Кіріспе

Даму бұзылыстары – балалық шақта пайда болатын және әртүрлі салаларда елеулі зақымдануға алып келетін психиатриялық жағдайлардың жиынтығы. Бұл терминді қолданудың бірнеше тәсілі бар. Ең тар мағынасы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДСҰ) 10-шы халықаралық аурулар жіктемесінде (МКК-10) «Психологиялық дамудың ерекше бұзылулары» санатында қолданылады. Көптеген анықтамаларда назар аудару және белсенділік тапшылығы синдромы (ADHD) да кіреді, бұл жағдайда «нейродаму бұзылыстары» термині қолданылады. Коммуникациялық бұзылыстары бар кішкентай балалар тіпті сөйлемей де болуы мүмкін, немесе олардың жасына сай сөздік қоры шектеулі болуы мүмкін. Кейбір балаларға қарапайым нұсқауларды түсіну қиынға түседі немесе заттардың аттарын айта алмайды. Қалыпты даму – генетикалық факторлар мен қоршаған ортаның бірлескен әсерінің нәтижесінде жүзеге асады. Теориялар осы факторлардың қалыпты дамудағы рөліне қатысты әртүрлі пікір білдіреді, соның салдарынан бұзылыстардың пайда болу себептері де әртүрліше түсіндіріледі. Өзінің еңбектерінде ол травма алған балалардағы даму бұзылыстарын посттравматикалық стресс синдромы бар ересектермен салыстырады, сондай-ақ даму қиындықтарының себебін қоршаған ортаның күшті стресімен байланыстырады. 2017 жылы Ұлыбритания мен Ирландияда сирек даму қиындықтары бар балалары бар 4300 отбасыдан 20 000 ген тексерілді, мақсаты – осы қиындықтардың генетикалық себептері бар-жоғын анықтау. Зерттеу нәтижесінде ата-аналарында кездеспеген (мысалы, CDK13 геніндегі ақау) спонтанды генетикалық мутацияларға байланысты 14 жаңа даму бұзылысы табылды. Есептеулерге сүйенсек, 300 баланың біреуі сирек даму бұзылыстарына байланысты генетикалық мутациялармен дүниеге келеді.

Диагностика

Аутизмнің алғашқы жағдайы 1943 жылы американдық психиатр Лео Каннер жариялаған. Аутизм спектрінің кең ауқымы мен түрлі деңгейдегі ауырлығы болғандықтан, аутизмнің алғашқы белгілерін анықтау өте қиын. Аутизм диагнозы бала 3 жасқа толғанға дейін дәл қойылуы мүмкін, бірақ көбінесе бала біршама үлкен болғанда ғана расталады. Диагноз қою жасы 9 айдан 14 жасқа дейін ауытқуы мүмкін, ал АҚШ-та орташа жасы 4 жас. Кез келген аутизм жағдайы расталғанға дейін әдетте үш түрлі диагностикалық орталықта тексеріледі. Бұл ауруды ерте анықтау отбасылық стресті азайтуға, арнайы білім беру бағдарламаларына бағыттауды жеделдетуге және отбасылық жоспарлауға ықпал етеді. Бір баланың аутизмі келесі баланың аутизмге шалдығу қаупін 50-100 есеге дейін арттыруы мүмкін.

Мидағы аномалиялар

Аутизмнің себебі әлі анықталған жоқ. Белгілі болғандай, аутизммен ауыратын баланың миының құрылымында мәселелер болады. Нейротрансмиттер рецепторларымен (серотонин және гамма-аминомасляная қышқылы [GABA]) және ОЖЖ құрылымдық бақылауымен (HOX гендері) байланысты гендер аутизмде әсер ететін потенциалды нысана гендері болып табылады. Аутизм спектрінің бұзылуы – мидың көптеген бөліктерінің жұмысындағы бұзылыс. Жоғары деңгейдегі қызметтерді, сезімталдықты, бұлшықет қозғалыстарын және есте сақтауды басқаратын қабықшада құрылымдық өзгерістер байқалады. Сонымен қатар, қозғалыс және коммуникация дағдыларына әсер ететін құрылымдық ақаулар мишықта да көрінеді. Кейде мидың сол жақ бөлігі зардап шегеді, бұл нейропсихологиялық симптомдарға алып келеді. Мидың әртүрлі бөліктерін байланыстыратын ақ заттың – жүйке талшықтарының таралуы бұрмаланған. Мидың сол және оң жарты шарларын байланыстыратын жүйке талшықтарының шоғыры – corpus callosum да аутизмде зардап шегеді. Бір зерттеуде, corpus callosum толық немесе жартылай жоқ (agenesis of the corpus callosum – AgCC) жағдайы бар адамдардың 33%-ы аутизмді анықтау тестісінде жоғары нәтиже көрсеткен. Аутизммен ауыратын баланың миы өте жылдам өседі және 10 жасқа келгенде толыққанды жетіледі.

Симптомдары

Симптомдардың ауырлығы әртүрлі болуы мүмкін. Аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ) белгілері кең ауқымда жіктелуі мүмкін. АБА (Applied Behavior Analysis - қолданбалы мінез-құлықты талдау) әлеуметтік дағдылар, ойын дағдылары немесе қарым-қатынас дағдылары сияқты бейімделу мінез-құлықтарын үйретуге және өзін-өзі жарақаттау сияқты проблемалық мінез-құлықтарды азайтуға бағытталған. Бұл, белгілі бір мінез-құлықты уақыт өте келе ынталандыру немесе тоқтату үшін оң немесе теріс нығайту сияқты мінез-құлық терапиясы әдістерін қолданатын арнайы жоспар жасау арқылы жүзеге асырылады. Кәсіби (эго) терапия аутизммен ауыратын балалар мен ересектерге күнделікті өмірде қажетті дағдыларды үйренуге көмектеседі, мысалы, жеке гигиена және қимыл-қозғалыс. Бұл дағдылар олардың үйіне, мектебіне және жұмыс орнына енгізіледі. Терапевтер пациенттерге өз ортасын олардың қабілеттеріне бейімделуге көмектеседі. Мұндай терапия аутизммен ауыратын адамдарға ортамен белсендірек қарым-қатынас жасауға көмектеседі. Кәсіби терапевт пациенттің қажеттіліктері мен тілектеріне сүйене отырып жоспар жасайды және олармен бірге қойылған мақсаттарға жету үшін жұмыс істейді. Сөйлеу-тіл терапиясы аутизммен ауыратын және қарым-қатынас дағдыларын дамытуға немесе жақсартуға мұқтаж адамдарға көмектеседі. Autism Speaks ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, "сөйлеу-тіл терапиясы сөйлеу механизмін сөйлеудің мағынасымен және әлеуметтік қолданылуымен үйлестіруге арналған". Сөйлеу тілі терапісі баланың қажеттіліктеріне негізделген жоспар құрайды. Сенсорлық интеграция терапиясы аутизммен ауыратын адамдарға түрлі сенсорлық тітіркендіргіштерге бейімделуге көмектеседі. Көптеген аутизммен ауыратын балалар жарық немесе дыбыс сияқты белгілі бір тітіркендіргіштерге аса сезімтал болуы мүмкін, бұл олардың күйзеліске ұшырауына себеп болады. Ал кейбіреулері белгілі бір тітіркендіргіштерге, мысалы, оларға сөйлегенде жауап бермейді. Терапияның көптеген түрлері ойын элементтерін қамтиды, мысалы, бейіні, ойыншықтар мен батуттарды қолдану арқылы пациенттерді сенсорлық тітіркендіргіштермен байланыстыруға көмектеседі. Ұлдарда назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (ADHD) қыздарға қарағанда екі есе жиі кездеседі, бірақ гипербелсенділік/импульсивті тип ұлдарда көбірек кездеседі, ал назарсыздық типі екі жынысқа да бірдей әсер етеді.

Симптомдары

ADHD-ның белгілеріне назарсыздаулық, импульсивтілік және гипербелсенділік жатады. ADHD-мен байланысты көптеген мінез-құлықтардың ішінде әрекеттерді бақылаудың жеткіліксіздігі бар, бұл бұзылушылық мінез-құлыққа және оқудағы қиындықтарға әкеледі. Бұл аурулардың тағы бір әсер ететін саласы – бұл ауруға шалдыққан адамның әлеуметтік өмірі. Осы аурумен ауыратын көптеген балалар нашар қарым-қатынас жасайды және теңдестерімен араласуда қиындыққа тап болады.

Әдептілік терапиясы

Кеңес беру сеанстары, когнитивті-мінездік терапия (КМТ), шу мен көру стимулдарындағы ортаны өзгерту – мінезді басқарудың бірнеше әдістері. Алайда, мінездік терапия ғана стимуляторлық дәрілермен бірге жүргізілетін терапиядан кем тиімді екені байқалды.

Дәрілік терапия

Көбінесе назар тапшылығы және белсенділік артық бұзылысын (НТББ) емдеуде қолданылатын дәрілерге метилфенидат және лисдексамфетамин сияқты стимуляторлар, сондай-ақ атомоксетин сияқты стимулятор емес дәрілер жатады. Бұл дәрілер нейротрансмиттерлердің тепе-теңдігін түзету арқылы НТББ симптомдарын тиімді басқара алады. Дегенмен, бұл дәрі-дәрмектермен байланысты болуы мүмкін жағымсыз әсерлерді білу маңызды. Көбінесе кездесетін жағымсыз әсерлердің бірі – бас ауруы, оны дозаны немесе қабылдау уақытын реттеу арқылы азайтуға болады. Асқазан-ішек дискомфорты, соның ішінде асқазан ауруы немесе құлайтыну да мүмкін жағымсыз әсер, және дәріні тамақпен бірге қабылдау немесе дозаны өзгерту бұл симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі. Сонымен қатар, сирек болғанымен, көңіл күйіндегі өзгерістер, мысалы, депрессия сезімі туралы хабарлар келіп түседі. Кез келген жағымсыз әсерді анықтау және басқару үшін, НТББ емдеуін қабылдап жатқан адамдардың жалпы тиімділігі мен денсаулығын сақтау үшін денсаулық сақтау мамандарымен мұқият бақылау және байланыс жасау өте қажет. ССРИ антидепрессанттары тиімсіз болуы мүмкін, тіпті НТББ симптомдарын нашарлатуы да мүмкін. Алайда, НТББ көбінесе депрессия деп қате диагноз қойылады, әсіресе белсенділік артық болмаған жағдайда.