Кіріспе

1109–1126 жылдар аралығында Леон, Кастилия және Галисия королевасы Уррака (1080 – 8 наурыз 1126), «әрекетке белсенді» (la temeraria) деп аталды, 1109 жылдан өліміне дейін Леон, Кастилия және Галисия королевасы болды. Ол бүкіл Испания мен бүкіл Галисияның императрицасы ретінде өз құқығымен императорлық атаққа талаптанды.

Алғашқы жылдар

Уррака Леон және Кастилия королі Альфонсо VI мен Бургундиялық Констанцияның қызы болып дүниеге келді. Констанция – Альфонсоның екінші әйелі – француз король отбасымен тығыз байланыста болды, ал оның анасының інісі Клунидің ықпалды бургунд аббаты Хью еді. Констанция күйеуінің бірінші әйелі Аквитаниялық Агнеспен де туыс болғандықтан, Рим папасы Григорий VII олардың некесін Альфонсо өз биліктеріндегі дәстүрлі мосараб дінтасын Рим дінтасымен алмастыруға келіскен соң ғана бекітті. Урраканың туған жері мен күні белгісіз, бірақ ол шамамен 1080 жылы Сахагунда немесе Леонда, мүмкін 1081 жылы туған. Ол ата-анасының жалғыз баласы болғанымен, оның балалық шағы туралы мәліметтер аз. Ол патшалық грамоталарында Педро есімді пресвитер мен Доминго Фалькониз есімді екі беймәлім дін қызметкерін өз ұстаздары ретінде атады. Оның әкесінің қарындасы Эльвирамен қарым-қатынасы тығыз болған, бұл Эльвираның Урраканың қызы Санча Раймундестің қамқоршысы болып тағайындалуынан көрінеді. Кейінгі дереккөз, Родриго Хименес де Рада айтуынша, қуатты аристократ Педро Ансурез және оның әйелі Эло Альфонсез Урраканы өз үйінде тәрбиелеген, бірақ осы кезеңге жататын ешқандай құжат бұл ақпаратты растамайды.

Бірінші неке және жесірлік

Урака Бургундиялық Реймондқа үйленді. Анасы Бургундия герцогтығының билеуші үйінің мүшесі болғаннан айырмашылығы, күйеуі көршілес Бургундия графтығының билеушілерінің ұрпағы болды. Реймонд сонымен қатар Ураканың аналық туысы, Бургундия герцогы Одо I мен Одоның ағасы Генрихтің қайын інісі болды. 1086 жылы Саграхаста мұсылман Альморавидтер Альфонсо VI-ға ауыр жеңіліс сыйлады, ал Ураканың Реймондқа үйленуі Альфонсоның Пиренейлер арқылы одақтарды тартуға бағытталған дипломатиялық стратегиясының бір бөлігі болды. Ураканы Реймондтың әйелі ретінде атаған алғашқы түпнұсқа құжат, Герменгильдо Родригеске арналған сыйлық хаты 1093 жылдың 22 ақпанында жарық көрді, бірақ кейбір түзетілген құжаттар оларды 1088 жылға дейін күйеу-әйел деп көрсетеді. Тарихшылар Анхель Гордо Молина мен Диего Мело Карраско Реймондтың Уракаға шамамен 1090 жылдың басында үйленгенін болжайды, осы кезде патшалық дипломдар оларды алғаш рет «Сантьяго жері», яғни Галисияның билеушілері ретінде таныстырды. Реймонд некеге тұрған кезде ересек болды, бірақ Альфонсо VI Галисияның басқаруын өз қолында ұстады. Оның Галисиядағы өкілі Педро Вимараз той кезінде қайтыс болды, және Альфонсо Ариас Диазды оның орнына тағайындады. Альфонсоның келісімімен, жас және дарынды дін қызметкері Диего Гельмирес Реймонд пен Ураканың «канцлері және хатшысы» болды. Реймонд пен Урака басқа провинциялардың басқаруына да қатысты. Мысалы, олар Авила, Сеговия, Саламанка және Самора қалаларын қайта қоныстандырумен байланысты жарлықтарға куә болды. 1093 жылы Ураканың анасы қайтыс болды, ал Альфонсоның мавр әйелі, Севильялық Зайда Санчо Альфонсес деген ұл тауып алды. Оның заңсыз туған інісінің дүниеге келуі Ураканың әкесінің жалғыз мұрагері ретіндегі орнын қауіпке тікті. Альфонсо 1094 жылы өзінің заңсыз қызы Тереза мен оның күйеуі Бургундиялық Генрихке «Португалия жерін» сыйлағанда Реймонд пен Ураканың билік негізі одан да әлсіреп қалды. Әйел болғандықтан, Урака күйеуінің қамқорлығында болды. Рамон Галисия графы ретінде билік еткен кезеңде шығарылған барлық құжаттарда бірінші болып аталды. Екі құжат, екеуі де Сантьяго-де-Компостелла қаласының тұрғындарына берілген жеңілдіктерді растады, оларды 1095 және 1105 жылдары «Королева Урака» деп атады. Осы аталымды қолдану оның төменгі жағдайына наразылығын білдіруі мүмкін, бірақ бұл кезеңде инфанте немесе корольдік ханшайымдар кейде королева деп аталатын. Санчо Альфонсе 1103 жылдан бастап патшалық дипломдарда үнемі есімдері тіркелді, бұл Альфонсо VI өзінің жалғыз ұлын мұрагері деп санағанын көрсетеді, бірақ көптеген дін қызметкерлері заңсыз баланың мұрагерлігіне қарсы болды. 1107 жылдың наурыз айында Санчо әкесінің бастамасымен патша болып сайланды. Реймонд олардың қайын інісі Португалиялық Генрихпен одақ құрып, мұрагерлік дағдарысына дайындық жасады. Олардың келісімі 1105 жылдың соңында немесе 1106 жылдың басында Клуни аббаттығының жоғары дәрежелі монахтарының қатысуымен бекітілді. Олар Санчоның талаптарын еске алмай, қайын атасының жерін бөлісу туралы келісті, ал Генрих өзінің үлесін Реймондтың вассалы ретінде басқаруға уәде берді. Реймонд ауыр сырқатқа шалдығып, 1107 жылдың қыркүйек айында Грахаль-де-Кампоста қайтыс болды. Жесір қалған Урака Галисияның басқаруын толыққанды өз мойнына алды. Ол 1107 жылдың соңында немесе 1108 жылдың басында Луго соборына жолдаған хатында өзін «Барлық Галисияның императрицасы» деп атады. Галисиялық дін қызметкерлері мен аристократтар Ураканың Реймондтан туған ұлы, Альфонсо Раймундесті Реймондтың заңды мұрагері деп санады. Оның әкесінің мұрагері екендігі Альфонсо VI Леондағы жиналыста расталды. Сондай-ақ, патша немересіне Урака қайта үйленген жағдайда Галисияны басқару құқығын мойындады. Осы уақытта Урака Кастилиялық аристократ Гомес Гонсалеспен махаббатқа түсті. Санчо Альфонсе 1108 жылдың 29 мамырында Уклесте Альморавидтерге қарсы шайқаста қаза тапты. Ағасының күтпеген өлімінен кейін Урака әкесінің жалғыз мұрагері болды. Оның жаңа лауазымы әкесінің 30 маусымда немесе 1 шілдеде 1108 жылы қайтыс болуына аз уақыт қалғанда «Испанияның барлық ақсүйектері мен графтарының» жиналысында салтанатты түрде бекітілді.

Екінші неке

Урака әкесінің орнына отырып, Еуропа тарихындағы тұңғыш патшайым болды. Оның ең ертедегі құжаты, Леон соборына арналған және әкесінің жерленгенінен кейін бір күн өткен соң шығарылған, оны "Барлық Испанияның патшайымы" деп атады. Леон, Кастилия және Галисияның көрнекті аристократтары мен он екі епископ құжатқа куә болды, бұл оның патшалығының элитасы оны заңды монарх деп мойындағанын көрсетті. Екі ерте дереккөз – Сахагун жылнамасы мен Компостела тарихы – Ураканың Арагон және Наварра королі Альфонсо I-ге үйлену туралы ұсынысын Леон аристократтарына жатқызды. Олар әйел монархтың Альморавидтерге қарсы патшалықты басқара да, қорғай да алмайтынына сенімді болды және Ураканы өз еркіне қарсы "қанқұмар және қатыгез арагондық төрешіге" үйлендіруге мәжбүр етті. Толедо архиепископы Бернард Седирак Урака мен Альфонсоның туыс екенін айтып, некеге қарсылық білдірді. Екі жылнамадан өзгеше, Родриго Хименес де Рада Альфонсо VI өзінің мұрагерінің некесі туралы Альфонсо I-мен келіссөздерді бастады, себебі ол Ураканың сүйіктісі Гомес Гонсалеспен үйленуіне жол бермеуді қалаған. Гордо Молина мен Мело Карраск екеуінің де есептері сенімді болуы мүмкін, өйткені оның қызы мен мұрагері үшін лайықты күйеуді таңдау қарт патшаның өлім алдындағы ең маңызды міндеті болды. Альфонсо I 1109 жылдың қазан немесе қараша айында Монсон қалашығында Уракамен үйленді. Желтоқсан айында Урака өзінің "әкесіне тиесілі жердің бәрін" күйеуіне берді, оны "тәлімгерім және күйеуім" деп атады. Сол құжатта ол Альфонсоның оны "жақсы күйеуінің жақсы әйеліне лайық құрметтеуін" және олардың туыстығына немесе аруаққа сілтеме жасай отырып, некелерін жоюды талап ете алмайтынын айтты. Бұл құжат егер ерлі-зайыптылар баласыз қайтыс болса, Леонды мұрагерлікке алу үшін Ураканың бірінші некедегі ұлының құқығын растады. Галисия аристократтарының тәуелсіздікке деген дәстүрлі құштарлығы оянды және олар Альфонсо Раймундестің Галисияны басқару және анасының орнын басу құқығын қорғауды көтеріліс үшін сылтау ретінде пайдаланды. Олардың басшысы Педро Фроилас де Трабо Урака Галисияны басқару құқығынан айырылғанын жариялағаннан кейін, олар Альфонсо Раймундесті патша деп жариялады. Педро Ариас, Педро Гудестеис және басқа да галисиялық ақсүйектер Уракаға адал болып, Педро Фройласқа және оның одақтастарына қарсы бауырлас болды. Олар бұл билікті Компостела епископы болып тағайындалған Диего Гельмиреске ұсынды, бірақ Гельмирес бұл қақтығыста бейтарап қалды. Альфонсо I мен Урака Галисияға басып кірді және Монтерросоның маңызды қамалын басып алды, бірақ арагондық әскерлердің қатыгездігі туралы хабарлар Леон аристократтарын ашуландырды. Альфонсо I мен жоғары діни шенділердің қарым-қатынасы шиеленісіп кетті. Паленсия епискобы түрмеге қамалды, Толедо архиепископы, Бургос және Леон епископтары және Сахагун аббаты қашуға мәжбүр болды. Неке бақытсыз болып шықты. Альфонсоның әйелдерге деген көзқарасы жақсы белгілі және ол Ураканың ұлын ұнатпады. Ол күйеуін ырымшыл табиғаты үшін, әсіресе, қарға мен қара құстардан қорқуы үшін жек көреді, және ол Галисиядағы жорықта Монтеррозода Ураканың қорғанысына жүгінген галисиялық дворянды өлтірді. Күйеуі оны патша сарайында жиі масқаралап, жұрт алдында ұрып-соғып, тепкілеп отыратын. Ураканың Санто-Доминго-де-Силос аббаттығына берген құжаты – күйеуінің қамқорлығынан арылу ниеті туралы ең алғашқы куәлік. Құжатта ол 1110 жылдың 13 маусымында өзін "барлық Испанияның патшайымы және император Альфонсоның қызы" деп атады. Ураканың күйеуінен бөлініп кетуінің нақты жағдайлары белгісіз. Сол кездегі деректерге сүйенсек, ол кеңесшілерімен ақылдасқаннан кейін Альфонсоны тастап кеткен. Родриго Хименес де Рада Альфонсо оны опасыздық жасағаны үшін тастап кетіп, "өз қалауынша еркін әрекет етуге рұқсат бергенін" жазды. Екінші күйеуінің компаниясында Урака туралы соңғы құжат 1112 жылдың 22 мамырында шығарылған. Урака мен Альфонсоның некелері Галисияда бірден көтерілістерді туғызды және оның заңды емес жарты қарындасы Тереза мен Португалия графы Генрихтің күйеуінің інісінің саясатын күшейтті. Сондай-ақ, олар Ураканың жаңадан үйленуі оның бірінші некеден туған ұлы Альфонсо Раймундестің құқығына қауіп төндіреді деп сенді. Жаңа жұбайлардың алғашқы әрекеттерінің бірі – монархтар бір-біріне екіншісінің патшалығы бойынша егемендік беру туралы келісімге қол қою, олардың болашақ балаларының мұрагерлерін жариялау және егер олар баласыз болса, тірі қалған жұбай екіншісінің орнына таққа отыруы. Басынан бастап Галисиялық фракция екі бағытқа бөлінді: біріншесі Сантьяго-де-Компостела архиепископы Диего Гельмирес басшылығында (Ураканың мұрагері ретінде Альфонсо Раймундестің позициясын қорғады) және екіншісі граф Педро Фроилас де Трабо басшылығында (ұлдың басшылығымен Галисияның толық тәуелсіздігіне бейімді). Патшалық некеге қарсы үшінші топ сарайда болды және граф Гомес Гонсалес басшылық етті, оның Урака мен Арагонның Альфонсо I-ге қарсы мотивациясы оның билігін жоғалту қорқынышы болуы мүмкін, бұл сезім Альфонсо I арагондық және наваррлық ақсүйектерді маңызды мемлекеттік лауазымдарға және бекіністердің иелері ретінде тағайындағаннан кейін тез расталды. Галисиядан Трабо графы монархтарға қарсы алғашқы агрессивті әрекетті бастады, Альфонсо Раймундестің мұрагерлік құқығын қайта жариялады. Галисиялық көтеріліске жауап ретінде Альфонсо I Арагон армиясымен Галисияға басып кірді және 1110 жылы Монтерросо қамалында жергілікті әскерлерді жеңіп, тәртіпті қайта орнатты. Галисиялық көтеріліс патшалық билікке қарсы саяси және әскери қақтығыстардың басы ғана болды, ол Урака мен Альфонсо I-дің толыққанды қарсылығы және өзара жек көруімен Испаниялық патшалықтарда келесі жылдары үздірілмейтін азаматтық соғысқа әкелді. Урака патшалықтарын басқаруда күйеуімен бөліспеді. Олардың қарым-қатынасы нашарлаған сайын, Урака Альфонсоны физикалық зорлық-зомбылық жасады деп айыптады және 1110 жылдың мамыр айына қарай Альфонсодан бөлінді. Альфонсоның көтерілісшілерді басқаруына қарсы наразылығына қоса, жұбайлар оның королеваға бағынышты болған көтерілісшінің өліміне байланысты ұрысты. Сонымен қатар, Урака патшалықта көпшілік наразылық тудырған біреуге үйленгендіктен, королеваның ұлы мен мұрагері некеге қарсылардың бірігу ортасы болды. Әйел мен күйеу арасындағы жағдай жасырын және өршіген арандатудан Леондық-Кастилиялық және Арагондықтар арасында ашық қарулы соғысқа дейін өрбуі мүмкін. Альфонсо Арагон мен Генрих Португалия арасындағы одақ 1111 жылы Канспеина шайқасында аяқталды, онда Ураканың сүйіктісі және бас қолдаушысы Гомес Гонсалес қаза тапты. Ол көп ұзамай екі рөлде басқа граф, Педро Гонсалес де Ларамен ауыстырылды, ол күресті жалғастырды және Уракадан кемінде екі бала тудырды. 1112 жылдың күзіне қарай Урака мен Альфонсо арасында бітім жасалды, олардың некесі жойылды. Урака Астурия, Леон және Галисияны қайтарып алса да, Альфонсо Кастилияның маңызды бөлігін (онда Урака үлкен қолдауға ие болды) басып алды, ал оның жарты қарындасы Тереза мен күйеуі Португалия графы Генрих Замора мен Эстремадураны басып алды. Бұл аймақтарды қайтару және мұсылмандық жерлерге кеңейту Ураканың сыртқы саясатының көп бөлігін құрады. Некелерін жоюға қарамастан (туыстық байланысқа байланысты), Альфонсо саяси бақылау үшін күшін жалғастырды. Урака бұл шайқаста болғанда, оның қарындасы да оның орнына ұлын қою жоспарын іске асыруға тырысты. Бұл оқиға екі қарындас арасындағы келісіммен аяқталды, онда Тереза Леонда кең аумақ алды, Ураканың бағыныштысы екенін мойындады.

Кейіпкер

"Компостела тарихында" Урака салмақты, қарапайым және есті адам ретінде сипатталады. Рейлидің сөзіне сүйенсек, жылнама оның кемшіліктерін "әйелдердің осалдығы мен өзгергіштігіне, әйелдерге тән қиыншылыққа" жатқызып, жетекші ақсүйектермен болған қарым-қатынасы үшін оны Езавель деп атайды, оның бір байланысынан заңды емес ұл дүниеге келген. Оның ұлы Альфонсо Раймундес те оның заңнан тыс қатынастарынан туған саяси жағдайға наразылық білдірген. Заманауи тарихшылар бұл тұжырымдарға көбірек сын тұрғысынан қарастырып, Рейли королеваның оқиғаларды бақылауда ұстағанын атап көрсетеді, бұл оның күйеулерін нақты билеушілер деп сипаттаған бұрынғы авторлардың пікірінен өзгеше.

Өлім және мұра

XII ғасырдағы "Компостелланум шежіресі" бойынша, Уррака 1126 жылғы 8 наурызда Салданья қамалында зиналық байланыстан туған бала тауып қайтыс болды. Патшайым ретінде ол алдына келген қиындықтарға қарсы тұрды, ал оның шешімдерін Рейли прагматикалық деп бағалады. Дегенмен, оның ұлы Альфонсо VII-нің таққа отыруын кешіктіруі биліктің дүрбелеңді ауысуына алып келді, себебі жаңа патша оның өлімінен кейін сүйіктісі Педро Гонсалес көтерілісімен, одан соң Арагон патшасының шапқынымен және Галисиядағы көтерілістердің жаңаруымен бетпе-бет келді.

Отбасы

Ураканың Реймондтан туған тұңғыш баласы Санча 1095 жылғы 11 қарашадан бұрын дүниеге келген. Ол Леон корольдігін басқару құқығын өз балаларына жеткізген Леондық Санча әжесінің құрметіне аталған. 1102 жылғы 24 қазанда Сан-Хулиан де Самос монастырында шығарылған грамотада Раймонд пен Ураканың «балалары» деп сөз етіледі, бұл олардың екінші баласы Альфонсоның туғанын көрсетеді, бірақ шамамен бір уақытта жазылған екі дереккөз – «Хроника Компостелланум» және «Historia Compostelana» – Альфонсоның тууын 1105 жылға жатқызады. Ол Ураканың әкесінің құрметіне аталған. Ураканың сүйіктісі Педро Гонсалес де Ларадан екі заңды емес баласы болды: Фернандо Перес Хуртадо (шамамен 1114 – 1156) және Эльвира Перес де Лара (шамамен 1112 – 1174), ол Диего Гельмиреске Аркиллинос ауылын сыйға бергені туралы «Historia Compostelana» еңбегінде айтылған. Эльвира екі рет үйленді, алғаш Трастамараның иегері Гарсия Перес де Трабоға, Педро Фроилаз де Трабоның ұлына, содан кейін Белтран де Риснель графына.