Кіріспе

Анықтамалық еңбектерде қасақана бұрмаланған жазбалар. Фиктивті немесе жалған жазбалар – сөздіктер, энциклопедиялар, карталар және анықтамалықтар сияқты анықтамалық еңбектерге редакторлардың плагиатты немесе авторлық құқықтың бұзылуын анықтау үшін авторлық құқық тұзағы ретінде салған қасақана дұрыс емес жазбалар. Мұндай фиктивті жазбалардың әртүрлі түрлері үшін арнайы терминдер бар, мысалы, Маунтвеазель, тұзақ көшесі, қағаз қала, көшпелі елді мекен және нихил-мақала.

Терминология

Маунтвеазель деген жаңа сөзді The New Yorker журналының жазушысы Генри Альфорд 1975 жылы жарық көрген New Columbia Encyclopedia энциклопедиясында авторлық құқықты сақтау мақсатында әдейі орналастырылған, шындықта жоқ адам туралы жазбаға арнаған мақаласында қолданды. Бұл жазбада Лилиан Вирджиния Маунтвеазель су тасқынының дизайнері болғаннан кейін фотографқа айналып, Combustibles журналының тапсырмасы орындалып жатқанда жарылыстан қаза тапқан деп сипатталған. Ол Нью-Йорк қалалық автобустары, Париждің зираттары және американдық ауылдық жерлердегі пошта жәшіктері сияқты ерекше тақырыптардағы фотоэсселерімен кеңінен танымал болған. Энциклопедия редакторының сөзіне сүйенсек, энциклопедиялардың бәсекелестерін плагиат жасаудан ұстау үшін жалған жазбалар енгізу дәстүрі бар. Осылайша, бұл есім мұндай жоғалы жазбалардың барлығымен байланыстырылды. Кейде латын тіліндегі nihil ("ешнәрсе") және неміс тіліндегі Artikel ("мақала") сөздерін біріктіретін nihilartikel термині де қолданылады. Сол сияқты, карталарға жалған көшелерді немесе телефон анықтамалықтарына ойдан шығарылған телефон нөмірлерін қосу да мүмкін. Жалған жазбалар материалды көшіруді көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін, бірақ заңдық бұзушылықты дәлелдеу үшін материал авторлық құқыққа ие болуы тиіс (Feist v. Rural, Fred Worth ісі немесе Nester's Map & Guide Corp. v. Hagstrom Map Co., 796 F. Supp. 729, E. D. N. Y., 1992).

Карталар

Карталардағы ойдан шығарылған жазуларды армандық елді мекендер, тұзақ көшелер, қағаз қалалар, картографтың қателіктері немесе басқа да атаулармен атауға болады. Олар авторлық құқықтың бұзылуын анықтауға көмектеседі. Оларды жоспарланған, бірақ карта басылған кезде әлі салынбаған қағаз көшелермен шатастыруға болмайды. 1978 жылы Мичиган университеті мен оның дәстүрлі қарсыласы Огайо мемлекеттік университетіне сілтеме ретінде, ойдан шығарылған американдық Беатосу және Гоблу қалалары Мичиган штатының ресми картасына енгізілді. АҚШ-тағы Нью-Йорк штатының ойдан шығарылған Аглоу қалашығы карта жасаушылар тарапынан ойлап табылды, бірақ кейіннен округ әкімшілігі оны нақты орын деп мойындады, себебі оның ойдан шығарылған орнында Аглоу дүкені салынды. "Қала" Джон Гриннің "Кәде қалалары" романында және оның экрандалуында көрсетілген. Аглое сондай-ақ 2022 жылы Пенг Шепардтың "Картографтар" романында маңызды рөлде ойнайды. Америка Құрама Штаттарының континенттік бөлігіндегі ойдан шығарылған Ричард тауы 1970 жылдардың басында округ карталарында пайда болды. Бұл суретші Ричард Цяччидің жұмысы деп есептелді. Таудың жоқ екендігі екі жыл бойы анықталмады. Ordnance Survey өз карталарында авторлық құқықтық тұзақтар ретінде "қасақана қателіктер" енгізгенін жоққа шығарды, көшірмені анықтайтын "іздер" жолдардың ені сияқты стильдік ерекшеліктер екенін мәлімдеді. 2002 жылғы Манчестер географтарының A-Z картасында тұзақтар бар. Мысалы, Манчестер орталығындағы Дикинсон көшесі қате түрде "Филпот көшесі" деп аталған. Арглтон қалашығын Стив Пунт BBC Radio 4 бағдарламасының бір бөлімінде зерттеді. Бағдарламада қала туралы жазба авторлық құқық тұзағы ретінде пайда болған болуы мүмкін деген қорытынды жасалды.

Кітаптар

Фред Л. Уорт, "Тривиа энциклопедиясының" авторы, теледетектив Коломбоның есімі туралы қасақана жалған ақпаратты авторлық құқықты қорғау мақсатында жариялады. Кейін ол "Trivial Pursuit" ойынының жасаушыларын сотқа берді, себебі олар өз сұрақтарының және жауаптарының бір бөлігін оның еңбегінен алынған деректерге негіздеген. Алайда, сотқа шағымы қабылданбады, өйткені "Trivial Pursuit" жасаушылары ойынның бірнеше дереккөзден алынған фактілерге негізделгенін және ақпараттың бастапқы "энциклопедиядан" айқын ерекшеленетін тәсілмен ұйымдастырылғанын дәлелдеді.

Басқа авторлық құқық бұзушылық

2008 жылдың жазында мемлекеттік Словакия гидрометеорологиялық институты бәсекелес коммерциялық қызмет – meteo.sk веб-сайтының олардың деректерін көшіріп алғанына күдік келтірді. (Мұндай деректер ақысыз лицензиямен ұсынылатын немесе қоғамдық доменге берілген көптеген елдерде бұл заңды, бірақ Словакияда емес.) 2008 жылғы 7 тамызда SHMÚ әдейі Chopok тауының температурасын 9,5°C-тан 1°C-қа өзгертті. Бір қысқа уақыттан кейін meteo.sk сайтында да Chopok тауы үшін 1°C температура пайда болды. Google, 2010 жылдың жазында тарсорафия сөзінің қате жазылуына байланысты іздеу нәтижелері Bing іздеу жүйесінде көрсетіле бастады деп мәлімдеп, "hiybbprqag", "delhipublicschool40 chdjob" және "juegosdeben1ogrande" сияқты жүздеген сұраныс бойынша байланыссыз веб-беттерге сілтеме беретін жалған іздеу нәтижелерін жасады. Google жасаған жүз жалған нәтижеден тоғызы кейіннен Bing жүйесінде осы жалған сұраныс бойынша бірінші нәтиже ретінде пайда болды. 2019 жылы Genius медиа компаниясы Google іздеу нәтижелері беттерінің жоғарғы бөлігінде олардың әндерінің мәтіндерін "Featured Snippets" түрінде қайта басып шығарғанын анықтады. Бұл компания әндерінің мәтінінде екі түрлі апострофты (қисық және түзу) қолданған. Морзе кодіне аударғанда, бұл апострофтар "Қолдары қанды" деген фразаны құрады.

Қатаң тексерулер

Кейбір басылымдар, мысалы Гарвард биологы Джон Боханнон жариялағандар, авторлар немесе олардың баспагерлері тарапынан академиялық тексерудің жетіспеуін, редакциялық бақылаудың болмауын, алаяқтықты немесе деректерді іздеуді анықтау үшін пайдаланылады. Баспагерлер тұзақ басылымдарын оларды сілтеме жасайтын мақалаларды дереу қабылдамау үшін, ал ғалымдар жаман беделді журналдарды (оларды жариялайтын немесе оларға сілтеме жасайтын еңбектерді) анықтау үшін қолдануы мүмкін. 1970 жылдары АҚШ армиясы тамақ талғамын зерттеу кезінде "funistrada", "майланған ermal" және "braised trake" сияқты атауларды салғырт жауаптарды анықтау үшін қосты. 1985 жылы Массачусетс штатының Риптон қалашығы штат қызметкерлерінің ауылдық аймақтар туралы білімсіздігіне наразылық білдіру үшін "құрылды". Қала бюджеттен қаржыландыруды және бірнеше гранттарды алды, содан кейін бұл әрекет афера екені анықталды.

Анықтамалық басылымдар

Неміс тіліндегі Der neue Pauly. Антика энциклопедиясы, Х. Канчик және Х. Шнайдер редактерлік еткен, 1-том (Штутгарт, 1996) классиктер арасында кеңінен танымал болған, бірақ ойдан шығарылған мақала қамтиды: қазіргі заманғы футболға ұқсайтын, толығымен құрастырылған римдік спорт – апопудобалияның бейтарап сипаттамасы. Zzxjoanw – Руперт Хьюздің 1903 жылғы «Музыканы жақсы көретіндер энциклопедиясының» соңғы жазбасы болды және ол 1950 жылдарға дейін келесі басылымдарда жазба ретінде сақталды. Ол маори тілінде барабанды білдіретін сөз ретінде сипатталды. Бұл әдейі жасалған жалғандық екені дәлелденді. Маори тілінде J, X немесе Z әріптері қолданылмайды. Неміс парламенті мүшелерінің тізімдерінің көпшілігінде 1979 жылдан бері парламент мүшесі болған деп есептелетін, құрастырылған саясаткер Якоб Мария Миершайд фигурасы кездеседі. Басқа іс-әрекеттерімен қатар, ол Франкфурттағы ойдан шығарылған тас бітесі туралы маңызды симпозиумға қатысқан деп хабарланды. 1975 жылғы «New Columbia Encyclopedia» энциклопедиясында Лилиан Вирджиния Маунтвезл (1942–1973) туралы ойдан шығарылған мақала бар. «The New Grove Dictionary of Music and Musicians» сөздігінің 1980 жылғы алғашқы басылымында екі құрастырылған мақала бар: итальяндық композитор Гульельмо Балдини және флейтаға аз ғана музыка жазған Даг Хенрик Эсрум Хеллеруп. Эсрум Хеллеруптың тегі Даниядағы ауыл мен Копенгаген маңындағы қаладан алынған. Бұл екі мақала кейінгі басылымдардан, сондай-ақ 1980 жылғы басылымның келесі басылымдарынан алынып тасталды. Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit құрамына Грегор фон Реззоридің 1953 жылғы «Магребинияның әңгімелері» жинағынан алынған жазбалар кіреді, ол құрастырылған Балқан елінде өтеді.

Шаяндар

Rhinogradentia – құмырсқалар тәрізді сүтқоректілердің ойдан шығарылған тобы, ол неміс табиғаттанушысы Харальд Штумпке жазған мақалалар мен кітаптарында кеңінен сипатталған. Оның айтуынша, жануарлар да, ғалым да Гейдельберг университетінің зоология профессоры Геррольф Штайнердің туындылары. Таро Цуджимото – «Буффало Сэйбрс» командасы туралы анықтамалықтарда жиі кездесетін ойдан шығарылған кейіпкер. Цуджимото, жапондық шабуылшы деп есептелген, 1974 жылғы НХЛ жасөсперімдер драфтында Ұлттық хоккей лигасының алдануы үшін «Сэйбрс» командасының бас менеджері Джордж «Панч» Имлах жасаған. Имлах Цуджимотоны таңдады және бірнеше айдан кейін – таңдау ресмиланғаннан соң – лиганың ойдан шығарылған ойыншыға сеніп қалғанын мойындады. Франц Бибфельдт – Роберт Говард Клаузен студенттік жұмысының түсіндірмесі үшін жасаған ойдан шығарылған дінтанушы. Кейіннен Бибфельдт Клаузеннің сыныптасы Мартин Мартидің арасында дінтанушылардың арасындағы әзілге айналды, соның ішінде Чикаго діни мектебіндегі кітап пен пародиалық лекциялар сериясы бар. «Sports Illustrated» журналы 1985 жылғы 1 сәуірде Джордж Плимптоннан «Сид Финчтің таңғажайып жағдайы» туралы мұқабалық мақала жазды. Джорджия Технологиялық институтының кем дегенде екі спорт командасы ұзақ жылдар бойы 1927 жылы институттың студенті жасаған әдемі әзіл ретінде құрылған, ойдан шығарылған студент Джордж П. Бурделлді командалық медиа нұсқаулықтарындағы үздік ойыншылар тізіміне енгізді: Футбол: Бурделлді 1928, 1929 және 1930 жылғы маусымдардағы үздік ойыншы ретінде тізімдеген. Ерлер баскетбол командасы: Бурделлді 1955–56, 1956–57 және 1957–58 маусымдарындағы үздік ойыншы ретінде тізімдеген. Жан Батист Ботул – 1995 жылы журналист Фредерик Пажес және өзін Жан Батист Ботулдың достары қауымдастығы деп атаған топтың басқа мүшелері жасаған француз философы. Әдеби әзіл ретінде пайда болған Ботулдың аты да, оның ботулизм философиясы да ботулизмнен, көбінесе өлімге әкелетін тамақ улануының бір түрінен алынған. Ботулдың еңбектерін әзілді түсінбеген авторлар, соның ішінде ең танымал тележүргізуші Бернар Анри Леви сілтеме жасаған.

Ойындар мен жұмбақтар

Австралиялық палеонтолог Тим Фланнеридің "Таңғаларлық жануарлар" атты кітабында бір қиялға салынған жануар бар, оның қайсы екенін анықтау оқырманға тапсырылған. Швед электроника және хобби тауарларын сататын Teknikmagasinet компаниясының өнім каталогында ойдан шығарылған өнім кездеседі. Осы өнімді табу – Blufftävlingen байқауы, онда өнімді тапқан адамның басқа ойдан шығарылған өнім туралы ең жақсы ұсынысы келесі нөмірге енгізіледі. АҚШ-тың 10–14 жас аралығындағы балаларға арналған Muse журналы ғылым мен технология жаңалықтарын қамтитын екі беттік материалды тұрақты түрде жариялайды. Осы жаңалықтардың бірі жалған, ал оқырмандар оны табуға шақырылады. Ойындар мен жұмбақтарға арналған Games журналы әр нөмірінде журналдың тұрақты ойындарының бірі ретінде жалған жарнама жариялаған. "Алтын құрлы сыйлығы" кітабында көптеген ерекше және сирек кездесетін фильмдер сипатталған. Кітап авторлары кітапта сипатталған бір фильмнің жалған екенін мәлімдейді және оқырмандарды оны анықтауға шақырады. Ол фильм – "Норвегияның иті" ("Dog of Norway") деп аталады, онда авторлардың өзінің иті "Мұки – ғажайып ит" басты рөлде ойнайды. (Анықтама ретінде, 1948 жылғы фильмнің жарнамалық суретінде көрсетілген сол ит, кітаптың артқы жағындағы "Авторлар туралы" бөлімінде авторлардың қасында да көрінеді.)

Көркем шығармалардағы ойдан шығарылған жазбалар

Хорхе Луис Борхестің "Тлон, Укбар, Орбис Тертиус" атты әңгімесі Укбардың ойдан шығарылған елі болып табылатын энциклопедиялық жазба туралы баяндайды. Бұл оқиға баяндаушыны сол сияқты фантастикалық Тлон аймағына, елдің әдебиетінің көп бөлігінің оқиға орнына жеткізеді. Борхес екі жылдан кейін "Мәркімдік білімнің аспандық дүкенін" ойлап тапты, ол ежелгі қытай энциклопедиясы деп есептеледі. Кордвейнер Смиттің 1961 жылғы "Ана Хиттонның кішкентай қояншалары" атты әңгімесінде Норстрилия агенттері планетасының қорғанысының мәні туралы оны алдау үшін ұры қараған энциклопедияға титулдық "қояншалар" туралы жалған мақала салады. Фред Сберхагеннің "Анкор Аперонның жойылуы" атты әңгімесінде Берсеркер кемесі плагиаттарды ұстау үшін энциклопедияға енгізілген, бірақ жоқ жұлдыздық жүйені табуға тырысқаннан кейін қиын жағдайға түседі. Агло, Нью-Йорк, Джон Гриннің 2008 жылғы "Кәделі қалалар" романы мен оның экрандалуындағы маңызды сюжеттік элемент болып табылады. Романда сонымен қатар Шпигельман отбасының иті Мирна Маунтвеазельдің атымен аталған "Лилиан Маунтвеазель" деген ойдан шығарылған жазба келтіріледі. Эли Уильямстың "Өтірікшінің сөздігі" (2020) романында кейіпкерге жұмыс цифрлық форматқа ауыстырылғанша Суонсбидің жаңа энциклопедиялық сөздігіне енгізілген бірнеше ойдан шығарылған жазбаларды табу міндеті тапсырылады. "Ішкі No. 9" эпизодындағы "Бағытты бұрмалау" эпизодында Маунтвеазель әйгілі фокус алаяқтығын дәлелдеу үшін қолданылады. "Доктор Ху" эпизоды "Қарсы бетке тұру" идеясы "жасырын көшелерге" негізделген, бұл жағдайда Лондонда орналасқан.

Құқықтық іс-қимыл

Көшіруді көрсету үшін ойдан шығарылған жазбаларды пайдалануға болады, бірақ заңбұзушылықты дәлелдеу үшін материал авторлық құқыққа ие екені де көрсетілуі керек. Алайда, «Фейст против Рурал» ісіне байланысты, онда Жоғарғы Сот (АҚШ) «ең төменгі деңгейдегі шығармашылық болмаса, ақпаратты авторлық құқықпен қорғауға болмайды» деп шешті, авторлық құқық дәлелденген жағдайлар өте сирек кездеседі және көптеген істер қабылданбайды. «Тривиальная энциклопедия» кітабының авторы Фред Л. Уорт, «Тривиальная погоня» ойынының таратушыларына қарсы 300 миллион долларлық талап арыз берді. Ол ойынның Genus Edition нұсқасындағы сұрақтардың төрттен бірінің өзінің кітаптарынан алынғанын, тіпті авторлық құқығын бұзуға тырысқандарды ұстау үшін кітаптарына қосылған ойдан шығарылған жазбаларының да алынғанын мәлімдеді. Бірақ аудандық сот судьясы бұл істі қабылдамады, себебі «Тривиальная погоня» ойыншылары фактілер авторлық құқықпен қорғалмайтынын дәлелдеді. «Нестердің картасы және нұсқаулығы» корпорациясы «Хэгстром картасы» компаниясына қарсы сотқа шағымданып, «Хэгстром картасы» компаниясының «Жаңа Йорк такси және лимузин жүргізушілерінің нұсқаулығын» басып шығарып сату арқылы 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заңды бұзғанын айыптады. АҚШ Федералды соты «Нестердің мекенжайларды таңдауы авторлық құқыққа ие болу үшін жеткілікті деңгейде шығармашылықты қамтиды» деп шешіп, «Хэгстромға» нұсқаулықтың осы бөлігін көшіруден тыйым салды. Алайда, сот сондай-ақ ойдан шығарылған жазбалардың (осы жағдайда «қақпақ көше») өзі авторлық құқықпен қорғалмайтынын анықтады. «Александриялық Drafting Co. v. Andrew H. Amsterdam dba Franklin Maps» ісінде «Александриялық Drafting Corporation» «Franklin Maps» компаниясына қарсы сотқа шағымданып, «Franklin Maps» компаниясының олардың карталық кітаптарын көшіріп, 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заңды бұзғанын мәлімдеді. Бірақ бұл іс қабылданбады, судья авторлық құқықтың бір ғана мысалы бар екенін, бірақ бұл авторлық құқық бұзушылықты растау үшін жеткілікті дәлел емес екенін айтты. Сонымен қатар, судья «Нестердің картасы және нұсқаулығы» корпорациясы v. «Хэгстром картасы» компаниясы» ісін бұрынғы сот шешімі ретінде келтіріп, «жасалма атаулар авторлық құқыққа ие бола алмайды» және «жолдың болуы немесе болмауы авторлық құқыққа жатпайтын факті болып табылады» дегенді қолдады. Бір жағдайда, 2001 жылы Ұлыбританиядағы «Автомобиль қауымдастығы» «Ordnance Survey» карталарын көшіріп жатқан кезде ұсталды және 20 миллион фунт стерлинг төлеуге келісті. Бірақ осы авторлық құқық бұзушылық ісінде авторлық құқықты қасақана бұзуға бағытталған тұзақ болған жоқ. Оның орнына, айыптау тарапы жолдардың ені мен стилі сияқты стильдік таңдаулар үшін талап айтты.

Қарапайым қателер

Карталарда, сөздіктерде және басқа да басылымдарда қасақана жасалмаған, демек, ойдан шығарылған емес қателер жиі кездеседі. Мысалы, сөздіктерде "көлеңке сөздер" деп аталатын қателіктер болады, "нақтыда жоқ, баспагерлердің немесе жазушылардың қателіктерінен немесе білімі жетілмеген немесе жаңылысқан редакторлардың шешімімен туындаған жаңа сөздер".