Кіріспе

Философиядағы дилемма түрі
Философияда этикалық дилемма, сонымен қатар этикалық парадокс немесе моральдық дилемма деп аталады, бұл екі немесе одан көп қайшылықты моральдық міндеттемелердің, ешқайсысы екіншісін жоққа шығармайтын, бір агентке тап болады. Ұқсас анықтама бойынша этикалық дилемма – барлық қол жетімді таңдаулардың бұрыс екендігі жағдай. Бұл термин күнделікті тілде кең мағынада қолданылады, шешілуі мүмкін этикалық қақтығыстарға, психологиялық тұрғыдан қиын жағдайларға немесе басқа да қиын этикалық мәселелерге сілтеме жасау үшін пайдаланылады. Бұл мақала қатаң философиялық мағынадағы этикалық дилеммаларға, көбінесе нақты этикалық дилеммалар деп аталатындарға қатысты. Әр түрлі мысалдар келтірілген, бірақ олардың нақты немесе тек сырттай ғана этикалық дилемма құрайтыны туралы пікірлер әртүрлі. Этикалық дилеммалар төңірегіндегі басты пікірталас – олардың бар-жоғын анықтау. Оларды қолдайтындар көбінесе нақты мысалдар келтірсе, қарсыластары олардың болуы өте негізгі этикалық принциптерге қайшы келеді деп көрсетуге тырысады. Этикалық дилеммалар түрлі болып келеді. Маңызды айырмашылық – эпистемиялық дилеммалар мен нақты немесе онтологиялық дилеммалар арасындағы келіспеушілік. Эпистемиялық дилеммалардың бар екендігіне көпшілік келіседі, бірақ этикалық дилеммаларға деген негізгі қызығушылық онтологиялық деңгейде орын алады. Дәстүрлі философияда жақсы моральдық теориялар этикалық дилеммалардан мүлдем құрылуы керек деп есептелген. Алайда, бұл тұжырым қазіргі философияда күмәндануға ұшырады.

Анықтама

Адам этикалық дилеммаға тап болса, бірнеше қарама-қайшы моральдық міндеттері болады және ешбір міндет басқаларынан жоғары тұрмайды. Егер адам бірін немесе екіншісін орындай алса, бірақ екеуін бірдей орындай алмаса, екі этикалық талап қарама-қайшы болып саналады: адам екіншісінен біреуін таңдауға мәжбүр. Егер екі қарама-қайшы этикалық талаптың күші тең болса немесе біреуін екіншісінен артық таңдауға жеткілікті этикалық негіз болмаса, олар бір-бірін жоққа шығармайды. Осындай жағдай ғана қатаң философиялық мағынада этикалық дилемма болып табылады, көбінесе оны нағыз этикалық дилемма деп атайды. Мысалы, уәде берген міндет, басқаларға зиян келтірмеу міндетімен қарама-қайшы келеді. Бұл жағдайдың нағыз этикалық дилемма екендігі күмәнді, себебі зиянды болдырмау міндеті уәдеден гөрі айқын басымдыққа ие болып көрінеді. Танымал мысалдың бірі Жан-Поль Сартрдан алынған, ол Францияны Германия басып алған кездегі бір оқушысының жағдайын сипаттайды. Бұл студент өзінің елін немістерден азат ету үшін күресуді немесе анасына қамқорлық жасауды таңдау керек еді, өйткені ол анасының екінші баласы қайтыс болғаннан кейін жалғыз құдайы болған. Бұл жағдайда қақтығыс жеке анасына деген міндет пен елге деген міндет арасында туындайды. Онда нацистік күзетші Софиді балаларының бірін өлімге жіберуге мәжбүр етеді, егер ол таңдаудан бас тартса, екеуін де өлімге жібереді. Бұл жағдай басқа мысалдардан өзгеше, онда қарама-қайшы міндеттер әртүрлі болады. Осындай жағдай симметриялық деп аталады, себебі екі міндеттің де түрі бірдей. Күнделікті өмірдегі көптеген шешімдер, супермаркеттегі әртүрлі қаптамадағы бұршақ консервілерін таңдаудан бастап, өмірді өзгертетін мансап таңдауларына дейін, осы белгісіздіктің түрін қамтиды. Бірақ эпистемиялық деңгейде шешілмейтін қақтығыстар, шын мәнінде шешілмейтін қақтығыстар болмаса да болуы мүмкін, және керісінше. Этикалық дилеммаларға басты қызығушылық онтологиялық деңгейде: моральдық талаптар арасындағы шешілмейтін қақтығыстар түрінде нағыз дилеммалар бар ма, әлде тек адам солай ойлай ма деген сұраққа қатысты. Мысалы, утилитаристер бұл бұзылған уәдеге байланысты қаншалықты зиян тиетініне, барлық тараптарға ең аз зиян тигізетініне байланысты екенін айтуы мүмкін.

Міндеттілік пен тыйым салу

Міндеттілік – белгілі бір тәртіппен әрекет етуге қатысты этикалық талап, ал тыйым салу – белгілі бір тәртіппен әрекет етпеуге қатысты этикалық талап. Этикалық дилеммалар туралы көптеген талқылаулар міндеттілік дилеммаларына бағытталған: олар агенттің этикалық тұрғыдан орындауы тиіс екі қайшы әрекетті қамтиды. Ал тыйым салу дилеммаларында, керісінше, ешқандай әрекетке жол берілмейді. Этикалық дилеммаларға қарсы көптеген дәлелдер тек міндеттілік дилеммаларына қатысты ғана тиімді, бірақ тыйым салу дилеммаларына қарсы емес деген пікір бар.

Бір агентті және көп агентті

Этикалық дилеммалар міндетті екі әрекетті қамтиды, бірақ олар бір-бірімен қайшы келеді: екі әрекетті де орындау мүмкін емес. Жалғыз агенттің қарапайым жағдайларында, бір агенттің екі қайшы міндеттемесі болады. Көп агенттің жағдайларында әрекеттер әлі де үйлеспейді, бірақ міндеттемелер әртүрлі адамдарға қатысты. Міндеттердің әртүрлі түрлері арасындағы осы қайшылықтарды, мысалы, екі ұзақ мерзімді міндеттемелердің өзара қақтығысы сияқты, бір түрдегі міндеттің өзімен-өзінің қайшылығымен салыстыруға болады. Мұндай жағдайлар көбінесе симметриялық жағдайлар деп аталады.

Этикалық дилеммалардың болуы

Этикалық дилеммалардың болу мәселесі, нақтырақ айтқанда, шынайы этикалық дилеммалардың бар-жоғын, мысалы, тек сырттай ғана білістілік дилеммаларына немесе шешілетін қайшылықтарға қарағанда қарастырады. Бұл пікірге қолдау білдіретін бір фактор – тіпті қарапайым әрекеттердің де салдары біздің дұрыс болжауымызға мүмкіншілік бермейтіндей кең болуы мүмкін. Осы түсінік бойынша, қай әрекеттің басым екендігі туралы біздің белгісіздігімізді, осы қайшылықтың онтологиялық деңгейде шешілмейтін нәрсе деген оймен шатастырамыз. Оппоненттер кінә сезімі емес, өкінішпен жауап беруге болады деп аргументтеуге құқылы, өкініш агенттің бұрынғы таңдауына тәуелді емес екендігімен ерекшеленеді. Мүмкін дилеммалық таңдаумен байланысты байланысты үзу арқылы бастапқы аргумент күшін жоғалтады. Бірақ, осы ойды одан әрі дәлелдемейінше, бұл этикалық дилеммаларды қорғайтындарға қарсы сұрақ қоюмен тең, олар барлық қайшылықтарды осылай шешуге болады деген талапты жоққа шығаруы мүмкін. Тағы бір аргумент моральдық теориялардың мәнінен туындайды. Әртүрлі авторлардың пікірінше, жақсы моральдық теориялардың міндетті шарты – кез келген жағдайда не істеу керектігін ұсына отырып, іс-қимылға бағыт беруі керек. Бірақ бұл этикалық дилеммалар туындағанда мүмкін емес. Осылайша, жақсы моральдық теориялар туралы түйсіктер этикалық дилеммалардың жоқтығын жанама түрде қолдайды.