жер асты "қоймаларын" салады; зерттеушілер мыңнан астам жер құрты бар мұндай қоймаларды тапқан. Жер құрттарын жемес бұрын, ұяшықтар оларды қысылған екі лапасының арасынан өткізеді, құрттың ішегінен топырақ пен лас шығару үшін. Жұлдызды мұрынды ұяшық адам көзі байқай алмайтын жылдамдықпен тамақты анықтап, ұстап, жей алады.

Өсіру

Көбею маусымы түрге байланысты, бірақ көбінесе ақпаннан мамырға дейін созылады. Еркектер ұзын дауыспен қысқарып, жат жерлерде ойық қазып, аналықтарды іздейді. Шығыс (Солтүстік Америка) тышқанның (Scalopus aquaticus) жүктілік мерзімі шамамен 42 күнге солады. Көбінесе наурыз және сәуір айларының басында үш-бес бала туады. Таунсенд тышқандары ақпан және наурыз айларында жұптасады, ал 2-4 бала жүктіліктің шамамен 1 айдан кейін наурыз және сәуірде туады.

Әлеуметтік құрылым

Дегендей, тышқаншалар жалғыз өмір сүретін жануарлар, тек көбейіп, жұптасу үшін ғана кездеседі. Аумақтары біртіндеп қабаттасуы мүмкін, бірақ тышқаншалар бір-бірінен қашып жүреді, ал еркектері кездессе, аяусыз соғысады.

Басқа "күршіктер"

Көптеген жер қазғыш жануарлар тобы (қызғылт жұлдызды армадиллер, туко-туколар, кенелі тышқандар, кенелі шыңғырлауықтар және кенелі крабтар) конвергентті эволюция нәтижесінде кенелермен жақын физикалық ұқсастықтарға ие болған. Олардың екеуі нағыз кенелерге соншалықты ұқсас келеді, олар ағылшын тілінде жиі "кенелер" деп аталады және осылай есептеледі, бірақ олар нағыз кенелермен немесе бір-бірімен ешқандай туыс емес. Бұл – Оңтүстік Африканың алтын кенелері және Австралияның қапшықты кенелері. Оларды бір-бірінен ажырату қиын болғанымен, нағыз кенелерден мұрындарындағы қапшақ тәрізді дақтарымен оңайрақ ажыратуға болады, оларды құмды топырақ арқылы жүзу үшін қысқарған алдыңғы аяқтарымен бірге пайдаланады.

Қалпақ

Мұрынның терісі жер бетіндегі жануарларда кездеспейтін жұмсақ, барқыттай текстураға ие. Жер бетінде өмір сүретін жануарлардың түктері көбінесе ұзын болып келеді және олардың түктерінің бағыты белгілі бір жаққа қарауға бейім, бірақ мұрынның жер қазуға бейімделген өмір салты үшін, олардың терісі қысқа, өте тығыз және түктерінің бағыты жоқ. Бұл мұрынға жер астында кері қарай жылжуды жеңілдетеді, себебі олардың түктері "кері сүртілмейді". Терісі өте жұмсақ және иілгіш. Ұлыбританияның Эдуард VII патшасының әйелі, Александра патшайымы, мұрын терісінен сәнді киім жасауға тапсырыс берді, осылайша мұрын терісіне сұраныс тудырып, Шотландиядағы бұрынғы зиянды жәндіктердің мәселесін ел үшін табысты кәсіпке айналдырды. Жүздеген терілер тіктөртбұрыштай кесіліп, бір-біріне тігіліп, пальто жасалады. Табиғи түсі – тауп (француз тілінде "taupe" – мұрын деген мағынаны білдіреді), бірақ оны кез келген түске бояуға болады. Бүгінде берік мақта матасын "мұрын терісі" (moleskin) деп атайды.

Жәндіктердің жағдайы - жою және гуманистік тәсілдер

Кейбір елдерде тышқаншалар ауыл шаруашылығы зиянкестері саналады, ал басқаларында, мысалы Германияда, олар қорғалатын түр, бірақ рұқсат алу арқылы өлтіруге болады. Тышқаншалардың салдарынан силос топырақ бөлшектерімен ластанып, малға дәмсіз болуы, жайылымның жаңа топырақпен жабылуы оның көлемін және өнімділігін азайтуы, тастардың шығуынан ауыл шаруашылығы техникасына зақым келтіруі, топырақ қозғалғанда жас өсімдіктерге зиян тигізуі, жаңа өңделген топырақ арқылы жайылымға арамшөптің енуі, сондай-ақ дренаж жүйелері мен су арналарына зақым келтіру сияқты мәселелер туындайды. Мысықтар мен егеуқұйрықтар сияқты басқа түрлер тышқаншалардың туннельдерін пайдаланып, жабық аумақтарға немесе өсімдік тамырларына қол жеткізе алады. Тышқаншалар жер қазып, тышқанша топырақ үйшіктерін жасайды, соның салдарынан газонның бір бөлігі жойылады. Олар өсімдік тамырларын зақымдап, тікелей немесе жанама түрде зиян келтіруі мүмкін. Тышқаншалар өсімдік тамырларын жемейді. Тышқаншаларды тұзақтар, түтін бомбалары және кальций карбиді сияқты уларлармен бақылауға болады, ол ацетилен газын бөліп, тышқаншаларды қуады. Бұрын стрихнин де осы мақсатта қолданылған. Қазіргі кезде ең көп қолданылатын әдіс – фостоксин немесе талунекс таблеткалары. Олар алюминий фосфидін қамтиды және тышқанша туннельдеріне салынып, онда фосфин газына айналады (фосген газымен шатастырмау керек). Соңғы кезде жоғары сапалы азот газы тышқаншаларды өлтіруде тиімді екені дәлелденді, сонымен қатар ол қоршаған ортаға зиян келтірмейді.

Пайғамбарлық әдебиеттегі кене

1312 жылы жазылған «Жохан патшадан кейінгі алты патша» туралы алғашқы болжамда, алты патшаны жануарлармен теңестіруге болады. Жоханнан кейінгі алтыншы патша – Молдварп немесе тышқан, ол мақтанқор, жек көрінішті және қорқақ болады, терісі ешкі терісіне ұқсайды. Бұл болжам 14 ғасырда кең танымал болды және Генрих IV-тің жаулары оны пайдаланды, Шекспирдің «Генрих IV» пьесасының 1-бөлімінде осыған сілтеме жасалған. Ол 1535-7 жылдардағы Грейс саяхатына әкелген көтерілістер кезінде қайта қолданылды, бірақ бұл жолы көтерілісшілер оны Генрих VIII-ге қатысты айтты.

Археология

Мұнайқұйрықтар қазу барысында кішкентай артефакттарды жер бетіне шығарып, археологтарға тікелей көмектесе алады. Археологтар қашарларды қарастырып, сынықтар мен басқа да ұсақ заттарды тауып, адамдар қоныстанған орындарды анықтай алады.