Кіріспе

Қиял аспан айналымының нүктелері

Солтүстік және оңтүстік аспан полюстері – аспандағы екі нүкте, онда Жердің айналу осі, шексізке созылғанда, аспан сферасын қиып өтеді. Солтүстік және оңтүстік аспан полюстері Жердің Солтүстік және Оңтүстік полюстеріндегі бақылаушыларға тұрақты түрде тікелей жоғарыда көрінеді. Жер өз осімен айналғанда, екі аспан полюсі аспанда өзгермейтін күйде қалады, ал қалған аспан денелері олардың айналасында айналып, тәулігіне бір толық айналым жасайды (нақтырақ айтқанда, жұлдыздық тәулік). Аспан полюстері аспан экваторлық координаттар жүйесінің полюстері болып табылады, яғни олардың солтүстік полюс үшін +90 градус, оңтүстік полюс үшін -90 градус дейін ауытқуы бар. Сырттай тұрақты сияқты көрінсе де, аспан полюстері ұзақ мерзімде жұлдыздар фонында толығымен өзгермейді. Күн мен түн теңелуінің прецессиясы деп аталатын құбылысқа байланысты, полюстер аспан сферасында шамамен 25 700 жылдық кезеңмен шеңберлер бойымен қозғалады. Жер осі сонымен қатар, аспан полюстерінің әртүрлі ұзақтықтағы циклдарда сәл ығысуына себеп болатын күрделі қозғалыстарға да ұшырайды (нутация, полярлық қозғалыс және осьтік бұрылыс туралы қараңыз). Соңында, өте ұзақ уақыт өте келе жұлдыздардың өзі қозғалысқа ие болғандықтан, олардың орналасуы өзгереді. Мұндай қозғалысты ескеру үшін, аспан полюсінің анықтамасы айналу осінің мерзімін көрсететін эпохамен бірге беріледі; J2000.0 қазіргі стандарт болып табылады. Осыған ұқсас принцип басқа планеталарға да қолданылады: планетаның аспан полюстері – аспан сферасымен планетаның айналу осі проекциясының қиылысқан нүктелері. Бұл нүктелер әртүрлі планеталардың осьтері әртүрлі бағытта орналасқандықтан өзгереді (жұлдыздардың көрінетін орналасуы параллакс эффектісінен де сәл өзгереді).

Солтүстік аспан полюсін табу

Солтүстік аспан полюсі қазіргі уақытта жарқын Поляр жұлдызынан бір градусқа жуық қашықтықта орналасқан (латын тілінде stella polaris, яғни "поляр жұлдызы" деп аталады). Бұл Полярды, халық арасында "Солтүстік жұлдызы" деп белгілі, Солтүстік жарты шардың навигациясы үшін пайдалы етеді: ол әрқашан көкжиектің солтүстік нүктесінен жоғары болады, сонымен қатар оның биіктік бұрышы бақылаушының географиялық енімен шамамен тең (әрине, оны Солтүстік жарты шардың ғана аумағынан көруге болады). Поляр жұлдызы солтүстік аспан полюсіне 25 700 жылдық прецессия циклының қысқа мерзімінде ғана жақын болады. Ол шамамен 1000 жыл бойы жақсы жуықтама болып қалады, содан кейін полюс Алрайға (Гамма Цефеи) жақындап келеді. Шамамен 5500 жылдан соң полюс Альдераминға (Альфа Цефеи) жақын орналасады, ал 12 000 жылдан кейін Вега (Альфа Лира) "Солтүстік жұлдызына" айналады, бірақ ол нағыз солтүстік аспан полюсінен алты градусқа жуық болады. Поляр жұлдызын табу үшін Солтүстік жарты шардан солтүстікке қарай бет бұрыңыз және Үлкен Аю (Қазан) мен Кіші Аю (Қазан) шоқжұлдыздарын табыңыз. Үлкен Аюдың "қасы" бөлігіне қарап, қасықтың сыртқы жиегіндегі екі жұлдыз қасықтан жоғары бағытталған сызық құрайтынын көзге елестетіңіз. Бұл сызық тікелей Кіші Аюдың тұтқасының ұшындағы жұлдызға нұсқайды. Міне, сол жұлдыз – Поляр жұлдызы, Солтүстік жұлдызы.

Оңтүстік аспан полюсін табу

Оңтүстік аспан полюсі тек Оңтүстік жарты шардан ғана көрінеді. Ол әлсіз жұлдыздықта – Октантта орналасқан. Сигма Октанті – оңтүстік полюс жұлдызы деп саналады, полюстен бір градусқа жуық қашықтықта, бірақ оның шамасы 5,5 болғандықтан, ашық түнінде мүсіркеу көрінеді.

Бірінші әдіс: Оңтүстік крест

Оңтүстік аспан полюсін Оңтүстік крест (Crux) және оның екі "көрсеткіш" жұлдызы α Centauri және β Centauri арқылы табуға болады. γ Crucis-тен α Crucis-ке дейін көзге көрінетін сызық жүргізіңіз – кресттің ұзын осінің екі шетіндегі екі жұлдыз. Содан кейін осы сызықты аспан арқылы жалғастырыңыз. Кресттің тар ұшы көрсеткен бағытта ұзын осінің қашықтығынан төрт жарым есе артық қашықтыққа дейін жүріңіз, немесе екі көрсеткіш жұлдызды сызықпен қосып, осы сызықтың ортасын табыңыз. Содан кейін тік бұрышпен аспан арқылы көзге көрінетін тағы бір сызық жүргізіңіз, ол Оңтүстік кресттен жүргізілген сызықпен қиылысқанша. Осы нүкте Оңтүстік аспан полюсінен 5 немесе 6 градус қашықтықта жатыр. Крукс пен полюс арасында маңызды, жарқыраған жұлдыздар өте сирек кездеседі, алайда Муска шоқжұлдызы Крукс тікелей астында оңай танылады.

Екінші әдіс: Канопус және Ахернар

Екінші әдіс – Канопус (көктегі екінші ең жарық жұлдыз) және Ахернарды пайдалану. Осы жұлдыздарды екі бұрышы үшін пайдаланып, үлкен теңқабыршалы үшбұрыш жасаңыз. Ал үшінші бұрыш қайда орналасады? Ол Ахернар мен Канопусты байланыстыратын түзудің екі жағында да болуы мүмкін, бірақ дұрыс емес жақ полюске жеткізбейді. Дұрыс жақты табу үшін Ахернар мен Канопустың екеуі де шеңбердің радиусіндегі нүктелер деп ойластырыңыз. Теңқабыршалы үшбұрыштың үшінші бұрышы да осы шеңберде болады. Бұрыш Ахернардан сағат тілімен және Канопустан сағат тіліне қарсы бағытта орналасуы керек. Осы қиял бұрыш – Оңтүстік аспан полюсі. Егер керісінше жасалса, нүкте Эриданның ортасына түседі, ол полюс емес. Егер Канопус көрінбесе, екінші дәрежелі Альфа Павонисін Ахернармен және полюспен үшбұрыш құру үшін де қолдануға болады. Бұл жағдайда, Ахернардан сағат тіліне қарсы бағытта қозғалып, Канопуспен үшбұрыш жасаңыз, сосын үшінші нүкте, яғни полюс, анық көрінеді. Қате бағыт Аквариусқа алып келеді, ол аспан полюсінен тым алыс.

Үшінші әдіс: Магеллан бұлттары

Үшінші әдіс айсыз және ашық түндерде ең жақсы, себебі ол Оңтүстік аспандағы екі әлсіз "бұлтты" пайдаланады. Бұл бұлттар астрономия кітаптарында Үлкен және Кіші Магеллан Бұлттары (LMC және SMC) деп аталады. Шындығында, бұл "бұлттар" Кемер жолының жанындағы кішкентай галактикалар. Теңқабырғалы үшбұрыс салыңыз, оның үшінші нүктесі – аспанның Оңтүстік полюсі. Бұрынғысын сияқты, SMC, LMC және полюс – көзге көрінбейтін шеңбердегі теңқабырғалы үшбұрыстың төбелері болады. Полюс SMC-ден сағат тілімен және LMC-ден сағат тіліне қарсы бағытта орналасуы керек. Егер қате бағытқа жүрсеңіз, Horologium шоқжұлдызына келіп тірелесіз.

Төртінші әдіс: Сириус пен Канопус

Көктегі ең жарқын жұлдыз Сириустан, екінші ең жарқын жұлдыз Канопус арқылы жүргізілген сызық, сол қашықтыққа дейін созылса, полюске бірнеше градусқа жуық жерге түседі. Яғни, Канопус Сириус пен полюс арасындағы арақашықтықтың жартысын құрайды.