Кіріспе
Шығыс және солтүстік Кавказ таулық яһудилері немесе Кавказ яһудилері, сондай-ақ Юхуро, Ювуро, Юхури, Ювури, Юхурим, Кавказ яһудилері немесе Горский яһудилері (Ехудей Кавказ немесе יְהוּדֵי־הֶהָרִים Yehudey he Harim; Горские евреи, ) – Шығыс және солтүстік Кавказдың, негізінен Әзірбайжанның және Ресей Федерациясының әртүрлі республикаларының яһудилері: Чечня, Ингушетия, Дагестан, Карашай-Черкесия және Кабардин-Балқария. Таулық яһудилер – Иран, Ауғанстан және Орталық Азиядағы яһудилермен бірге парсы тілінде сөйлейтін яһудилердің бір бөлігін құрайды. Таулық яһудилер – Ираннан шыққан парсы яһудилерінің ұрпақтары және еврейлердің мизрахи тобына жатады. Таулық яһудилер қауымдастығы 1813 жылғы Гулистан шарты бойынша Қажар Ираны олар тұрған аймақтарды Ресей империясына өткізгеннен кейін қалыптасты. Тау яһудилерінің алғашқы өкілдері б.з.д. 5 ғасырдан бері ежелгі Персияда қоныстанған. Таулық яһудилердің тілі – Judeo Tat, ежелгі оңтүстік-батыс иран тілі, ол көне еврей тілінің көптеген элементтерін қамтиды. Таулық яһудилердің б.з.д. 8 ғасырда Израильден Персияға келгеніне сеніледі. Олар шығысқа қарай көшіп, Кавказдың таулы аймақтарына қоныстанды. Таулық яһудилер өте қашық және таулы жерлерге қоныстанғандықтан көптеген тарихи қиындықтарды бастан өткерді. Олар шебер жауынгерлер және атқа мінушілер ретінде танымал болды. Таулық яһудилер Кавказ тауларындағы грузин яһудилерінен ерекшеленеді. Екі топтың мәдениеттері әртүрлі: олар әртүрлі тілдерде сөйлейді және әдет-ғұрыптары мен мәдениеттерінде көптеген айырмашылықтар бар.
Mountain Jews or Caucasus Jews, also known as Juhuro, Juvuro, Juhuri, Juwuri, Juhurim, Kavkazi Jews or Gorsky Jews ( Yehudey Kavkaz or יְהוּדֵי־הֶהָרִים Yehudey he Harim; Горские евреи, ), are Jews of the eastern and northern Caucasus, mainly Azerbaijan, and various republics in the Russian Federation: Chechnya, Ingushetia, Dagestan, Karachay Cherkessia, and Kabardino Balkaria. The Mountain Jews comprise Persian speaking Jewry along with the Jews of Iran, Afghanistan, and Central Asia. The Mountain Jews are the descendants of Persian Jews from Iran, and fall within the Mizrachi category of Jews. Mountain Jews took shape as a community after Qajar Iran ceded the areas in which they lived to the Russian Empire as part of the Treaty of Gulistan of 1813. The forerunners of the Mountain Jewish community have inhabited Ancient Persia since the 5th century BCE. The language spoken by Mountain Jews, called Judeo Tat, is an ancient Southwest Iranian language which integrates many elements of Ancient Hebrew. It is believed that Mountain Jews reached Persia from Israel as early as the 8th century BCE. They continued to migrate east, settling in mountainous areas of the Caucasus. Mountain Jews survived numerous historical vicissitudes by settling in extremely remote and mountainous areas. They were known to be accomplished warriors and horseback riders. Mountain Jews are distinct from Georgian Jews of the Caucasus Mountains. The two groups are culturally differentiated: they speak different languages and have many differences in customs and culture.
Ерте тарих
Таулық яһудилер немесе Кавказ яһудилері біздің эрамыздың V ғасырынан бері Кавказда қоныс тепкен. Ирандық парсы яһудилерінің ұрпақтары болғандықтан, олардың Парсыдан Кавказға көшіп келуі Сасанид дәуірінде (224–651) болған. Басқа да дереккөздерде таулық яһудилердің кем дегенде б.з.д. 457 жылдан бері Әзірбайжан аймағында болғаны айтылады. Алайда, таулық яһудилер 1813 жылғы Гулистан шарты бойынша Қажар Ираны олар тұрған аймақтарды Ресей империясына өткізгеннен кейін ғана қауымдастық ретінде қалыптасты. Сонымен қатар, таулық яһудилердің Y ДНК-сын зерттеу олардың басқа яһуди қауымдастықтарына тән Y ДНК гаплотиптерімен байланысты екенін көрсетті. Дербенттен оңтүстікке қарай 10 шақырым жерде, Каспий теңізінің жағалауына жақын орналасқан бір аңғарда негізінен таулық яһудилер тұрған. Олардың мұсылман көршілері бұл аймақты «Яһудилер аңғары» деп атаған. Яһудилер аңғары жартылай тәуелсіз яһуди мемлекетіне айналды, оның рухани және саяси орталығы ең ірі елді мекені Аба Савада (1630–1800) орналасқан. Чечен қоғамында, чечендер көпшілік құраған аймақтарда тұратын этникалық азшылықтар, чечен қоғамының дамуына – одақтар құру, Мехк Кхеллде өкілдік алу сияқты мәселелерге қатысу үшін теіп құруға құқылы. Азшылық теіптерін поляктар, немістер, грузиндер, армяндар, кумиктер, орыстар, калмықтар, черкестер, андистер, аварлар, даргиндер, лактар, парсылар, арабтар, украиндер және ноғайлар да құрған. Неміс теіпі 1940 жылдары Сібірдегі жер аударудан келген немістердің чечендер арасында ассимиляциялануынан пайда болған. Орыс тілінде Қызыл Қасаба бұрын Еврейская Слобода (Еврей ауылы) деп аталған, бірақ Кеңес кезеңінде Красная Слобода (Қызыл ауыл) деп қайта аталған. 18-19 ғасырларда таулық яһудилер таулы аймақтан жазық жерлерге көшіп, бірақ «Таулық яһудилер» деген атауын сақтап қалды. Ауылдарда (ауылдарда) таулық яһудилер бөлек аудандарға орналасқан. Жазық жерлердегі қалаларда да олар шоғырланған аудандарда тұрған, бірақ олардың үйлері көршілерінен ерекшеленбеген. Таулық яһудилер тау халқының киімдерін сақтап, яһуди діни тағамдарының ережелерін сақтап, отбасылық өмірде дінін нығайта берді. 1902 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Шығыс Кавказдың шалғай аймақтарында ата-бабаларының көптеген салты мен діни рәсімдерін сақтайтын яһуди рулары табылғанын хабарлады.
Кеңес дәуірі, Холокост және қазіргі заман тарихы
1926 жылға қарай Дагестанның 85%-дан астам тау еврейлері қала тұрғындары ретінде тіркелді. Таулық яһудилер негізінен Солтүстік Кавказдағы Махачкала, Буйнакск, Дербент, Нальчик және Грозный қалаларында; Әзірбайжандағы Куба және Баку қалаларында шоғырланған. Екінші дүниежүзілік соғыста Солтүстік Кавказдағы таулық еврейлердің бірнеше елді мекендері, оның ішінде Кабардино-Балкариядағы олардың аумағының бір бөлігі 1942 жылдың соңында неміс Вермахты басып алды. Осы кезеңде олар бірнеше жүз таулық яһудиді өлтірді, ал немістер 1943 жылдың басында шегінді. 19 тамыз күні 1942 жылы немістер Богдановка ауылының жанында 472 таулық яһудиді өлтірді, ал 20 қыркүйекте Менжинское ауылында 378 яһудині өлтірді. Холокост кезінде барлығы 1000–1500 таулық яһуди оқпен өлтірілді. Дегенмен, көптеген таулық яһуди аман қалды, себебі неміс әскерлері олардың барлық аймақтарына жетпеді; сонымен қатар, жергілікті неміс билігін бұл топтың "діни" екеніне, бірақ "жарыстық" емес екеніне көндіруге сәттілік болды. Кеңес әскерінің аймақтағы табыстары Нальчик қауымын өз қорғауына алды. Нальчик таулық еврей қауымы нацистер басып алған ең ірі таулық еврей қауымы болды. Нацистер ауылды мұқият бақыласа да, раввин Нахамиль бен Хизкия Сефер Тораларын жалған жерлеу рәсімімен жерге көмді. Бірнеше айдан кейін қала азат етілді. 1944 жылы НКВД Чечнядағы таулық яһудилерді қоршап тұрған барлық чечен халқын депортациялады және олардың үйлеріне басқа этникалық топтарды қоныстандырды; таулық яһудилер көбінесе депортацияланған чечендердің үйлерін алудан бас тартты, бірақ депортацияланған чечендер өз үйлерін еврейлерге сеніп тапсырғаны туралы хабарлар бар, оларды сақтау үшін. Бірінші Чечен соғысы кезінде көптеген таулық яһудилер Ресейдің басып кіруі мен Ресей әскерінің бейбіт азаматтарды қанаусыз бомбалауы салдарынан кетіп қалды. Еврейлер мен чечендер арасындағы тарихи жақын қарым-қатынасқа қарамастан, көптеген адамдар қарулы чечен топтарының қолынан ұрлану мен зорлық-зомбылыққа ұшырады, олар олардың бостандығын "Израиль мен халықаралық еврей қауымдастығына" сатты. Көптеген таулық яһудилер Израильге немесе АҚШ-қа эмиграциялады. Бүгінде Әзірбайжандағы Қызыл қасаба 3000-нан астам халқы бар әлемдегі ең ірі таулық яһудилердің қонысы болып табылады.
Экономика
Ресей империясының басқа аймақтарында яһудилерге жер меншігіне ие болуға тыйым салынған (Сибирь мен Орталық Азиядағы яһудилерді қоспағанда), 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында тау яһудилері жер иеленді және негізінен астық өсіретін шаруалар мен бағбандар болды. Олардың ең ежелгі кәсібі күріш өсіру болса, сонымен қатар жібек құрттарын өсіріп, темекі және жүзім шараптарын да өндірді. Тау яһудилері мен олардың христиан армян көршілері шарап өндіруде басты рөл атқарды, себебі мұсылмандар діни сенімдеріне сәйкес алкоголь өндіруге және ішуге тыйым салынған. Яһуди діні кейбір түрдегі ет жеуді шектеді. Көршілерінен өзгеше, тау яһудилері аз мал өсірді, бірақ мал терісін өңдеу олардың ең маңызды экономикалық қызметі болды. 19-шы ғасырдың соңында яһудилердің 6%-ы осы саудамен айналысты. Қолөнер мен сауда көбінесе қалалардағы яһудилердің арасында дамыды. Кеңес үкіметі тау яһудилерін ұжымдық шаруашылықтарға біріктірді, бірақ оларға дәстүрлі жүзім, темекі және көкөніс өсіруді, сондай-ақ шарап жасауды жалғастыруға рұқсат берді. Практикалық тұрғыда, яһудилер енді басқа ұлт өкілдерінен оқшауланбады. Қалалардың өсуі мен кеңестік үрдістердің күшеюіне байланысты, 1930-шы жылдарға қарай зиялылардың бір тобы қалыптаса бастады. 1960-шы жылдардың соңына қарай фармацевттер, дәрігерлер және инженерлер сияқты академиялық білімі бар мамандар қоғамда кең таралды. Тау яһудилері грузин яһудилеріне қарағанда кәсіби лауазымдарда жұмыс істеді, бірақ Ресейдің ірі қалаларындағы совет ашкеназдық қауымдастығынан кем. Дагестанда тау яһудилерінің көп саны ойын-сауық индустриясында жұмыс істеді. Республиканың "Лезгинка" би ансамблін 1958 жылдан 1979 жылға дейін тау яһудисі Таңқы Исраилов басқарды.
Дін
Тау яһудилері сефардтар (Иберия түбегінен) немесе ашкеназдықтар (Орталық Еуропадан) емес, қайта парсы яһудилерінің ұрпақтары, олардың көпшілігі Эдот Хамизрах салт-дәстүрлерін ұстанады. Тау яһудилері ғасырлар бойы дінін берік ұстап, өзінің ерекше дәстүрлерін және діни амалдарын дамытты. Тау яһудилерінің дәстүрлері Кабала мен яһуди мистикасының ілімдерімен сіңірілген. Тау яһудилері басқа яһудилерден өзгеше әдет-ғұрыптарды дамытып, сақтап келді, мысалы, бүкіл қауымның қатысуымен өткізілетін Пасха мерекесінің соңындағы говгил тойы. Тау яһудилері дәстүрлі түрде екі деңгейлі раввинат жүйесін сақтады, раввин мен даянды ажыратады. "Раввин" атағы діни басшыларға берілді, олар синагогтарда (нимаз) діни уағызшы (маггид) және әнші (хазан) міндеттерін атқарды, еврей мектептерінде (хедер) оқытушылар және шохеттер болды. Даян – қаланың бас раввині, бейт-диндерге төрағалық етеді және қала мен жақын ауылдардағы ең жоғары діни биліктің өкілі болып табылады. Даяндар қауым басшыларымен демократиялық жолмен сайланды. Қауымның діни тұрақтылығы қиындықтарсыз болған жоқ. Яһуди аңғарының гүлденген кезеңінде (шамамен 1600-1800 жылдары) Тау яһудилерінің рухани орталығы Аба Сава елді мекенінде орналасқан. Кеңес Одағының алғашқы онжылдықтарында үкімет дінді басып тастауға тырысты. Осылайша, 1930 жылдары Кеңес Одағы Тау яһудилеріне тиесілі синагогтарды жапты. Осындай шаралар басқа ұлттар мен діндерге қатысты да қолданылды. Кеңес билігі Тау яһудилері әлемдік яһуди халқының бір бөлігі емес, аймаққа қоныс аударған тат қауымының мүшелері деген мифті таратып, олардың тамырларын жоққа шығаруға тырысты. Тау яһудилері сүндеттеу, неке және жерлеу рәсімдерін, сондай-ақ яһуди мерекелерін сақтаса да, яһуди дінінің басқа қағидаларына толыққанды мән берілмеді. Әзірбайжан мен Дағыстанда мұсылмандармен аралас некелер сирек кездеседі, себебі екі топ та эндогамия саясатын ұстанады. Кеңес Одағы құлағаннан кейін Тау яһудилерінің діни жаңғыруы күш алды, жас буынның өкілдері діни салт-дәстүрлерді орындауға көбірек бейімделді.
Музыка
Таулық яһудилердің музыкасы көбінесе дұға мен мерекелерді тойлау үшін қолданылатын стандартты литургияға негізделген. Тойлар және осыған ұқсас шараларда ойналатын мерекелік музыка көңілді болып, дыбыстың әртүрлі деңгейлерін жасау үшін әртүрлі аспаптармен сүйемелденеді.