Кіріспе

Британдық лейборист саясаткері (1887–1962)

Эдвард Хью Джон Нил Далтон, Барон Далтон, (16 тамыз 1887 – 13 ақпан 1962) – британдық лейборист партиясының экономисі және саясаткері, 1945 жылдан 1947 жылға дейін қазынашылық канцлері қызметін атқарды. Ол 1930 жылдары лейборист партиясының сыртқы саясатын қалыптастырды, пацифизмге қарсы болды; неміс қатеріне қарсы қайта қарулануды қолдады; және 1938 жылы премьер-министр Невилл Чемберленнің бағыныш саясатына қатты қарсылық танытты. Далтон Уинстон Черчилльдің соғыс уақытындағы коалициялық кабинетінде қызмет етті; Дюнкерк эвакуациясынан кейін ол Экономикалық соғыс министрі болды және Арнайы операциялар басқармасын құрды. Канцлер ретінде ол «арзан ақша» саясатын тым күшті итеріп алды және 1947 жылғы фунт стерлингтік дағдарысты дұрыс басқара алмады. 1947 жылы бюджеттік мәлімдеме жасауға бірнеше минут қалғанда ол бір тілшіге бюджеттің бір бөлігін жария етіп жіберді, бұл оның саяси беделін қауіпке тілді. Премьер-министр Клемент Атли оның отставкасын қабылдады; Далтон кейіннен кабинетке салыстырмалы түрде маңызсыз лауазымдарда оралды. Оның өмірбаяуын жазған Бен Пимлотт Далтонды ызалы, тез ашуға дайын, нашар шешім қабылдайтын және әкімшілік дағдылары жеткіліксіз деп сипаттады. Пимлот сонымен қатар Далтонның нағыз радикал және шабыттандырған саясаткер екенін мойындады; оның ескі досы және сыншысы Джон Фрименнің сөздерінше, ол «адамдарға деген сезімі, адалдығы және талантына сай келетін жарасымдылыққа» ие болған адам.

Ерте өмір

Хью Далтон Оңтүстік Уэльстегі Ниат қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джон Нил Далтон Англия шіркеуінің дін қызметкері болды, ол Виктория патшайымының капелланы, принцтер Джордж (кейін король Георг V) пен Альберт Виктордың мұғалімі және Виндзор каноны болды. Далтон жазғы дала мектебінде, содан кейін Итон колледжінде білім алған. Кейін ол Кембридждегі Король колледжіне оқуға түсті. Ол студенттік саясатта белсенді болды. Оның социалистік көзқарастары, сол кезде студенттер арасында өте сирек кездесетін, оған «Комрадес Хью» деген лақап ат берді. Кембриджте жүргенде ол Кембридж университетінің Фабиан қоғамының президенті болды. Ол үш рет хатшы болып сайлануға тырысқанына қарамастан, Кембридж одағының президенті бола алмады. Ол Лондон экономика мектебінде (LSE) және Мидл Темплде оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Армияның қызмет корпусына шақырылды, кейіннен Корольдік артиллерияға ауысты. Ол француз және итальян майдандарында лейтенант болып қызмет етті, онда Капореттодан шегінген кезде «қауіпке немқұрайлы қарағаны» үшін итальяндық медальмен – «Медалья ди Бронзо аль Валор Милитаре» орденімен марапатталды; кейіннен ол «Италиядағы британдық қарулармен» деп аталатын соғыстың естеліктерін жазды. Демобилизациядан кейін ол ЛСЕ мен Лондон университетінде оқытушы болып оралды, онда 1920 жылы мемлекеттік қаржы қағидаттары туралы диссертация үшін ғылым докторы (DSc) дәрежесін алды. Ол гомосексуал болған деген болжамдар бар, бірақ оларды оның белгілі биографы Бен Пимлотт жоққа шығарып, «Далтонның басқа ер адаммен жыныстық қатынаста болғанына ешқандай дәлел жоқ және оның жеке өмірі кінәратсыз моногамияға тән болған сияқты» деп мәлімдейді. Алайда ол Дальтонның төменде айтылған «гомосексуалды бейімділіктері» бар екенін де атап өтеді.

Саяси мансап

Далтон төрт рет парламентке сайлануға тырысты, бірақ сәтті болмады: 1922 жылы Кембриджте өткен қосымша сайлауда, 1922 жылғы жалпы сайлауда Мейдстоунда, 1923 жылғы жалпы сайлауда Кардифф-Истте және 1924 жылы Голландияда Бостонмен бірге өткен қосымша сайлауда. 1924 жылғы жалпы сайлауда Пекхэм округінен парламентке өтті. 1929 жылғы жалпы сайлауда ол зейнеткерлікке шыққан әйелі Рут Далтонның орнын басып, Бишоп-Оклендтен Еңбек партиясының депутаты болды. Экономика саласындағы ғылыми жетістіктері үшін кеңінен құрметтелген ол Еңбек партиясының қатарында жоғарылап, 1925 жылы көлеңкелік кабинетке сайланды және үніондардың күшті қолдауымен Еңбек партиясының Ұлттық атқару комитетіне (ҰАК) сайланды. 1929-1931 жылдар аралығында Рамзи Макдональдтың екінші үкіметінде Сыртқы істер министрлігінің хатшысының орынбасары болып, министрлік және сыртқы саясат тәжірибесін алды. Ол бұл лауазымын өзі және көптеген Еңбек партиясының басшылары Макдональдтың Ұлттық үкіметін қабылдамағандықтан жоғалтты. Басқа көптеген Еңбек партиясының депутаттары сияқты, ол 1931 жылы мандатын жоғалтты, бірақ 1935 жылы қайта сайланды. 1935 жылы Далтон "Британия үшін практикалық социализм" атты кітап жариялады, ол болашақ Еңбек партиясы үкіметінің саясаты бойынша батыл және өте ықпалды бағалау болды. Бұл кітап бұрын үлкен қызығушылық тудырмаған фабиандық идеяларды жаңартып, солшыл радикалдарға қарсы пайдалануға болатын құралға айналды. Оның басымдығы мемлекетті ұлттық жоспарлау агенттігі ретінде пайдалану болды, бұл тәсіл Еңбек партиясынан тыс жерлерде де қолдау тапты.

Экономикалық саясат

Қазынашылық шұғыл мәселелермен бетпе-бет келді. Соғыс экономикасының жартысы сарбаздарды, соғыс ұшақтарын, бомбаларды және оқ-дәрілерді дайындауға жұмсалған еді; инфляцияны барынша шектеу арқылы бейбіт уақытқа көшу қажет болды. АҚШ-тың Lend-Lease бағдарламасы арқылы көрсеткен қаржылық көмегі 1945 жылдың қыркүйегінде күтпеген жерден тоқтатылып, тұрмыстың қалыпты деңгейде сақталуы үшін АҚШ және Канададан жаңа қарыздар аса қажет болды. Ұзақ мерзімді жоспарларында лейбористер өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке алуға, экономиканы мемлекеттік жоспарлауға, байларға салықты көбейтуге, кедейлерге салықты азайтуға, әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйесін кеңейтуге және әрбір азаматқа тегін медициналық қызмет көрсетуге міндеттенді.

Бюджет

Далтонның бюджеттік саясаты жоғары прогрессивті болды, оны азық-түлікке берілетін субсидияларды арттыру, мемлекеттік тұрғын үйлерді жалға алушыларға үлкен мөлшерде субсидиялар, үй салуға қойылған шектеулерді жою, ұлттық көмек және отбасылық жәрдемақыны қаржыландыру, сондай-ақ ауылдық аймақтар мен даму аймақтарына кең ауқымды көмек көрсету сияқты шаралармен сипаттауға болады. Өз бюджеттерінің бірінде Далтон білім беруге бөлген қаражатты едәуір арттырды (оның ішінде университеттерге 4 миллион фунт стерлинг, мектептерде тегін сүт беруді қамтамасыз ету), 1946 жылдың тамыз айынан бастап отбасылық жәрдемақыны беруді бастауға 38 миллион фунт стерлинг, ал даму аймақтарына қосымша 10 миллион фунт стерлинг бөлді. Бұған қоса, Ұлттық жер қоры құрылды. Дальтоннан тұрғын үй саласындағы жауапкершілікті мұра еткен Гарольд Макмиллан кейіннен Дальтонның Жаңа қалаларды қолдауына алғысын білдірді және Дальтонның қалаларды дамыту туралы заң жобасының қалдырған мұрасына риза болды, ол қалаларды тығыздау жобаларын және өнеркәсіпті қалалардан шығаруды ынталандырды.

Бюджетті жария ету және отставкаға кету

1947 жылдың күзінде Ұлыбритания парламентіне бюджеттік мәлімдеме жасау үшін кірген Дальтон бір журналистке бюджеттегі салық өзгерістерінің бір бөлігін айтты. Бұл жаңалық оның сөзін аяқтауға үлкермеген және қор биржасы әлі ашық болған кезде кешкі басылымдардың бірінші таралымында жарияланды. Бұл үлкен дауға себеп болды және бюджеттік құпияны жариялағаны үшін ол отставкаға кетті. Оның орнын Стаффорд Криппс басты. 1948 жылы Лински комиссиясының отырысында қарастырылған айыптауларға бастапқыда қатысы бар болғанымен, ол ақырында ресми түрде кінәсіз деп танылды, бірақ оның беделіне тағы бір соққы тиді.

Кабинетіне қайта оралу

Дальтон 1948 жылы Ланкастер герцогтігінің канцлері ретінде кабинетке қайта оралды, бұл оны портфелі жоқ министр етті. 1950 жылы ол қала және ауыл шаруашылығын жоспарлау министрі болды, ал келесі жылы бұл лауазым жергілікті басқару және жоспарлау министрі болып өзгертілді. Әуесқой турист болған ол, жаяу серуендеуді насихаттаған "Рамблерлер" қауымдастығының президенті қызметін атқарды. 1946 жылы канцлер ретінде ол ұлттық парктері үшін қаржы құру мақсатында Ұлттық жер қорын құрды, ал 1951 жылы Пэннин жолын бекітті, бұл 70 мильдік қосымша жол құқығын құруды қамтыды. Ол әлі де Премьер-министрдің сенімін ұстады және перспективалы кандидаттардың мансабын дамытуға ынтақ болды, бірақ 1947 жылға дейін болған сияқты маңызды саяси тұлға болмады. 1951 жылғы жалпы сайлауда Лейбористер партиясы жеңілгеннен кейін ол үкіметтен кетті.

Жеке өмір

1914 жылы Дальтон Рутқа үйленді, олардың 1920 жылдардың басында дүниеден ерте кеткен қызы болды. Дальтонның өмірбаясын жазған Бен Пимлотт, Дальтонның гомосексуалистік бейімділіктері болғанын айтады, бірақ ол оған сәйкес әрекет етпегенін қорытындылайды. Майкл Блох, керісінше, Дальтонның Кембридж университетінің Фабиан қоғамында танысқан Руперт Брукқа деген сезімі платоникалықтан асып түскенін санайды, оның дәлелі ретінде ауылда велосипед тебуді және жұлдыздар астында жалаңаш ұйықтауды келтіреді. 1908 жылы Дальтон Джеймс Стречиге де белсенділік көрсеткен, Бруктың Джеймстің ағасы Литтонға баяндағанынша, "үлкен, ыстық пенисін оның бетіне тигізіп, жұмсақ күлген". Өмірінің кейінгі жылдарында Дальтон ер адамдармен сексуалдық қатынасқа түсуден аулақ болған сияқты, бірақ ол бірнеше жас ер адамдардың мансабына әкелік қызығушылық танытты (мысалы, Хью Гейтскелл, Ричард Кроссман және Тони Кросленд, олар сұлу келбеттерімен және Оксфордта бір жынысты тәжірибелерімен белгілі болды) және олармен өте жақын қарым-қатынаста болды. Николас Давенпорттың сөзіне қарағанда, Дальтонның Крослендке деген құштарлығы Лейбористік партия ішінде ұятқа толы анекдотқа айналды. Дальтонның құжаттары, оның ішінде күнделіктері, LSE кітапханасында сақталады. Оның күнделіктері цифрлық форматқа көшіріліп, LSE цифрлық кітапханасында қолжетімді.