Кіріспе

Ағылшын-американдық джаз пианині, композиторы және жазушы (1918–2013)

Маргарет Мариан Макпартленд OBE (Тернер; 20 наурыз 1918 – 20 тамыз 2013), – ағылшын-американдық джаз пианині, композиторы және жазушы. Ол 1978 жылдан 2011 жылға дейін Ұлттық қоғамдық радиодағы «Мариан Макпартлендтің пиано джазы» бағдарламасын жүргізді. 1945 жылдың ақпанында трубашы Джимми Макпартлендке үйленгеннен кейін, ол әлемдік турлардан басқа уақытта АҚШ-та тұрды. 1969 жылы ол 10 жыл бойы альбомдар шығарған Halcyon Records жазба компаниясын құрды. 2000 жылы ол Ұлттық өнер кеңесінің «Джаз шебері» атағына ие болды. 2004 жылы өмірінің жетістіктері үшін «Грэмми» сыйлығымен марапатталды. 2007 жылы ол Ұлттық радионың Даңқ залына енгізілді. Көбінесе джаз жанрында танымал болғанымен, ол басқа да музыка түрлерін жазды, 2007 жылы Оңтүстік Каролина университетінің симфониялық оркестрімен «Рейчел Карсонның портреті» атты симфониялық туындысын орындады. 2010 жылы ол Британ империясы орденінің мүшесі атанды.

Ерте өмір

Маргарет Мариан Тернер 1918 жылғы 20 наурызда Англияның Бакингемшир округіндегі Слау қаласында, Лондонның орталығынан батысқа қарай, Франк пен Джанет (құрметті аты Пейн) Тернерлердің отбасында дүниеге келді. Оның Джойс есімді бір кіші қарындасы болды. Ол ерте жасынан-ақ фортепианодағы қабілетін көрсетті, кейіннен абсолютті тыңдау қабілеті бар екенін түсінді. Маргарет (отбасында Мэгги деп аталатын) тоғыз жасынан скрипканы оқыды, бірақ бұл аспап оған ұнаған жоқ. Ол сондай-ақ вокалист ретінде білім алды және жергілікті газетте көптеген жағымды пікірлер алды. Джанет 16 жасқа толғанға дейін қызына фортепианодан сабақ беретін ұстаз табудан бас тартты, сол кезде Маргарет әндерді құлақпен үйренуге үйренген еді. Бұл ерте білімнің жетіспеуі Маргарет нота бойынша музыканы жақсы оқи алмайтын және әрқашан тыңдау арқылы үйренуді қалайтынын білдірді. Тернер 1924-1927 жылдары Мисс Хаммондтың жас балалар мектебінде, 1927-1929 жылдары Авонклифте, 1929-1933 жылдары Қасиетті Троица монастырында және 1933-1935 жылдары Стратфорд қыздар үйінде оқыды. Сол жерде ол Дорис Макки деген ұстазымен танысты, ол оның өміріне үлкен әсер етті. Макки Тернерлерге Маргарет Лондонның Гилдхолл музыка және драма мектебіне түсуі керектігін ұсынды, өйткені оның музыкаға қабілеті мен құштарлығы анық байқалды. Ол 1935 жылдың көктемінде "шектен тыс құлшынысы, Құдайдан берілген қабілеті және қиялының қауіпті артықшылығы" және "өкінішке орай, техникалық дағдыларының жетіспеуі" болғанына қарамастан қабылданды.

Карьерасының алғашқы жылдары (Еуропа)

Тернер Лондонның Гилдхолл музыка және драма мектебінде оқыды, онда ол концерттік пианист болуға мүмкіндік беретін орындаушылық дәрежесіне жету үшін жұмыс істеді, бірақ вокалдық өнерде де курстар оқыды. Ол Майра Хесске сабақ берген Орландо Морганмен оқыды. Тернердің импровизация және композициядағы қабілеті 1936 және 1937 жылдары Уэйнрайт еске алу стипендиясын, Музыканттар қоғамының композиция стипендиясын және Төрағаның мектептік композиция жүлдесін жеңіп алғанда ерте танылды. Отбасының наразылығына қарамастан, ол американдық джаз бен Дьюк Эллингтон, Фэтс Уоллер, Тедди Уилсон және Мэри Лу Уильямс сияқты музыканттарға ғашық болды. 1938 жылы Тернер Билли Майерлдің қазіргі заманғы синкопация мектебіне сабақ алуға барды және оның фортепиано квартетіне қатысу үшін сынақтан өтті. Отбасы оны Гилдхоллда ұстап қалуға тырысқанмен, Тернер Билли Майерлдің «Клавиерлеріне» – төрт фортепианомен сурет салушыларға қосылу үшін кетті. Ол онда Мариан Пейдж сахналық есімімен өнер көрсетті. Ол отбасына бір күні Гилдхоллдағы білімін аяқтау үшін қайтып келетінін уәде берді. «Клавиерлер» тобымен гастрольде болғаннан кейін Мариан 1938 жылдың күзінде Лондонға оралды және кейде шоуларда және Кэролл Льюис шоуында ойнады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметке шақырудан қашу үшін 1940 жылдың күзінде одақтас әскерлері үшін өнер көрсеткен «Entertainment National Service Association» (ENSA) еріктілер қатарына қосылды. 1944 жылы оның досы Зони Дейл Марианға Біріккен қызметтер ұйымдарына (USO) қосылуға кеңес берді, себебі ол жерде жалақысы жоғарырақ және американдықтармен бірге ойнауға мүмкіндік болды. USO-да Мариан негізгі дайындықтан өтті және оған әскери жабдықтар – GI буттары, шлем және форма берілді. Мариан «Бэнд Вагон» деп аталатын топқа бекітілді, ол Д-Дейден кейін одақтас күштердің ізінен ерді. Соғыс талаптарын ескере отырып, Мариан әскерге ойнауға фортепиано болмаған жағдайда гармоникада ойнауды үйренді. 1944 жылдың 14 қазанында Бельгияның Сент-Витта қаласында Мариан джем-сессияда Чикаголық Джимми Макпартлендпен кездесті. Макпартленд әскерге ерікті түрде келген және белсенді қызметте болған кезде, оның жоғары лауазымдағы офицерлері оның әскершілер арасында танымал болғандықтан, ойын-сауық беруші ретінде жақсы жұмыс істей алатынын түсінді. Джиммиге әскерлерді көңілдіру үшін секстет құру ұсынылды және ол Марианды пианист ретінде шақырды. Олар көп ұзамай ғашық болды және 1944 жылдың 14 желтоқсанында АҚШ армиясының ресми неке куәлігіне қол қойды. Олар 1945 жылдың 3 ақпанында Германияның Ахен қаласында үйленді және өздерінің әскери базасында той жасады. Американдыққа үйленуі Марианға британдық азаматтығымен қатар АҚШ азаматтығын автоматты түрде берді. Джиммимен бірге Мариан джазды алғаш рет жаттықты. Джимми мен Мариан АҚШ-қа аттанғаннан бұрын 1946 жылдың 6 қаңтарында Лондонда алғашқы жазбаларын жасады. Олар 1946 жылдың 23 сәуірінде Нью-Йоркке келді, және Мариан енді АҚШ-тан тыс жерде тұрмады. Дегенмен, ол өмірінің соңына дейін британдық азаматтығын сақтап қалды.

Карьерасының алғашқы жылдары (Чикаго 194650 және Нью-Йорк 195062)

Соғыстан кейін Мариан мен Джимми оның отбасына жақын болу үшін Чикагоға көшіп келді. Джимми Чикагоның Остин ауданында өскен және 1920 жылдары Чикаго стилінде Диксиленд джаз ойнаған Остин Хай Бангінің алғашқы мүшесі болған. 1946 жылдың маусым айында Мариан америкалық сахнадағы дебютін «Мус Лоджда» жасады. Біршама уақыттан кейін Джиммидің тобы, енді оған Мариан да кірді, 1946 жылдың соңына дейін «Роуз Боулда» тұрақты концерттер берді. Осы келісімге «Табу», «Капитол Лаунж» және, ақырында, «Брасс Рейл» клубтарындағы келісімдер де қосылды. Мариан Джиммидің тобында және онымен байланыста болу арқасында өркендеді. Олар Билли Холидей сияқты жұлдыздармен бірге «Blue Note» және «Silhouette» сияқты клубтарда ойнады. Чикагодағы жылдары Джимми мен Мариан 1949 жылы Париж джаз фестиваліне Францияға барды. Бұл олардың еуропалық джаз ортасымен байланысы үшін маңызды болды, бірақ одан да маңыздысы, бұл Марианның жазушылық жолының басталуы болды. Марианның фестиваль туралы куәлігі 1949 жылдың шілде айында «DownBeat» журналында жарияланды. 1949 жылы Макпартлендтер Манхэттенге көшіп, Нордстром әпкелері тұратын ғимараттағы пәтерде тұрды. 1950 жылы ол өзінің сахналық есімі Мариан Пейдж емес, енді күйеуінің атымен – Мариан Макпартленд деп таныстырылатынын мәлімдеді. Джиммидің көмегімен және ынтасымен Мариан жеке триосын құрды, ол 1951 жылдың 8 мамырында жаңа ашылған 54-ші көшедегі «The Embers» клубында өнер көрсетуін бастады. Мұнда ол өзінің тобын басқаруды үйренді және Рой Элдридж, Коулман Хокинс және Терри Гиббс сияқты музыканттармен бірге ойнады. Әртүрлі топтарды сынағаннан кейін ол фортепиано, бас және барабаннан тұратын триоға тоқтады, ол көп ұзамай стандартқа айналды. Бұл концертке джазда әйелдерді қолдайтын Леонард Фезердің мақтаулы профилі себеп болды, ол француз жанкүйерлерінің оны қабылдауы күмәнді екенін жазды, себебі «Ол ағылшын, ақ және әйел. Бірақ егер сіз Коулман Хокинс немесе басқа музыканттардан сұрасаңыз, олардың ынтасынан оның жақсы, серпілісті пианист екенін білесіз». (Макпартленд кейде Фезердің «Ол ешқашан табысқа жете алмайды: ол ағылшын, ақ және әйел» деген сөзін еркін қайталап айтқан). Ол 1951 жылы «Savoy Records» компаниясымен Джиммидің қатысуынсыз алғашқы жазба шартына қол қойды. 1952 жылдың 2 ақпанында Макпартленд «Hickory House» клубында концерт ашты, ол 1962 жылдың қарашасына дейін үнемі жалғасты. «Hickory House» кезінде Дьюк Эллингтон көбінесе көрермендер қатарында болды. Эллингтон Макпартлендтің пианист ретінде дамуына үлкен әсер етті және оған тым көп нота ойнағанын айтты, бұл ойды ол өміріне сіңірді. Барабаншы Джо Морелло 1953 жылы топқа қосылды және 1956 жылдың соңында Дейв Брубек квартетіне қосылғанға дейін трионың мүшесі болды. 1953 жылдың желтоқсанында Билл Кроу Винни Берктің орнына бас музыкант болып тағайындалды. Макпартленд, Морелло және Кроудың бұл триосы 1956 жылға дейін бірге болды және 1954 жылы «Метроном» журналы оларды «Жылдың кіші тобы» деп атады. Бұл трионың табысы Макпартлендтің «Capitol Records» компаниясымен бес альбомға қол қоюына әкелді. Макпартленд, Кроу және Морелло тобы Макпартлендтің ең танымал триосы болды. Кейбір мамандар Макпартленд өзінің ерекше дыбысын дамытуға жеткілікті ұзақ уақыт жанында болмағандықтан лайықты құрметке ие болмағанын айтады, оның 1953-1956 жылғы тобы осы ереженің ерекшелігі болды. 1956 жылы Макпартленд пен Морелло шамамен он жылға созылған махаббат оқиғасын бастады. 1956 жылдың соңында Мореллоның әйелі олардың қарым-қатынасын білді, ал Брубек Мореллоны жұмысқа алды. Макпартленд 1949 жылы алғашқы мақаласы жақсы қабылданғаннан кейін «Down Beat» сияқты журналдарға мақалалар жазуды жалғастырды. 1950 жылдардың соңында ол джазда әйел болу мәселесі туралы жаза бастады. Ол «Біз, әйелдер, джаздың маңызды элементтерін сақтап, әйелдер сияқты ойнап, джазға өз үлесімізді қоса алмаймыз ба? Жақсы ритм, жақсы идеялар, адалдық және шынайы сезімдер?» деп сұрады. 1953-1954 жылдары Макпартленд NBC-нің «Сіз үшін сот» викториналық бағдарламасында тұрақты қатысушы болды. 1958 жылы Нью-Йорктің Гарлем қаласында 57 белгілі джаз музыкантының, оның ішінде Макпартлендтің де қара-ақ топтық суреті түсірілді. «Esquire» журналы үшін жұмыс істейтін фотограф Арт Кейн «Харлемдегі керемет күн» деп аталатын суретті түсірді, ол сол кездегі Нью-Йорк джаз музыканттарының танымал суретіне айналды. 2013 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін ол 57 қатысушы музыканттың төртеуінің бірі болды. «Capitol», «Savoy», «Argo», «Sesac», «Time» және «Dot» сияқты лейблдерге көп жылдар бойы жазғаннан кейін, 1969 жылы ол өзінің «Halcyon Records» лейблін ашты, содан кейін «Concord» лейблімен ұзақ қарым-қатынас жасады. Макпартлендтің Бенджаминмен кеңесуі оны бірнеше маңызды шешімдерге әкелді, алғашқысы 1964 жылдың көктемінде Морелломен болған қарым-қатынасын аяқтау шешімі болды. Екіншісі – 1967 жылдың жазында Джиммимен ажырасу шешімі, ол осы жылдың желтоқсанында жарияланды. Ажырасуға қарамастан, Мариан мен Джимми жақын достары болып қалды және Джиммидің 1991 жылы қайтыс болғаннан бірнеше апта бұрын қайтадан үйленді. 1960 жылдардың соңында Макпартленд «DownBeat» журналы үшін альбомдарды сынға алды. 1966-1969 жылдары ол 34 альбомды сынға алды. Оның көзқарасы ерекше болды, өйткені ол сынды әріптес музыкант ретінде қарастырды. 1969 жылдан кейін ол сынды тоқтатты, бірақ оқулық материалдар жазуды жалғастырды. 1966 жылдың мамырында ол әр сенбі сайын екі сағатқа эфирге шығатын «A Delicate Balance» атты апталық радио бағдарламасын жүргізе бастады. Бағдарлама дәстүрлі бағдарлама ретінде басталды, бірақ көп ұзамай сұхбаттарды қосуға көшті. Осы сұхбаттар мен байланыстар Макпартлендтің «Piano Jazz» сериясіне маңызды алғышарт болды. Мариан 1960 жылдардың соңында авангард джазымен байланысуға тырысты, бірақ ол өзінің пайдалануы үшін еркін джаз стилін үйренуге тырысты. 1960 жылдары ол концерттерге көп сұраныс болған жоқ, сондықтан ол джаз біліміне көшті. Мариан 1956 жылы Нью-Йорктің Рочестер қаласындағы орта мектепте семинар өткізуге көндірілген кезде джаз білімінің қажеттілігін сезді. Ол оқушылардың джаз туралы ешқандай хабардар еместігін және елді шарлап жатқан жаңа рок-н-роллға толығымен берілгенін түсінді. 1964 жылы ол Клима ДеРоза ұйымдастырған джаз клиникаларында оқытуды бастады, ол оның бұрынғы барабаншыларының бірі болды. ДеРоза Нью-Йорктің Хантингтон округінде джаз оқу бағдарламасын жасап жатқан. 1966 жылы ДеРоза оның әдісін одан әрі дамытуға мүмкіндік беретін грант алды және Колд Спринг Харбор орта мектебіне көшті. Осы грант арқылы ол 1967 жылға дейін Марианға толық уақытпен оқытуға төлей алды. Макпартленд келесі он жыл бойы джаз білімі саласында жұмыс істеді. Оның ең қиын жобаларының бірі 1974 жылы Вашингтон округіндегі кедей қара нәсілді аудандарда оқытуға грант алған кезде болды. Макпартленд 1986 жылы джаз біліміндегі еңбегі үшін «Жылдың джаз педагогы» сыйлығымен марапатталды. Ол өмірінің соңына дейін жас музыканттар үшін джаз фестивальдерін оқытуды және қазылық етуді жалғастырды. 1967 жылдың ақпанында Нью-Йорктегі «Apartment» клубында концерт берген кезде ол Алек Уайлдермен танысты, ол онымен жақын дос болып, жазу мен шығармашылыққа ынталандырды. Олар Мариан Рочестерде гастрольдік сапарда болғанда қайта кездесті және екеуі үшін маңызды, бірақ қиын болатын ынтымақтастық басталады. 1974 жылы Мариан «Halcyon Records» лейблінен «Marian McPartland Plays the Music of Alec Wilder» альбомын жазды. «Capitol», «Savoy», «Argo Records», «Sesac», «Time», «Design» және «Dot Records» сияқты лейблдерге көп жылдар бойы жазғаннан кейін, 1969 жылы Макпартленд өзінің «Halcyon Records» лейблін ашты. Кейін ол «Concord Records» лейблімен ұзақ қарым-қатынас жасады. Макпартленд «Halcyon» лейблін ашу үшін Шерман Фэрчайлд пен Хэнк О’Нилмен бірікті. Олар...

Карьерасының соңғы кезеңдері (Джаз пианиносы және одан кейінгі)

1964 жылы Мариан Макпартленд WBAI FM (Нью-Йорк) радиостанциясында жаңа жоба бастады. Pacifica Radio-ның Батыс жағалау станциялары да осы серияны жүргізді, бұл Мариан Макпартлендтің «Пиано джаз» сериясына жол ашты. Ол 1978 жылдың 8 қазанында жаздырыла бастап, 1979 жылдың 1 сәуірінде WLTR (Оңтүстік Каролина) арнасында көрсетілді және NPR ұлттық деңгейде ұсынды. Макпартлендке бұл мүмкіндікті ең алдымен оның досы Алек Уайлдер ұсынды, ол денсаулығы нашарлағанша «American Popular Song» бағдарламасын жүргізді. «Пиано джаз» NPR-дегі ең ұзақ мәдени бағдарлама және қоғамдық радиодағы ең ұзақ джаз бағдарламаларының бірі болды. «Калидоскоп» тақырыбы Макпартлендтің өзінің алғашқы шығармасы еді. Бағдарламада Макпартленд клавишада, әдетте пианиношылар, сондай-ақ әншілер, гитаристтер, басқа музыканттар және тіпті музыкант емес, автор Студс Теркель де қатысты. Бірінші бағдарлама 1979 жылдың 1 сәуірінде Мэри Лу Уильямс қатысуымен эфирге шықты. «Пиано джаз» бағдарламаларының бірнешесі Concord Records компаниясымен CD-де жарық көрді. 1984 жылы «Пиано джаз» радио хабарларын таратудағы үздіклігі үшін «Peabody» сыйлығын алды. 1986 жылы ол «Gabriel» сыйлығы мен Нью-Йорк алтын медалін жеңіп алды. NPR сериясының 25 жылдығын Кеннеди орталығында тікелей эфирде, Питер Цинкоттидің қатысуымен атап өтті. 2010 жылдың қыркүйегінен бері жаңа бағдарлама жаздырмағаннан кейін, 2011 жылдың 10 қарашасында NPR Макпартлендтің «Пиано джаз» бағдарламасын жүргізуден бас тартатынын хабарлады. Ол содан кейін ұзақ жылдардан бері досы, джаз пианині Джон Веберді бағдарламаны жалғастыруға шақырды. Нәтижесінде Вебер жүргізген NPR сериясы «Piano Jazz: Rising Stars» 2012 жылдың 3 қаңтарында эфирге шықты. «Пиано джаз» жақын арада қайтадан эфирде көрсетілді. Марианның танымалдылығының артуы, негізінен «Пиано джаздың» табысының арқасында, ол одан да беделді шоуларға қатысып, жиірек жазбалар жасауға мүмкіндік алды. Макпартленд джаз клубтарына бұрын аз келіп жүрген көрермендерді тартуымен ерекше көзге шықты. Ол сонымен қатар өзінің танымалдығын жас суретшілерді қолдауға және оларды өзінің тобында көрсетуге пайдаланды. 1979 жылы Макпартленд джаздағы әйелдер туралы кітап жазу үшін NEH грантын алды, ерекше назар «Ритмнің халықаралық сүйіктілері» тобына аударды. Бұл жоба 1980 жылы Гуггенхайм стипендиясымен де қолдау көрсетілді. 1980 жылдың маусымында алдын ала эссе жариялағанмен, кітабын аяқтау үшін күресті. 80-жылдардың басында джаздағы әйелдердің өркендеуі туралы көптеген кітаптар жарық көрді, олардың ішінде ол сұхбат алған адамдармен жасалған сұхбаттар да болды, бұл оның зерттеулерінің жаңалығын азайтты. Ол ақырында 1987 жылы «Барлығы өз уақытында» деген 13 эссе жинағын жариялады. Ол Алек Уайлдердің ынтасымен көп жылдар бойы өзінің өмірбаянын жазуға тырысты, бірақ жобаны аяқтаған жоқ.

Өлім және мұра

DownBeat 1994 жылы Макпартлендті өмір бойы жеткен жетістіктері үшін марапаттады. 2004 жылы Макпартлендке педагог, жазушы және NPR радиосының ұзақ жылдар бойы сәтті жүргізіліп келе жатқан «Мариан Макпартлендтің фортепианолық джазы» бағдарламасының жүргізушісі ретіндегі еңбегі үшін «Грэмми» сыйлығы табысталды. Ол қонақтарының музыкалық стиліне бейімделуде шебер болған және әдемі әрі гармониялық түрде бай балладаларды орындауға бейімділігімен танымал болса да, өзінің көптеген шығармаларын да жазды. Оның композицияларының ішінде «Ambiance», «Тағы да уақыттар болады», «Сен туралы оймен», «Сумерек әлемі» және «Махаббатымыздың шағы» бар. 90 жасқа толғанға дейін Макпартленд экологиялық пионер Рейчел Карсонның 100 жылдығын мерекелеу үшін «Рейчел Карсонның портреті» атты симфониялық туындысын жазды және орындады. 2010 жылғы Жаңа жылдық құрметтеулерде Макпартлендке «жаз өнеріне және АҚШ-тағы жас музыканттарды дамытуға қосқан үлесі үшін» Британ империясы орденінің офицері (OBE) атағы берілді. Макпартлендтің жаз стандарттары туралы энциклопедиялық білімі, жоғары музыкалық сезімі, 60 жылдан астам жаз стильдерінің эволюциясына қатысуы және радио қонақтарымен араласудың бай тәжірибесі «икемді және күрделі, сонымен қатар жіктеуге келмейтін» музыкалық стильге әкелді. Ол гармониялық және ритмикалық тұрғыдан күрделі және тапқыр импровизатор ретінде танылды. «Ол бір орында тоқтамайтын, үнемі өзін жетілдіріп отыратын. Оның құлағы мен гармониясы керемет. Оның сезімталдығының арқасында ол бір күйде екі-үш түрлі тоналдылыққа өте алады және еш қиындықсыз ауыса алады». Макпартленд сонымен қатар синестезиясы бар еді, түрлі музыкалық тоналдылықтарды түстермен байланыстырып, «D тоналдылығы – нарцисс сарысы, B мажоры – бордо, ал B♭ – көк» дейтін. Макпартленд 2013 жылғы 20 тамызда Нью-Йорктің Порт-Вашингтон қаласындағы үйінде табиғи себептерден қайтыс болды. Ол 95 жаста еді.