Кіріспе

Аңшы иттерінің түрі. Қару қолданылатын иттер немесе құс аулау иттері – аңшыларға аңды табуға және әкелуге көмектесу үшін шығарылған аңшы иттерінің түрлері, көбінесе ұшып бара жатқанда атып түсірілген түрлі құстар. "Аңшы иттері" деген термин кең мағыналы және аң аулаудың барлық тұқымдарын және дағдыларын қамтиды, бірақ "қару қолданылатын иттер" – аң аулау кезінде немесе аңды әкелу кезінде дауысты оқ ату қаруымен жұмыс істеуге жаттықтырылған иттерді білдіреді. Қару қолданылатын иттер үш негізгі санатқа бөлінеді: көрсеткіштер және әкелушілер, сеттерлер және спаниельдер, сондай-ақ су иттері.

Жұмыс әдісі

Жұмыс әдісіне қарай жіктеліп, санатталғанмен, қарулы иттердің дағдылары оларға жүктелген міндеттерден асып түсуі мүмкін. Иттерді қалай оқытуға байланысты, олар әртүрлі аң аулау жағдайларында қолданыс таба алады. Осы жерде сипатталған әдістер, ондаған мың жылдар бұрын адамдардың иттермен аң аулауына ұқсас.

Пойнтерлер мен сеттерлер

Далаға жеткеннен кейін, иесі итті көбінесе кең шеңбермен жібереді немесе бағыттайды. Тәжірибелі иттер құстардың көбінесе сол жерде болатынын білгендіктен, даланың жиегін іздейді. Бұл кең қозғалыс иттің бастапқы құлшынысын басуға көмектеседі және иттің бағдарын анықтап, аңның иісін сезу үшін "негіз" құруға мүмкіндік береді. Содан кейін ит иесінен бастап, ақырындап алға-артқа жұмыс істеуге кіріседі. Иттер бұл процесті аңшылар даламен қозғалғанда қайталайды. Иесі иттің қаншалықты қашықтыққа жүруіне рұқсат беретіні – жеке талғам мәселесі. Егер екі ит команда ретінде жұмыс істесе, біреуі жақын жұмыс істейді, ал екіншісі үлкен шеңберлермен іздейді. Егер бір ит құсқа тап болса, екіншісі көмектесу үшін оған қарай жүреді. Жақсы аңшы иттері өз иелеріне және даладағы басқа иттердің мінез-құлқына сезімтал болады. Егер иесі оларды шүберек үймесі сияқты қызығушылық тудыратын жерге бағыттайтын болса, олар дереу орындауға тиіс. Аң табылғанда, ит мұздай қаттап, тұрып немесе тізе бүгіп қалады. Егер басқа иттер болса, олар да қаттап, бірінші иттің тапқанын "құрметтейді". Аңшы иттері аңшылар орналасқанша қозғалмай тұрады. Иесі "тұр" деп бұйрық береді, иттен орынданда болуын талап етеді. Бұдан кейін болатын жағдай иттің жаттығуына байланысты. Кейбір жаттықтырушылар итті қозғалмай тұруға үйретеді, ал аңшы алға қадам басып, аңды қуып шығарады. Басқа жаттықтырушылар итке "ал!" деген командамен аңды қуып шығуды тапсырады. Аңшы иттері бобвайт, кескілескөз және қарақас сияқты құстармен жақсы жұмыс істейді, себебі бұл құстар ұзақ уақыт бойы тұрып қалады, бұл аңшыға жақындауға және дайындалуға мүмкіндік береді. Егер құс құлап қалса, иттерге оны іздеп табу және "өлі құс" немесе жай ғана "өлі" деген командамен қайтарып әкелу тапсырылады.

Су (тазалау) иттері

Биік жерлердегі аң аулау кезінде, шұңғыл иттер (спаниельдер мен ретриверлер) аңшымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Флюшерлер, тұрқы иттер сияқты кең аумақты шарламайды, себебі оларды мылтық ату қашықтығында ұстау қажет. Флюшерлер көбінесе аңшыдан қашқан құстарды аулау үшін қолданылады. Мысалы, фазан сияқты құстарды қанаттандыру үшін, құсты күшпен қозғау керек. Флюшерлер осындай құстарды аулауда өте тиімді, себебі олар құстарды бағыттап көрсетпейді, құстарға жерде қашуға мүмкіндік бермейді. Бағыттап көрсетуге дайын тұқымдар да қолданылады, бірақ олар бағытталған құстың қозғалып кеткенін білу үшін жақсы жаттығудан өтуі керек. Құс қанаттандырылғаннан кейін, ит отырып немесе "ұй" деп бұйрық берілгенде, құстың ұшуын қадағалайды және құлаған құстарды іздеу үшін белгілейді. Мұны сәтті орындайтын ит "ұшу кезінде және оқ аталғанда тұрақты" деп аталады. Тұрақтылық – дайын спаниельдің басты белгісі. Құс атылғанда, ит оның құлаған жерін анықтап, қайтарып алу командасын күтуі керек. Бұйрық берілгеннен кейін, ит құстың құлаған жеріне жүгіріп барып, оны алып, аңшыға қайтарады.

Ретриверлер

Ретриверлер көбінесе су құстарын аулау кезінде қолданылады, бірақ оларды құрлықтағы құстарды аулау үшін де пайдалануға болады. Су құстарын аулаудың көп бөлігі қысқы жағдайда шағын қайықтарды қолданумен байланысты болғандықтан, ретриверлерден оларды жібергенге дейін тыныш отырып, сабырлы болуы күтіледі. Жақсы жаттықтырылған ретриверлер құстар көреуге келгенде, иесінің мылтығын қадағалап, атып түсірілген әр құстың қайда түскенін анықтап, жадында сақтайды. Бұл "мылтықтан белгі алу" деп аталады, ал түсірілген құстар "белгілер" деп аталады. Ретриверлер бір отырыста түскен көптеген құстардың орнын еске түсіріп, содан кейін ойынды іздеуге міндетті. Оқ ату тоқтағаннан кейін, иесі итке түскен құстарды әкелуге бұйрық береді. Егер ит құстың түскенін көрмесе, ретривер иесінің нұсқауларын тыңдайды, ол қол және сыбызғы сигналдарын қолданып, итті көрінбейтін құсқа бағыттайды. Бұл "көрінбейтін іздеу" деп аталады. Әдеттегі аң аулау күнінде, ит ойынды әкеліп беру кезінде қосымша құстар жиі түсіріледі. Ретриверлер ағымдағы ойынды әкеліп беруді аяқтағанша, осы "алдауларға" назар аудармайды. Сонымен қатар, кейде аң аулауға бірнеше иттер қолданылады, ал ретриверлер басқа ит жұмыс істеп жатқанда тыныш және сабырлы болып, оның іздеуін "құрметтеуге" үйретіледі.

Кеннел клубтарының жіктелуі

Конформация көрмелерінде көптеген кинологиялық клубтар, соның ішінде The Kennel Club, қарулы аңшы иттерінің тұқымдық топтарын өздерінің қарулы аңшы иттері тобында біріктіреді, ал American Kennel Club сияқты кейбіреулері оларды спорттық топқа жатқызады.