Кіріспе
Металл банкаларды ашуға арналған құрылғы. Консерва ашығыш (Солтүстік Америка және Австралия ағылшын тілінде) немесе қалайы ашығыш (Британ ағылшын тілінде) – металл қалайы банкаларды ашуға қолданылатын механикалық құрылғы. Нидерландыда тамақ өнімдерін қалайы банкаларда сақтау тәжірибесі 1772 жылдан бері қолданылып келсе де, алғашқы консерва ашығыш 1855 жылы Англияда және 1858 жылы АҚШ-та патенттелген. Бұл алғашқы ашығыштар негізінен пышақтардың түрлері болды, бірақ 1855 жылғы үлгі әлі де өндірісте. Қақпақты кесу үшін банканың жиегімен айналатын өткір кесу дөңгелегінен тұратын консерва ашығыш 1870 жылы ойлап табылды, бірақ оны қарапайым тұтынушыға қолдану қиын болды. 1925 жылы жақсырақ үлгі жасалды, кесу дөңгелегін банка жиегінде ұстап тұру үшін тісті дөңгелек қосылды. Бұл оңай қолданылатын үлгі консерва ашығыштардың ең танымал түрлерінің біріне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери мақсаттар үшін американдық P 38 және P 51 сияқты бірнеше консерва ашығыштар жасалды. Бұл құрылғылар берік және ықшам конструкциялы, иілгіш тұтқаға бекітілген тартымды кесу жиегімен жабдықталған. Электрлік консерва ашығыштар 1950 жылдардың соңында пайда болды және сәттілікке жетті. Жаңа консерва ашығыштарды жетілдіру жұмыстары жақтан кесу үлгісін қайта жасаумен жалғасуда.
A can opener (North American and Australian English) or tin opener (British English) is a mechanical device used to open metal tin cans. Although preservation of food using tin cans had been practiced since at least 1772 in the Netherlands, the first can openers were not patented until 1855 in England and 1858 in the United States. These early openers were basically variations of a knife, though the 1855 design continues to be produced. The can opener consisting of the now familiar sharp rotating cutting wheel that runs round the can's rim to cut open the lid was invented in 1870, but was considered very difficult to operate for the ordinary consumer. A more successful design came out in 1925 when a second, serrated wheel was added to hold the cutting wheel on the rim of the can. This easy to use design has become one of the most popular can opener models. Around the time of World War II, several can openers were developed for military use, such as the American P 38 and P 51. These featured a robust and compact design with a pull cutting blade hinged to a corrugated handle with a pivot. Electric can openers were introduced in the late 1950s and met with success. The development of new can opener types continues with a recent redesign of a side cutting model.
Консервілерді ойлап табу
Голландия теңіз флоты 1772 жылдан бері қалайы банкаларда сақталған тағамдарды пайдаланған. 1800 жылға дейін Нидерландыда консервіленген лосось өндірісінің шағын кәсіпорыны болған. Жаңа ауланған лосось тазартылып, тұзды суда қайнатылып, түтінделген сосын қалайымен қапталған темір қораптарға салынатын. Бұл консервіленген лосось Нидерланды шегінен тыс жерлерде де белгілі болды, 1797 жылы британдық компания өз клиенттерінің біріне 13 банка лосось жеткізді. Азық-түлікті қалайы банкаларда сақтауға Питер Дюран 1810 жылы патент алған. 1812 жылы бұл патентті Брайан Донкин сатып алды, ол көп ұзамай 1813 жылы Лондонда әлемдегі алғашқы консерва фабрикасын ашты. 1820 жылға қарай консервіленген тағамдар Ұлыбритания мен Францияда, ал 1822 жылға қарай АҚШ-та танымал тауарға айналды. Консерва мен консерва ашқышының ойлап табу арасындағы он жылдық үзіліс, қолданыстағы құралдардың тиімділігіне, жаңа құралдың құны мен еңбегіне байланысты болуы мүмкін.
Аспаппен ашылатын консервілер
Сонымен қатар, қаптаманы ашу кілті деп те аталады. 1800 жылдары консервілеу процесі механикаландырылып, жетілдірілді, консерв қабырғалары жұқара түсті. Бұралу кілтімен ашуға арналған құрылғыны 1866 жылы J. Osterhoudt патенттеген. Әлі де жалпы мақсаттағы банка ашатын құрылғы болмағандықтан, әрбір консервке металлмен қатып немесе дәнекерленген, жұқа жерінен бүгілгеннен кейін сындырылатын бұралу кілті орнатылған. Әрбір тағам түріне өзіндік консерв түрі және оған арналған ашатын құрылғы болған. Балық пен ет консервілері тіктөртбұрышты ыдыстарда сатылатын. Бұл консервтерге консервтің үстінен айналып, алдын ала жасалған жолақты алып тастайтын бұралу кілті орнатылған. Кофе, бұршақ және басқа да ет түрлері металл жолақтары бар цилиндрлерге салынып, оларды айналдырып, консервтің үстінен айналып жүретін кілттермен ашылатын. Сүт консервтеріне тесу құрылғылары қолданылған. 1858 жылы АҚШ-та Коннектикут штатының Уотербери қаласынан Езра Уорнер күрделі пішіндегі рычаг түріндегі ашытқышты патенттеген. Ол өткір орақтан тұрды, оны консервке енгізіп, шетін аралап кесу қажет болды. Орақ консервке тым терең еніп кетпеуі үшін қорғағыш болған. Ашытқыш бірнеше бөліктен тұрды, оларды тозған жағдайда ауыстыруға болады, әсіресе орақ. Бұл ашытқышты АҚШ армиясы Азамат соғысы кезінде (1861–1865) қабылдады, бірақ оның қорғалмаған пышақ тәрізді орағы үй шаруашылығында қолдануға қауіпті болды. 1865 жылы "Бұқа басы ашытқышы" деп аталатын үйге арналған ашытқыш жасалды және "Бұқа еті" деп аталатын тұздалған сиыр еті консервімен бірге берілді. Ашытқыш құйма темірден жасалған және Йейтс ашытқышына ұқсас конструкцияға ие болған, бірақ одан әдемі пішіндес және консерв ашытқышының сыртқы түрін жақсартуға жасалған алғашқы қадам болды. Бұқа басы дизайны 1930 жылға дейін өндірілді және балық басы пішінінде де ұсынылды. Консервті ашытқыштың өткір металл таяқшасымен ортасынан тесу қажет еді. Содан кейін, арқанның ұзындығы консервтің мөлшеріне сәйкес реттеліп, қанатты бұрандамен бекітілді. Консервтің үстін кесу дөңгелегін консервтің шетіне басып, оны консервтің жиегі бойымен айналдыру арқылы кесуге болады. Бірінші кезекте консервті тесу қажеттігі қиындық тудырды және бұл консерв ашытқышының дизайны сақталмады. 1920 жылы Эдвин Андерсон бір қолымен консервті ұстап тұруға арналған айналмалы тұтқалары бар консерв ашытқышын патенттеді, ал кескіш дөңгелекке бағытталған кілт тәрізді тұтқаны екінші қолымен айналдырып, консервтің сыртын кесетін. Бұл граммофон сияқты емес, қолда ұсталатын қысқыш тәрізді Swanson консерв ашытқышының нұсқасы болды. 1925 жылы Сан-Францискодағы (АҚШ) "Star Can Opener Company" Лайманның дизайнын "қоректендіру дөңгелегі" деп аталатын екінші тісті дөңгелек қосып жетілдірді, бұл консервтің шетін берік ұстауға мүмкіндік берді. Бұл қосымша өте тиімді болды, сондықтан дизайн әлі күнге дейін қолданылуда. Бұрынғы ашытқыштардың барлығы бір қолмен немесе басқа құралдармен консервті ұстауды қажет етсе, консервті ұстап ашатын ашытқыштар бір мезгілде консервті ұстап, ашады. Мұндай алғашқы ашытқышты 1931 жылы Канзас-Ситидің Банкер Кланси компаниясы патенттеді, сондықтан оны "Банкер" деп атады. Ол қазіргі стандартты қысқыш тәрізді тұтқалармен жабдықталған, оларды қысқанда консервтің жиегін тығыз ұстап, кілтті бұрағанда кескіш дөңгелек айналып, консервтің қақпағын жиек бойымен кесіп тастайды. Кесу дөңгелегі Star дизайнындағыдай тісті қоректендіру дөңгелегіне қосылған. Қоректендіру дөңгелегінің тістері бұрынғы дизайндарға қарағанда біршама ұсақ, ал V пішіндес ойықтың түбінде орналасқан, ол консервтің жиегін үш жағынан қоршап тұрады.
Кітап кілті
Шіркеу кілті бастапқыда шыны бөтелкеден қақпақты ("тақ түтік" немесе "бөтелке қақпағы" деп аталатын) ашуға арналған қарапайым қолмен жұмыс істейтін құралды білдірді; мұндай жабылу 1892 жылы ойлап табылды. Осы кілт үлгісіндегі алғашқы ашытқыш 1900 жылы Канадада патенттелген. Кейбір ертедегі "шіркеу кілттерінің" тіреу тесігінің пішіні мен дизайны ескі кілттің екі түйіндік сақина тесігіне ұқсас болды. 1935 жылы жазық беткейлі болат пиво банкалары пайда болды, сондықтан олардың қақпақтарын тесуге құрал қажет болды. Сол ашытқыш осы банкаларды тесу үшін де қолданылды. Бір шетінен өткір ұшы бар, бір бөлік металлдан басылған, оны американдық банка компаниясы үшін Д.Ф. Сэмпсон ойлап тапты және ол банкаларға пайдалану жөніндегі нұсқауларды жазды. Шіркеу кілті ашытқышы әлі де өндірілуде, кейде басқа ашытқыштың бір бөлігі ретінде. Мысалы, "көбелек" ашытқыш көбінесе шіркеу кілті мен тісті дөңгелек ашытқыштың үйлесімі болып табылады. Пиво мен газдалған су банкалары 1960 жылдардың ортасынан бастап банкаларға бекітілген иықтармен шығарыла бастады. Бұл иықтар банкаларды ашу үшін шіркеу кілтінің қажеттілігін жойды.
Әскери мақсаттағы консерв ашығыштары
Қарапайым және берік дизайны бар бірнеше банка ашатын құрылғылар әскерлік мақсатта арнайы әзірленген. P 38 және P 51 – бұл негізгі денеге ілмегі бар кішкентай консервтерді ашатын құрылғылар. Олар «Джон Уэйн» деп те аталды, өйткені актер оқу фильмінде K рационының банкасын ашады. P 38 консерві ашығыш кілтпен ілінген, ұзындығы шамамен 38 мм, және тұтқа ретінде қызмет ететін қысқа металл пышақтан тұрады (сонымен қатар бұранда ретінде де қолдануға болады), консерві қақпағын тесу үшін бүгілетін кішкентай, ілгекті металл тісі бар. Аспаның астындағы ойық қақпақты кесіп шығару үшін қақпақты қақпақтың айналасына «жүргізу» кезінде қақпақты қақпақтың айналасына іліп қояды. P 51 деп аталатын үлкен нұсқаны пайдалану әлдеқайда оңай. P 38 1942 жылы әзірленді және Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап 1980 жылға дейін АҚШ Қарулы Күштерінің консервіленген далалық рационында шығарылды. P 38 және P 51 консервтерді ашуға арналған машиналардың өндірісі арзан, олардың көлемі басқаларға қарағанда кішірек және жеңіл. Құрылғы кішкентай тесікті пайдаланып кілтпен немесе иттің таңбашасымен оңай бекітілуі мүмкін. P 38-дің ресми әскери атаулары «АҚШ армиясының қалталық банка ашатын құрылғысы» және «Ашық, банка, қол, бүгілетін, I типті» дегенді қамтиды. Басқа әскери терминдер сияқты (мысалы, джип) терминнің шығу тегі нақты белгісіз. P 38 және P 51 ашылмалары Lockheed P 38 Lightning және Солтүстік Америка P 51 Mustang ұшақтарымен бірдей аталады, бірақ бұл кездейсоқ. Атаудың ең ықтимал шығу тегі көбірек жаяу жүргінші; P 38 және P 51 өлшемдері 38 мм және 51 мм ұзындығы. P 38-лер енді АҚШ Қарулы Күштері жеке рациондарында қолданылмайды, өйткені консервіленген рациондар 1980-ші жылдары жұмсақ пакет МРЕ-ге ауыстырылды. Алайда, олар АҚШ әскери «Tray Rations» (консерваланған ірі тағамдар) құрамына кіреді. Олар әлі күнге дейін апаттан құтқару жұмыстарында және құтқару ұйымдары консерваланған тағамдармен бірге Америкада да, Ауғанстанда да таратылады. P 38 консервілерді ашуға арналған алғашқы келісім-шартты АҚШ-та J. W. Speaker Corp. («US Speaker» деген мөр басылған) және Washburn Corp. («US Androck» деген белгісі бар) шығарған, кейін олар Огайо штатының Шелби қаласындағы Mallin Hardware (қазір жойылған) компаниясы шығарған және әртүрлі «US Mallin Shelby O» деген мөр басылған немесе «U.S. Shelby Co». ұқсас құрылғы, оның бір шетінде кішкентай қасық, екінші шетінде бөтелке ашатын құрылғы бар, қазіргі уақытта Австралия қорғаныс күштері мен Жаңа Зеландия армиясы өздерінің рационы жинақтарында пайдаланады. Оны «Қырағым, күлкілі тамақ ішу құрылғысы» деп те атайды. Тағы бір ұқсас құрылғы Британдық армияның «Операциялық рациондық пакет, жалпы мақсаттағы» 24 сағаттық рациондық пакет пен «Композиттік рациондық пакет» рационына қосылды. Бір кезде оларды W. P. Warren Engineering Co., Ltd. өндірген. Олар кішкентай, майға батпаған қағаз пакетке басылған нұсқаулықта: «Олардың дизайны P 38 және P 51 банка ашатын құрылғыларға ұқсас, бірақ бірдей емес» деп жазылған. Словенияда P 38-дің біршама дөңгеленген нұсқасы «сардина қораптарын ашатын құрылғы» деп аталады, өйткені 1990 жылдары мұндай ашатын құрылғылар әдетте алдын ала ұшырылған қақпағы жоқ банкалармен толтырылған. P 38-дің бүктелмейтін нұсқасы Израиль асханаларында өте кең тараған және әлі күнге дейін дүкендерде, көбінесе бес данадан тұратын пакеттерде сатылады.
A similar device that incorporates a small spoon at one end and a bottle opener at the other is currently employed by the Australian Defence Force and New Zealand Army in its ration kits. The Field Ration Eating Device is known by the acronym "FRED". It is also known as the "Fucking Ridiculous Eating Device". Another similar device was included with British Army "Operational Ration Pack, General Purpose" 24 hour ration pack and "Composite Ration Pack" rations. At one time they were manufactured by W. P. Warren Engineering Co., Ltd. The instructions printed on the miniature, greaseproof paper bag in which they were packed read: "Their design is similar, but not identical, to the P 38 and P 51 can openers." In Slovenia a somewhat rounded version of a P 38 is known as "sardine can opener", because in the 1990s such openers were usually packed with cans that did not feature the pull top pre scored lid. A non folding version of the P 38 used to be very common in Israeli kitchens, and can still be found in stores, often sold in packs of five.
Электрлік ашығыштар
Бірінші электрлік банка ашатын құрылғы 1931 жылы патенттелген және айналмалы дөңгелектің дизайнымен жасалған. Бұл ашатын құрылғылар 1930 жылдары өндірілді және минутына 20-дан астам банка қақпағын жарақат алу қаупінсіз ашуға болатыны туралы жарнамаланды. Дегенмен, олар көп сәттілікке жете алмады. Электрлік ашатын құрылғылар 1956 жылы екі американдық компания арқылы қайтадан ұсынылды. Сентревиллдегі Классен кәсіпорны қабырғаға орнатылатын электрлік модельді шығарды, бірақ бұл күрделі дизайн да танымал болмады. Ол және оның отбасы мүшелері прототипін гаражда жасады, ал қызы Элизабет құрылғының корпусын жасады. Ол Лос-Анджелестегі Union Die Casting Co. компаниясының "Udico" тауарлық белгісімен өндірілді және сол дәуірде танымал болған Фламинго-розовый, Авокадо-жасыл және Аква-көк түстерінде ұсынылды. Бұл ашатын құрылғылар Рождестволық сату маусымында нарыққа шығарылды және бірден табысқа ие болды.