Кіріспе

Американдық джаз саксофонисі (1923–1990)

Декстер Гордон (27 ақпан 1923 – 25 сәуір 1990) – американдық джаз тенор саксофонисі, композитор және оркестр жетекшісі. Ол ерте бебоп музыканттарының ең ықпалдыларының бірі болды. Гордонның бойы 2 метр болғандықтан, оны «Ұзын бойлы Декстер» және «Көңілді алып» деп те атады. Оның студиялық және концерттік мансабы 40 жылдан астам уақытқа созылды. Гордонның музыкасы әдетте «үлкен» және кең деп сипатталады, сонымен қатар ол ритмнің артында ойнауға бейімділік танытты. Ол сололарында «Туған күніңмен құтты болсын» және Вагнер операларынан таныс әуендер сияқты алуан түрлі музыкалық цитаталарды пайдаланды. Жаз импровизациясында әртүрлі музыкалық көздерден цитаталар енгізу жиі кездеседі, бірақ Гордон мұны өзінің стильдік ерекшелігіне айналдырды. Оның басты ықпалындас адамдарының бірі Лестер Янг болды. Гордон, өз кезегінде, Джон Колтрейн мен Сонни Роллинске ертеде әсер етті. Роллинс пен Колтрейн 1960 жылдары Гордонның хард-боп пен модальды ойнауды зерттеуіне әсер етті. Гордон сахнада көңілді және әзілқой мінез-құлық танытты. Ол көрерменмен байланыс орнату үшін ойнауды жақтады, бұл оның музыкалық көзқарасының да бір бөлігі болды. Оның ерекше салтының бірі – әр балладаны орындау алдында оның мәтінін жатқа айту. Герман Леонардтың 1948 жылы «Корольдік үйде» темекі шегу кезінде түсірген Гордонның суреті – джаз фотосуретінің танымал туындыларының бірі. Сигареттер Гордонның альбомдарының мұқабаларында жиі кездесетін тақырып болды. Гордон Бертран Таверньенің «Түн ортасында» (Warner Bros, 1986) фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығының «Ең үздік актер» номинациясына ұсынылды және «Түн ортасында» (Blue Note Records, 1986) саундтрек альбомы үшін «Ең үздік джаз инструменталды орындаушы, солист» номинациясында «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. 1990 жылы «Ояну» фильмінде эпизодтық рөлде де ойнады. 2018 жылы Гордонның «Go» (Blue Note, 1962) альбомы Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, Ұлттық жазбалар тізіміне енгізілді.

Ерте өмір

Декстер Кит Гордон 1923 жылғы 27 ақпанда Лос-Анджелесте дүниеге келді. Оның әкесі, Франк Гордон, Лос-Анджелестегі алғашқы афроамерикандық дәрігерлердің бірі, 1918 жылы Вашингтондағы Говард университетінің медицина мектебін бітіргеннен кейін келді. Оның пациенттерінің арасында Дьюк Эллингтон мен Лайонел Хэмптон болды. Декстердің анасы Гвендолин Бейкер – капитан Эдвард Ли Бейкердің қызы, ол испан-американ соғысында бес афроамерикандық құрмет медалімен марапатталғандардың бірі. Гордон 13 жасында кларнетпен, 15 жасында альт-саксофонмен, 17 жасында тенор-саксофонмен музыканы оқуды бастады. Оқу бітіру кезеңінде ол Чико Гамильтон мен Бадди Коллетт сияқты құрдастарымен бірге музыка ойнады. 1940 жылдың желтоқсанынан 1943 жылға дейін Гордон Лионель Хэмптонның тобының мүшесі болды. Копенгагенде Гордон мен Дрю триосы Оле Эгенің театрларда көрсетілген порнографиялық фильмінде – «Pornografi – en musical» (1971) фильмінде пайда болды, олар үшін музыкалық қосымшаны жазып, орындады. Ол Blue Note лейблінен Prestige Records лейбліне (1965–73) ауысты. Бұл лейбл үшін ол «The Tower of Power!» және «More Power!» (1969) сияқты боп альбомдарын Джеймс Муди, Барри Харрис, Бастер Уильямс және Альберт "Тутти" Хитпен бірге; «The Panther!» (1970) Томми Фланаган, Ларри Ридли және Алан Доусонмен; «The Jumpin' Blues» (1970) Уинтон Келли, Сэм Джонс және Рой Брукспен; «The Chase!» (1970) Джин Аммонс, Джоди Кристиан, Джон Янг, Кливленд Итон, Руфус Рид, Уилбур Кэмпбелл, Стив Макколл және Ви Реддпен; және «Tangerine» (1972) Тэд Джонс, Фредди Хаббард және Хэнк Джонспен бірге жазды. Prestige лейбліндегі альбомдардың кейбіреулері ол әлі де Еуропада тұрып жатқанда Солтүстік Америкаға сапарлары кезінде жазылды; ал қалғандары Еуропада, оның ішінде Монтрё джаз фестиваліндегі тікелей концерттерде жазылды. Гордонның американдық лейбл келісімшарттары бойынша жазған жазбаларынан басқа, еуропалық лейблдердің тікелей концерттік жазбалары және оның еуропалық кезеңінен тікелей бейнежазбалары да жарық көрді. 1975 жылы Декстер Гордон даниялық SteepleChase лейблімен эксклюзивті жазба келісімшартына қол қойды және «The Apartment» (1974), «More Than You Know» (1975), «Stable mates», «Swiss Nights» vol. 1, 2 және 3, «Something Different», «Lullaby For A Monster» және, ең бастысы, Нью-Йоркке сапары кезінде жазылған «Biting The Apple» сияқты ең шабыттандырған жазбаларын жасады, онда Барри Харрис, Сэм Джонс және Ал Фостер қатысты. Альбом 1977 жылы Швейцарияның Монтрё қаласында «Grand Prix De Jazz» сыйлығын жеңіп алды. SteepleChase 1960 жылдардың ортасында Копенгагендегі Jazzhus Montmartre клубындағы концерттерін шығарды. Бейнежазба «Jazz Icons» сериясы аясында жарық көрді.

Үйге оралу

1976 жылы Гордон АҚШ-қа қайта оралды. Ол үйге оралғанда SteepleChase үшін "Biting The Apple" әнін жазды, бұл альбомда пианист Барри Харрис, басист Сэм Джонс және барабаншы Ал Фостер орындады. 1977 жылы альбом Швейцариядағы Монтрё джаз фестивалінде Grand Prix de Disques жүлдесін жеңіп алды. Ол Вуди Шоу, Ронни Мэтьюс, Стаффорд Джеймс және Луис Хейзбен бірге Нью-Йорктегі Village Vanguard клубында концертте өнер көрсетті, бұл концерт "үйге оралу" деп аталды. Ол Columbia Records компаниясымен осы атпен жазылды. Ол былай деді: "Көптеген махаббат пен қуаныш болды, кейде Village Vanguard-та қорқынышты болды. Соңғы сеттен кейін жарықтарды жаққанда ешкім қимылдамады". "Homecoming" альбомынан басқа, Blue Note 1978 және 1979 жылдары Сан-Францискодағы Keystone Korner клубындағы өнернамаларынан тікелей концерттік альбомдар шығарды. Оларда Гордон, Джордж Кэблс, Руфус Рид және Эдди Глэдден орындады. 1977 жылы ол он бір музыканттан тұратын биг-бэндпен "Sophisticated Giant" студиялық альбомын, ал 1978 жылы Live at Keystone Corner тобымен "Manhattan Symphonie" альбомын жазды. Гордонның оралуы және Арт Блэкидің 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басындағы тыранысы, фьюжн джаз дәуірінен кейін электронды дыбыстар мен заманауи поп-музыканың ықпалына назар аударған свингингтік, мелодиялық және акустикалық классикалық джаз дыбыстарына деген қызығушылықты қайта жаңғыртқандықтары үшін мақтауға ие болды.

Музыкант-эмиритус

1978 және 1980 жылдары Гордон DownBeat Жыл музыканты атанды, ал 1980 жылы ол Джаз даңқы залына енгізілді. АҚШ Үкіметі оны Конгресс мақтауымен, Вашингтонда Декстер Гордон күнімен және Өмір бойы жетістіктері үшін Ұлттық өнер қорының сыйлығымен құрметтеді. 1986 жылы Франция Мәдениет министрлігі оны Францияның Өнер және әдебиет орденінің мүшесі және офицері деп тағайындады. 1980-ші жылдары өмір бойы темекі шеккен Гордон эмфиземадан әлсіреп қалды. Ол концерттер мен фестивальдерде әлі де танымал болды, бірақ оның тікелей өнер көрсетулері мен жазбаларға түсу күндері жақын арада сирек бола бастады. Гордон 1986 жылы "Түн ортасында" фильмінде "Дейл Тернер" рөлінде ойнады, бұл рөл 1950-ші жылдардың соңында Парижде болған, Лестер Янг пен Бад Пауэллге ұқсас джаз музыкантын бейнелейді.

Отбасы

Гордонның анасының әкесі капитан Эдвард Л. Бейкер болды, ол испан-американ соғысы кезінде 10-шы кавалерия полкінде (сонымен қатар "Буффало сарбаздары" деп те аталады) қызмет еткені үшін Құрмет медалімен марапатталған. Гордонның әкесі, доктор Фрэнк Гордон, алғашқы көрнекті афроамерикалық дәрігерлердің бірі және Говард университетінің түлегі болды. Ол Данияда тұрғанда, Гордон болашақ Metallica барабаншысы Ларс Ульрихтің отбасымен дос болып, кейіннен Ларстың тәрбиешісіне айналды. Гордон үш рет үйленді және бес баласы болды: қыздары Робин мен Дирдре және ұлдары Микаэль, Бенджамин және Вуди Луис Армстронг Шоу.

Құралдар мен ауыздықтар

Гордонның ойыншы ретінде түсірілген ең алғашқы суреттерінде ол Conn 30M "Connqueror" және Otto Link мундштугімен суреттелген. Кейін ол стандартты Conn тенор саксофонын, 10M-ді пайдалана бастады. 1962 жылы британдық журналист Лес Томкинспен болған сұхбатында ол мундштук үлгісін нақты атамады, бірақ ол оның жеке оған арнап жасалғанын айтты. Ол оның шамамен 1952 жылы ұрланғанын мәлімдеді. Томкинспен болған сұхбатында ол мундштугін Otto Link жүйесі бойынша 5* (0,085 дюйм) ұш ашылған, кішкентай камералы деп сипаттады. Париж сапары кезінде 10M саксофонын жоғалтқаннан кейін ол Бен Вебстерден Selmer Mark VI сатып алды. 1977 жылы DownBeat журналына берген сұхбатында ол қазіргі мундштугінің Otto Link үлгісі екенін және Otto Link жүйесі бойынша #8 (0,110 дюйм) ұш ашылғанын айтты.