Кіріспе

Канадада, Үнді актісінде "Еңбек тобының пайдалануы мен игілігі үшін Оның Ұлылығына заңды құқығы берілген жер учаскесі" деп анықталған Үнді резерваты бар. Резерваттар – Канада мемлекетімен ("Таж") жасалған келісімнен кейін Канададағы Түпкі халықтардың негізгі топтарының бірі болып табылатын Тұңғыш Ұлттар үшін бөлінген аумақтар. Бұл, Түпкі халықтардың Атамекендік құқық бойынша ата-бабаларының жеріне қойылатын талаптарымен шатастырылмауы керек.

Демография

Бір "банда" (бірінші халықтар үкіметі) бір немесе бірнеше резерватты басқара алады, ал басқа резерваттар бірнеше бандалар арасында бөліседі. 2003 жылы Үндістер және Солтүстік істер департаменті Канадада 2300 резерват бар екенін мәлімдеді. 2011 жылы Statistics Canada деректері бойынша, Канадада 600-дан астам бірінші халықтар/үндістер бандасы және Канада бойынша 3100 үнді резерваты бар. Мысалы, Driftpile First Nation, көптеген бандалар сияқты, тек бір резерватына ие – Driftpile River 150. Bear River First Nation, Bear River 6, Bear River 6A және Bear River 6B резерваттарын басқарады, бұл бір үкіметтің бірнеше резерватқа жауапты болуының көптеген мысалдарының бірі. 2003 жылы мәртебелі үндістердің 60 пайызы резерваттарда тұрды. Өздерін тіркелген үндістер деп жариялаған 637 660 бірінші халықтардың шамамен жартысы (49,3%) үнді резерватында тұрды. Бұл көрсеткіш ел бойынша әртүрлі. Көптеген резерваттарда тұрғындар жоқ; әдетте олар кішкентай, шалғай, бірімен-бірі жалғаспайтын жерлер болып табылады, осы фактінің салдарынан көптегендері тасталып кеткен немесе тек маусымдық түрде пайдаланылады (мысалы, аң аулау аумағы ретінде). Statistics Canada ұлттық санақ мақсатында халыққа (немесе потенциалды халыққа) ие резерваттарды ғана «бөлімшелер» ретінде есептейді. 2011 жылғы санақ бойынша Канададағы 3100-ден астам үнді резерватының ішінде санақ бөлімшелері ретінде жіктелген 961 үнді резерваты ғана болды (соның ішінде 2011 жылы қосылған алты резерват). Кейбір резерваттар, бастапқыда ауылдық болған, біртіндеп қалалық құрылыстармен қоршалды. Монреаль, Ванкувер және Калгари – қалалық үнді резерваттары бар қалалардың мысалдары.

Басқару

Бір тайпа басшысы мен кеңесі көбінесе бірнеше қорықты басқарады, мысалы, екі қорығы бар Бивер-Лейк Кри тайпасы немесе Ленапе халқы (Канадада Мунси Делавэр тайпасы ретінде тіркелген), олар Мунси Делавэр тайпасының үнді қорығын №1 иеленеді. Бұл үш жалғаспайтын жер учаскесінен тұрады, жалпы ауданы Онтарио штатының Мунси қаласына жақын орналасқан Темза тайпасының Чиппеваларының құрамындағы 42 жерді құрайды, бұл жер бұрын олар мен Темза тайпасының Чиппевалары арасында бір бөлік ретінде бөліскен. Кейбір қорықтар бірнеше тайпалармен ортақ пайдаланылады, мысалы, балық аулау лагерлері немесе Фрейзер өзеніндегі 21 үнді тайпасы пайдаланатын Пекв'Хе:Айлс сияқты білім беру орталықтары. Бұл жер бұрын Сент-Мэри үнді балалар интернаты болған және заманауи қорықтардың мысалы болып табылады. Сто:ло тайпаларының тағы бір көп тайпалы қорығы – №15, ол Чиливак қаласында орналасқан және тоғыз тайпамен ортақ пайдаланылады.

Шарттар мен резервтер, 17631867

1763 жылғы Корольдік жарлығынан кейін, бірақ 1867 жылы Конфедерация құрылғанға дейін Үстіңгі Канада келісімдері (1764–1862 жылдар, Онтарио) және Дуглас келісімдері (1850–1854 жылдар, Британ Колумбиясы) жасалды. "Осы келісімдердің кейбіреулері Конфедерацияға дейін және одан кейін жасалып, резерваттар, аң ауру, балық аулау, қаптар құру құқықтары, жылдық төлемдер және басқа да жеңілдіктерге қатысты." 1858 жылы ресми колонияға айналған Британ Колумбиясының губернаторы Джеймс Дуглас өкілеттігінің кезеңінде материкте көптеген резерваттар құруға ұмтылды, бірақ провинция 1871 жылы Конфедерацияға қосылғаннан кейін олардың көпшілігі кейінгі отаршыл үкіметтер мен корольдік комиссиялар тарапынан күштен жойылды.

1867 жылғы Конституция туралы заң

1867 жылы Канада Конституциясының маңызды бөлігі (алғашқыда Британдық Солтүстік Америка заңы деп аталған) 1867 жылғы Конституциялық акт арқылы «үндістер және үндістерге арналған жерлер» туралы заң шығару құзыреті Канада Парламентіне берілді, ол бірінші ұлттардың ерекше мәртебесін мойындады. «Бір жағынан мәртебе мен азаматтық құқықтар, екінші жағынан үнді жерлері» деген екі бөлек өкілеттік болды. 1870 жылы жаңадан құрылған Доминион үкіметі Руперт жерін сатып алды, бұл Британдық Солтүстік Америкадағы кең аумақ, көбінесе Гудзон шығанағының су жинау алабынан тұрады және 1670 жылдан 1870 жылға дейін Британдық тәжбен жасалған шарты бойынша Гудзон шығанағы компаниясының бақылауында болды. Осы аумақта көптеген жергілікті халықтар өмір сүрді және аймақтың егемендігіне талас тудырды. Канада Доминионы Ұлыбританияға 1763 жылғы Корольдік жарлығының шарттарын сақтауға уәде берді, яғни «жергілікті американдықтармен олардың жер иелігін жою және олардың пайдалануына арналған қорықтарды бөлу туралы келіссөздер жүргізу». Осы уәде сандық шарттарға (Numbered Treaties) әкелді.

Сандар қойылған келісімдер, 18711921

1871 және 1921 жылдар аралығында Канада үкіметі алғашқы ұлттармен жасалған нөмірленген келісімдер арқылы Солтүстік-Батыс Онтарио, Солтүстік Канада және Дала аймақтарында қоныс аударушылар мен өнеркәсіп үшін кең аумақты жерлерге қол жеткізді. Бұл келісімдер Жер берілу келісімдері немесе Конфедерациядан кейінгі келісімдер деп те аталады. 1-ші келісім – 1871 жылғы 3 тамызда Манитобаның оңтүстік-шығысындағы Анишинаабе және Батпақты Кри тайпалары сияқты әртүрлі алғашқы ұлттар мен Британ Тажы арасында жасалған келісім. 1-ші келісімге кіретін алғашқы ұлттар: Брокенхед Оджибве ұлты, Форт Александр (Сагкеенг бірінші ұлты), Лонг Плейн бірінші ұлты, Пегуис бірінші ұлты, Розоу-Ривер Анишинабе бірінші ұлты, Сэнди-Бэй бірінші ұлты және Суон-Лейк бірінші ұлты.

1876 жылғы Үндістан актісі

Канаданың алғашқы ұлттарының құқықтары мен бостандықтары 1876 жылы Канада Парламенті қабылдаған Үндістан актісімен реттеледі. 1867 жылғы Конституциялық актінің 91(24) бабы Канаданың федералды үкіметіне "үндістер және үндістерге арналған резервтер" қатысты заң шығаруға ерекше құқық берді. Манитулин аралындағы Уиквемиконгтің басылмаған резерві, жерлері ешқашан келісімшарт бойынша Тәжге берілмегеніне қарамастан, резервтерді басқаратын Үндістан актісінің ережелеріне бағынады.

Үндістандықтар туралы заң

Үндістан туралы заң Министрге – Корольдіктің түпкілікті халықтармен қатынастар министріне "қорықтардағы жерлерді пайдаланудың кез келген мақсаты тайпаның пайдасына жұмыс істейтінін анықтау" құқығын береді. Қорық ішіндегі жерге меншік құқығы тек тайпаға немесе тайпаның жеке мүшелеріне ғана беріледі. Қорықтардағы жерлерді заңды түрде тартып алуға болмайды, сондай-ақ қорықта тұратын тайпаның немесе тайпа мүшесінің жеке мүлігі "кепілге салу, сату, ипотекаға беру, сот шешімімен алып қою, алым салу, тәркілеу немесе өндіріп алу үшін" индейлер мен тайпадан басқа ешкімге де тиесілі болмайды.

Тұрғын үй несиелері

Заңның мақсаты индейлік жерлерді қорғау болғанымен, шектеулер резерваттар мен олардың тұрғындарына даму, құрылыс немесе жөндеу үшін қаржыландыру алуды қиындатады. Осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін Канаданың Ипотекалық және Тұрғын үй Корпорациясы (CMHC) резерваттағы тұрғын үй несие бағдарламасын құрды. Тайпалардың мүшелері CMHC-мен сенім туралы келісімге түсе алады, ал кредиторлар үй салу немесе жөндеу үшін несие ала алады. Басқа бағдарламаларда резерваттардың тұрғындарына берілетін несиелерге федералды үкімет кепілдік береді. Провинциялар мен муниципалитеттер провинциялық немесе федералды заңмен арнайы рұқсат берілген жағдайда резерват жерлерін иемденуге құқылы. Алайда, көптеген резерваттардың экономикалық артықшылықтары, мысалы, табиғи ресурстардан түсетін кірістері шектеулі. Ондай резерваттардың кірістері Канаданың Түпкі халықтар мен Солтүстік істер министрінің сенімді сақтауында болады. Резерват жерлері мен тайпалардың және олардың мүшелерінің жеке мүлігі жергілікті салықтан басқа барлық салық түрлерінен босатылады. Дегенмен, Түпкі халықтардың мүшелеріне тиесілі корпорациялар осы босатылудан алынбайды. Бұл босатылу тайпа мүшелеріне жеке кәсіп немесе серіктестік аша отырып, темекі сияқты жоғары салық салынатын тауарларды резерватта резерваттан тыс дүкендердегіден әлдеқайда төмен бағамен сатуға мүмкіндік берді. Көптеген резерваттар Үндістан заңында белгіленген ережелер бойынша, жоғарыда аталған шектеулер ішінде өздігінен басқарылады. Келісімдерге байланысты кейбір үнді резерваттары қазір ауылдар ретінде тіркелген, мысалы, Британдық Колумбиядағы Гитлакстаамикс, басқа Нискаа резерваттары сияқты Нискаа келісімімен осы мәртебеден босатылды. Сол сияқты, Сечелт үнді тайпасының үнді резерваттары қазір үнді үкіметі аудандары болып табылады.

Мемлекеттік саясат

Үндістан резерваттары мемлекеттік саясатта мүдделі тараптармен кеңесуде маңызды рөл атқарады, әсіресе резерваттар экономикалық дамуға мүмкіндік беретін құнды табиғи ресурстары бар аймақтарда орналасқан жағдайда. 1970 жылдардан бастап, алғашқы ұлттар "конституциялық түрде қорғалған құқықтарының мойындалуын" алды. Алғашқы ұлттардың құқықтары 1982 жылғы Конституциялық актінің 35-бабымен қорғалады. 2002 жылға қарай (Valiente) алғашқы ұлттар "14 толыққанды жер талаптары мен өзін-өзі басқару туралы келісімдерді аяқтады, көптеген басқалары, негізінен Канаданың солтүстігі мен Британдық Колумбиясында, келіссөздердің әртүрлі сатыларында болды". Жер талаптары және өзін-өзі басқару туралы келісімдер "қазіргі заманғы шарттар" болып табылады және осылайша конституциялық мәртебеге ие.

CEPA 1999 жыл

Канаданың 1999 жылғы қоршаған ортаны қорғау туралы заңы (CEPA) «аборигендердің Ұлттық кеңесші комитетте федералды министрлер мен провинциялармен бірдей деңгейде қатысуын қамтамасыз етеді». Басқа нәрселермен қатар, CEPA 3 (1) тармағында «аборигендер жері» терминін нақтылады: «Осы тармақшадағы анықтамалар осы Заңға қолданылады. «Түпкілікті жерлер» – дегеніміз: а) резерваттар, тапсырылған жерлер және белгілі бір тайпаның пайдалануы мен игілігі үшін бөлінген және Үндістан заңының қолданысына жататын кез келген басқа жерлер». CEPA 46–50-тарауларына сәйкес, Environment and Climate Change Canada ұлттық ластаушы заттар тізімін (NPRI) құруды бастады. NPRI – елдегі кәсіпорындардан шығарылатын, жойылатын және қайта өңдеуге жіберілетін «ластаушы заттардың тізімі». NPRI бірінші халықтар әкімшіліктері резерваттарда ластануды бақылау үшін басқа зерттеу құралдарымен бірге пайдаланады. Мысалы, NPRI деректері Онтарио штатының Сарния қаласындағы Аамживнаанг тайпасының «Онтариодағы ауаның ең көп ластануына ұшыраған жер» екенін көрсетті.

Су сапасы

2017 жылдың 21 желтоқсанына дейін бір жылдан астам уақыт бойы күшінде болған 67 ұзақ мерзімді суды қайнату туралы ескертулер болды. Сондай-ақ, 18 қауымдастықта "су мәселелері екі мен он екі ай аралығында" болды. 2015 жылдың қазан айында Нескантага алғашқы ұлты "20 жылдық суды қайнату туралы ескертудің" "Канададағы ең ұзақ сақталған ауыз су туралы ескерту" екенін мәлімдеді. Шоал-Лейк 40 алғашқы ұлты 18 жыл бойы суды қайнату туралы ескертуде болды. 2006 жылға қарай, шамамен 100 үнді резервациясында суды қайнату туралы ескертулер болды, ал тағы да көптеген жерлерде су сапасы нашар болды. Ванкувер аралындағы Ḵwiḵwa̱sut'inux̱w Ha̱xwa'mis алғашқы ұлты 1997 жылдан бастап суды қайнату туралы ескертуде болды. 2005 жылдың қазан айында "Кашечеван алғашқы ұлтының резервациясының ауыз суында E. coli бактериясының жоғары деңгейі табылды және дезинфекция үшін хлордың мөлшері арттырылып, нәтижесінде тері проблемалары тудырып, резервациядан жүздей адам эвакуацияланып, шамамен 16 миллион доллар шығынға әкелді."