Жаңа Зеландиядағы 1996 жылғы жалпы сайлауы

Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлау

1996 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлау 1996 жылдың 12 қазанында 45-ші Жаңа Зеландия Парламентінің құрамын анықтау үшін өткізілді. Бұл сайлау жаңа аралас мүшелік пропорционалды (АМП) сайлау жүйесі бойынша өткізілген алғашқы сайлау болғандықтан ерекшеленді және бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда парламенттің айтарлықтай әртүрлі болуына әкелді. Жаңа АМП жүйесінде 65 депутат бір мандатты округтерде көп дауыс алғандық бойынша сайланды, ал тағы 55 "қосымша" депутат жабық тізімдерден пропорционалдық үлестің қамтамасыз етілуі үшін тағайындалды, бұл әр партияның жалпыұлттық дауыс берудегі үлесіне негізделді. 1996 жылы Джим Болгер басқаратын Ұлттық партия үкіметтегі орнын сақтап қалды, бірақ кіші Жаңа Зеландия Бірінші партиясымен коалиция құру үшін ұзақ келіссөздер жүргізгеннен кейін ғана. Жаңа Зеландия Бірінші партиясы 17 орын жеңіп алды, оның ішінде маори округтеріндегі барлық орындарды басып алды, бұл орындар Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еңбек партиясының басты бақылауында болған еді. Жаңа Зеландия Бірінші партиясының, әсіресе маори арасындағы бұрын-соңды болмаған табысына ерекше назар аударылды; олардың бес маори округінен жеңіске жеткен депутаттары "Бес қаһарман" деп аталды. Партияның "шешім қабылдаушы" рөлі оларға екі ірі партияның біреуін үкіметке тағайындауға мүмкіндік берді, бұл жаңа партия үшін маңызды сайлау нәтижесі болды. Жаңа жүйеде тағы да бірнеше ерекше нәтижелер тіркелді. Мысалы, Ұлттық партия Роджерномика аяқталғаннан кейін Еңбек партиясынан бөлініп шыққан, жаңа құрылған либертариандық ACT New Zealand партиясының парламенттік өкілдігін қамтамасыз етуге тырысты. Ұлттық партия ACT партиясының жетекшісі және бұрынғы Еңбек министрі Ричард Пребблді Веллингтон Орталық округіндегі өз кандидаттарына қарсы қолдады, бұл Еңбек партиясы үшін дәстүрлі түрде сенімді округ болған. Жаңа Зеландияның АМП ережелеріне сәйкес, партия дауыс беру үлесіне қарамастан, кем дегенде бір округтен жеңіске жетсе, тізімдік орындарға ие бола алады. Болгер осылайша ACT партиясы Ұлттық партия басқаратын коалицияға кіруіне мүмкіндік беруді көздеді. Преббл күтпеген жерден жеңіске жетті, бірақ ACT партиясының дауыс үлесі оларды кез келген жағдайда АМП жүйесіне қабылдауға жеткілікті болды. Тағы бір ерекше жағдай – парламентке көптеген жаңа маори депутаттарының сайлануы, бұл АМП үшін "Парламентте көбірек маори" деген аббревиатураның пайда болуына әкелді. 1996 жылы АМП енгізілгеннен кейін парламенттегі маорилердің үлесі 8%-дан 14%-қа дейін өсті, ал ең жоғары көрсеткіш 17 депутатқа жетті.

The 1996 New Zealand general election was held on 12 October 1996 to determine the composition of the 45th New Zealand Parliament. It was notable for being the first election to be held under the new mixed member proportional (MMP) electoral system, and produced a parliament considerably more diverse than previous elections. Under the new MMP system, 65 members were elected in single member districts by first past the post voting, while a further 55 "top up" members were allocated from closed lists to achieve a proportional distribution based on each party's share of the nationwide party vote. 1996 saw the National Party, led by Jim Bolger, retain its position in government, but only after protracted negotiations with the smaller New Zealand First party to form a coalition. New Zealand First won 17 seats—including sweeping every single Māori electorate, all of which had been dominated by the Labour Party since the Second World War. Particular emphasis was placed on New Zealand First's unprecedented success, particularly among Māori; their five Māori electorate winners became known as the "Tight Five". The party's position as "kingmaker" meant they were able to place either of the two major parties into government, a significant election outcome for such a new party. Various other unusual results occurred under the new system. For one, the National Party sought to ensure the parliamentary representation of the ACT New Zealand, a newly formed libertarian party which had largely split from the Labour Party after the end of Rogernomics. National endorsed ACT leader and former Labour minister Richard Prebble against their own for Wellington Central, a consistently safe Labour seat. Under New Zealand's MMP rules, a party qualified for list seats if it won at least one electorate seat, regardless of vote share. Bolger thus wanted to ensure ACT could potentially be part of a National led coalition. Prebble unexpectedly won, though ACT's vote share would have qualified them for MMP in any event. Other unusual occurrences was the large amount of new Māori MPs – leading to the backronym "More Māori in Parliament" for MMP. With the introduction of MMP in 1996, the proportion of Māori in Parliament increased from 8% to 14%, to an all time record of 17 MPs.

Сайлау

1996 жылғы сайлаудың күні 12 қазан болды; Майкл Лоустың отставкасынан кейін қосымша сайлау өткізу қажеттілігін болдырмау үшін оқшаулау күні сәл ықшамдатылды, себебі орын босағаннан кейін 6 ай ішінде жалпы сайлау өтінше, қосымша сайлау қажет болмайды. Дауыс беруге тіркелген 2 418 587 адамның 88,3%-ы қатысты. Дауыс беруге қатысу көрсеткіші алдыңғы екі сайлаумен салыстырғанда сәл жақсарды, бірақ 1980-ші жылдарда күтілген деңгейден әлі де сәл төмен болды. Дауысқа түсуге ұсынылған орын саны 120-ға жетті, бұл алдыңғы сайлаудан 21 орынға артық, бірақ жаңа орынның 55-і тізімдік кандидаттарға бөлінгендіктен, сайлау округтерінің саны айтарлықтай азайды және көптеген округтердің шекаралары өзгертілді немесе таратылды. Жалпы округтердің саны 95-тен (1993) 60-қа (1996) дейін азайды, ал маори округтерінің саны 4-тен 5-ке дейін өсті. Сайлауда 842 кандидат тіркелді, сондай-ақ партиялық тізімі бар 21 партия қатысты. Кандидаттардың 459-ы округтік және тізімдік, 152-сі тек округтік, ал 231-і тек тізімдік болып тіркелді. Кандидаттардың 73%-ы (616) ер адамдар, ал 27%-ы (226) әйелдер құрады.

Нәтижелердің жиынтығы

1996 жылғы сайлауда биліктегі Ұлттық партия жеңіске жетті, дауыстардың шамамен үштен бірін алып, оппозициялық Лейбористік партия одан сәл кем дауыс жинады. Алайда, сайлаудың нәтижесі ірі партиялардың күшіне байланысты болған жоқ. Оның орнына, 17 мандатты жеңіп алған, соның ішінде 5 маори мандатын «Таза Бестік» арқылы ұтып алған кішігірім «Жаңа Зеландия Бірінші» партиясы «патша жасаушы» рөліне ие болды. Олар таңдаған тарапқа қажетті көпшілікті беруге қабілетті болды. Көптеген сарапшылар олардың Лейбористік партиямен одақтасатынын болжағанмен, 1996 жылдың 10 желтоқсанында «Жаңа Зеландия Бірінші» партиясының лидері Уинстон Петерс Ұлттық партиямен коалиция құруды жөн көрді, осылайша премьер-министр Джим Болгердің үкіметін сақтап қалды. 1996 жылғы сайлау жаңа сайлау жүйесінің маңыздылығын көрсетті. «Альянс» және «Жаңа Зеландия Бірінші» партиялары бұрынғы парламентте екі-екі орынға ие болса, жаңа жүйеде олардың өкілдігі тиісінше 13 және 17 орынға дейін артты. «ACT Жаңа Зеландия» партиясы да 8 мандатқа қол жеткізді. Ал «Жаңа Біртұтас Жаңа Зеландия» партиясы бар болғаны бір орынды сақтап, дерлік жойылды. Бұрынғы парламентке мүшелердің партиядан шығуы арқылы құрылған Консервативтік партияның жағдайы одан да нашар болды, олар парламентке енуге мүлдем мүмкіндік алған жоқ. Стратегиялық дауыс беру алғаш рет Жаңа Зеландияның аралас сайлау жүйесінде Веллингтондағы Охариу Белмонт және Веллингтон Орталық сайлау округтерінде тіркелді. Алайда, Лейбористік партия ең көп дауыс алған екі партияның бірі ретіндегі мәртебесін сақтап қалды, өйткені 1993-1996 жылдар аралығындағы сауалнамалар Лейбористік партияның «Альянс» немесе «Жаңа Зеландия Бірінші» партияларынан оқпандап кету қаупі бар екенін көрсеткен. Лейбористік партияның сәттілігі көбінесе оның лидері Хелен Кларктың сайлау дебаттарында жеңіске жеткенімен және денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қызметтер саласындағы күшті науқанымен байланысты болды. Ал Джим Болгердің науқаны сәл әлсіз болды. 1996 жылғы сайлау науқанында Христиандық Коалиция да көзге түсті, ол Христиандық Демократтар мен Христиандық Мұра партиясының одағы болды. Партия кейбір сауалнамаларда 5% шегін қысқа мерзімге басып өткенімен, сайлауда бар болғаны 4,33% дауыс жинады, сондықтан парламенттік өкілдікке ие бола алмады. Маори Ратана қозғалысын есептемегенде, бұл діни партияның парламенттік өкілдікке ең жақын келген жағдайы. Аралас сайлау жүйесіне байланысты сайлаушылар сайлау округіндегі кіші партиялардың кандидаттарына дауыс беруге дайын болды, сондықтан Ұлттық партия немесе Лейбористік партия жеңген бірқатар сайлау округтерінде басқа ірі партияның кандидаттары үшінші тіпті төртінші орынды иеленді. Бұрынғы сайлауларда ең көп дауыс жинаған кандидаттар әдетте Ұлттық партия мен Лейбористік партиядан болатын.

The 1996 election eventually saw a victory for the governing National Party, which won around a third of the vote. The opposition Labour Party won slightly less. The election, however, was not decided by the comparative strengths of the major parties – rather, the smaller New Zealand First party, which won 17 seats, including 5 Māori seats won by the Tight Five, and was placed in the position of "kingmaker", able to provide the necessary majority to whichever side it chose. Although predicted by many to ally with Labour, on 10 December 1996 New Zealand First leader Winston Peters chose to form a coalition with National, thus preserving Prime Minister Jim Bolger's administration. The 1996 election effectively showcased the difference made by the new electoral system. The Alliance and New Zealand First, both of which held two seats each in the old parliament, increased their representation to 13 and 17 seats, respectively, as a result of the change. The new ACT New Zealand also benefited, taking eight seats. The new United New Zealand party however was virtually wiped out, retaining only a single seat. The Conservative Party also only established only in previous Parliament by defecting Members of Parliament fared even worse, failing to remain in parliament at all. Strategic voting took place for the first time in a New Zealand MMP election in the Wellington seats of Ohariu Belmont and Wellington Central. However, Labour did manage to retain its status as among the top two parties, as polls in the 1993–1996 period had shown Labour was in danger of being overtaken by the Alliance or New Zealand First. Labour's success was credited largely to its leader Helen Clark being seen as having convincingly won the election debates and running a strong campaign on health, education and social services, while Bolger was said to have run a lackluster campaign. Also notable in the 1996 election campaign was the Christian Coalition, an alliance of the Christian Democrats and the Christian Heritage Party. Although the party had briefly crossed the 5% threshold in some polls, it gained only 4.33% at the election, and therefore did not qualify for parliamentary representation. With the exception of the Maori Ratana movement, this is the closest that an overtly religious party has come to winning representation in parliament. Voters were prepared with MMP to vote for minor party candidates with their electorate vote, hence in a number of electorates won by National or Labour the other major party candidate came third or even fourth; previously the two top polling candidates were almost always National and Labour.