Кіріспе

Жалға алушыны жалға берілетін мүліктен шығару – бұл үй иесінің жалға алушыны жалға берілген мүліктен шығаруы. Кейбір заң юрисдикцияларында бұл ипотекалық кредитор (көбінесе ипотека төлемдерін орындамаған бұрынғы иелері) иелігінен шығарылған мүліктен адамдарды шығаруды да қамтиды. Заңнамаға байланысты, мүліктен шығару заңсыз иелену, жылдам иелену, жылдам шығару, шақыру процесі, мәжбүрлі иелену, шығару және қайта иелену сияқты басқа терминдермен де аталуы мүмкін. Дегенмен, үй иесі мен жалға алушы арасындағы қарым-қатынаста "мүліктен шығару" термині ең көп қолданылады. Тиісті заң юрисдикциясына байланысты, жалға алушыны мүліктен шығару үшін үй иесі мүліктен шығару туралы сот ісін ұтуы немесе заңдық процестің басқа кезеңінде жеңіске жетуі керек. Есте ұстаған жөн, мүліктен шығару, шығару және басқа да ұқсас терминдер белгілі бір тарихи контекстте (мысалы, өткен ғасырлардағы ағылшын ортақ құқығы) немесе нақты заң юрисдикцияларында ғана нақты мағынаға ие. Қазіргі заманғы тәжірибеде және процедураларда бұл терминдердің мағынасы заң юрисдикциялары арасында кеңінен өзгеріп келеді. Мүліктен шығарудың құқықтық аспектілері, процедуралары және шарттары, қандай атаумен болса да, тіпті ұқсас заң жүйелері бар елдер мен штаттар арасында да әртүрлі болуы мүмкін.

Үйден шығару процесі

Көптеген юрисдикцияларда үй иесіне заңдық шара қолданбастан тұрғынға үйден шығуға рұқсат берілмейді (бұл әдетте "өз бетінше әрекет ету" деп аталады; мұндай әрекеттерге есік құлыптарын ауыстыру, үй-жайдан мүліктерді алып қою немесе коммуналдық қызметтерді тоқтату кіреді). Мұндай үйден шығарулар процестің кез келген кезеңінде, тіпті үй иесі үйден шығару туралы сотта жеңіске жеткеннен кейін де жалпыға қабылданған заңмен тыйым салынған. Егер тұрғын мұндай шараларға тап болса, ол үй иесін сотқа шақыруға құқылы. Дегенмен, кейбір юрисдикцияларда тұрғын үйлерге қарағанда коммерциялық мүліктерді жалға алған жағдайда өз бетінше әрекет етуге рұқсат берілуі мүмкін.

Ескерту

Сотқа талап ашу алдында, әдетте үй иесі жалға алушыға жазбаша хабарлама беруі керек (көбінесе, бұл "пәтерді босату туралы хабарлама" немесе "жалға алу шартын тоқтату туралы хабарлама" деп аталады). Тұрғын үй және коммерциялық ережелер үй иелерінің жалға алушыны пәтерінен күштеп шығаруға бағытталған кез келген әрекетке тыйым салатын құқықтық аумақтарды құрды. Мұндай әрекеттерге күш қолдану және қауғаздау, маңызды қызметтерді тоқтату, мүліктің бұзылуы немесе кіреберіс есіктерінің құлыптарына араласу кіреді, бірақ олармен шектелмейді.

Сот ісі және сот

Егер жалға алушы үйді босату туралы хабарлама мерзімі өткеннен кейін де мүлікті пайдаланып отырса, үй иесі жалға алушыға сотқа талап арыз бере алады. Әділет органдарына байланысты, жалға алушыдан белгілі бір мерзімге дейін жазбаша жауап беру талап етілуі мүмкін, одан кейін сот отырысының күні белгіленеді. Ал кейбір юрисдикцияларда жалға алушыдан белгілі күні сотқа келуі талап етілуі мүмкін. Көшіру істері көбінесе жеделдетіледі, себебі мәселе уақытқа байланысты (үй иесі жалға төлемінен айырылады, ал жалға алушы мүлікті пайдалануда қалады). Екі тараптың кез келгені қазылар алқасымен сот талқылауын сұрауға құқылы, алайда 2000 жылдардың соңына дейін мұндай жағдай сирек кездесетін. Көшіру ісінде сотталғандардың көпшілігі сотқа келмейді. Көптеген ірі қалаларда, соның ішінде Милуокиде, айыпталушылардың 70%-ы сотқа келмейді. Ал кейбір қалалық аудандардағы соттарда айыпталушылардың тек 10%-ы ғана қатысқан.

Мүлікті алып тастау

Жоғарыда айтылғандай, көптеген заңнамалық аумақтар үй иесіне сот арқылы шара қолданбастан тұрғынды қуып шығуға рұқсат бермейді, тіпті үй иесі сотта жеңіске жеткен жағдайда да. Оның орнына, үй иесі соттан иелік құқығын беру туралы немесе шығарып тастау туралы қаулы алуы керек және оны тиісті құқық қорғау органының өкіліне ұсынуы керек. Өкіл содан кейін тұрғынға мүлікке хабарлама жабыстырады, онда тұрғын мен мүліктегі басқа да адамдар шығарылатыны айтылады, бірақ кейбір заңнамалық аумақтар сол күні қолайсыз ауа-райы болса, қаулыны орындамайды. Тұрғынды шығарумен бірге оның жеке заттары да шығарылады. Егер тұрғын қандай да бір құнды заттарды қалдырса, үй иесі олардың қалдырылған заттарын 30 күн сақтауға міндетті (бірақ кейбір заңнамалық аумақтарда мұндай заң жоқ). Осы 30 күннен кейін үй иесі қалған мүлікті, әдетте аукцион арқылы сатуға және төленбеген жалғақыны өтеуге құқылы.

Қатесіз үйден шығару

Қатесіз үйден шығару – бұл үй иесінің жалға берілген мүлікті қайта иелену үшін заң қолданып, жалдама төлемеу, көршілерге немесе ғимараттағы басқа жалдама алушыларға бөгет жасау, немесе жалдау шартын бұзу сияқты жалдама алушының кінәсін дәлелдеуді қажет етпейтін жағдай. Көптеген елдерде белгілі мерзімге жалдама шартынан өзгеше, мерзімі белгісіз жалдаманы жалдама алушыға кем дегенде отыз күн бұрын хабарлап, кез келген уақытта тоқтатуға болады, бірақ кейбір елдерде одан ұзақ мерзім талап етіледі. Қалалық орталықтарды байып келе жатқан тұрғындармен қайта толтыру мен жаңару (gentrification) процестері кезінде, қатесіз үйден шығарулар жалға алу бағасын реттеуге бағынған қалаларда жалдама алушыларды ығыстыру құралы ретінде қолданылады. Мысалы, Калифорниядағы Эллис заңы үй иесіне ешқандай пәтерді жалға беруді тоқтату ниеті болған жағдайда, бағасы реттелген жалдама алушыларды шығаруға рұқсат береді (яғни, үй иесін жалға беруге мәжбүрлеуге болмайды). Эллис заңы Сан-Франциско, Санта-Моника және Лос-Анджелес қалаларындағы жалдамаларға қолданылды.

Адилет себеппен үйден шығару

Тек себепті үйден шығару, сондай-ақ жақсы себепті үйден шығару деп аталады, жалға алушыларды негіссіз үйден шығарудан, жалға төлемақының артуынан және жалдау шартын жаңартпаудан қорғауға бағытталған заңдарды сипаттайды. Бұл заңдар жалға алушыларға егер үйден шығару заңды деп есептелмесе, сотта оған қарсы шағымдануға мүмкіндік береді. Әдетте, үй иелері пайда, тұрғын үй қоры және сот істеріне қатысты алаңдаушылықтарға байланысты осы заңдарға қарсы болады.

Жаңарту

Жөндеу үшін шығару – бұл жалдамашыны мүлікті жөндеу мақсатымен шығаруға қолданылатын термин. Пәтер иесі жаңа жалға алушылар үшін жалдақыны көтеру үшін мұндай жөндеу жұмыстарын жүргізе алады. Кейбір аймақтарда, мысалы, Онтариода, шығарылған жалдамашыларға алдымен пәтерді қайта жалға алу құқығы беріледі.

Жылжымайтын мүлік мафиозиі

Жылжымайтын мүлікке қатысты қысым көрсету, сондай-ақ мүлікке қатысты қысым көрсету деп те аталады, бұл жылжымайтын мүлік спекулянттарының тұрғындарды олардың тұрғын үйінен шығару үшін (конструктивті немесе күшпен) топтық қорлау (массивтілік) тәсілдерін пайдалануы. Біріккен Ұлттар Ұйымы жылжымайтын мүлікке қатысты қысым көрсетуді күштеп шығарудың бүкіл әлемдік себебі ретінде мойындады. Жылжымайтын мүлікке қатысты қысым көрсету Еуропада, әсіресе Испанияда проблема ретінде мойындалған.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында шығарып салу ережелері мен процесі штат, жергілікті округ және қала ережелерімен реттеледі.

Австралия

Егер жалға алушыға белгілі бір мерзімге жалға беру шарты жасалса және жалға алу мерзімі аяқталып жатса, үй иесі оған үйді босату туралы қолданыстағы хабарлама беруі керек. Мұндай хабарламаның мерзімі штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін. Егер жалға алушы шығару туралы хабарламаның талаптарына бағынбаса, мүлікті иелену үшін жалға алушылар сотына өтініш беріледі. Үй иесі иелену бұйрығы мен иелену кепілдемесін алмайынша жалға алушыны заңды түрде үйден шығара алмайды. Иелену бұйрығы полицияға жалға алушыны мүліктен шығаруды тапсырады. Полиция кейін агентке хабарласып, мүлікке бару уақытын келіседі, жалға алушыларды мүліктен шығарып, құлыптарды ауыстырып, ресми түрде иеленуді жүзеге асырады. Шығару әрқашан полиция тарапынан жүргізілуі керек; үй иесі жалға алушыларды өзі шығара алмайды. Заңды өз қолына алып, тиісті заңнамаға сәйкес әрекет етпеу үй иесіне жаза салғанға алып келеді. 2020 жылдың 29 наурызында Премьер-министр Скотт Моррисон COVID-19 пандемиясынан туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты штаттар мен аумақтар үкіметтері адамдарды шығаруға мораторий салатынын мәлімдеді. Үкімет бұл шаралар кем дегенде алты айға созылатынын хабарлады.

Үйден шығарылғандарға әсері

Кейде үйден шығару күнін белгілеу кезінде байланыс мәселелері туындайды, нәтижесінде шериф келгенде кейбір үйден шығарылған адамдар мүлде дайынсыз болып, ештеңе жинамастан қалады. Олар депрессия, мазасыздық, жоғары қан қысымы, посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) және тіпті өзіне қол жұмсау сияқты жағдайларға жиі тап болады. Үйден шығару процесі ұзаққа созылуы мүмкін (бірнеше айға дейін), бұл үйден шығарылған адамды үдемелі стресс күйіне түсіреді, осылайша оларды стресске байланысты ауруларға осал етеді. Үйден шығару жұмыс орындарынан айырылу деңгейін арттырады. Бұл үйден шығарылу жұмыс табуды қиындатады, ал жұмыссыздық жаңадан үйден шығарылуға әкелуі мүмкін. АҚШ-та үйден шығару туралы мәліметтер жалға алушының тізімінде жеті жылға дейін сақталуы мүмкін, және үй иелері бұрын үйден шығарылған адамдарды жалға алудан бас тартуға құқылы. Үйден қуу – үйсіздіктің басты себебі. Үйден шығарылғандар көбінесе нашар сапалы тұрғын үйлерге, мысалы, тығыз қоныстанған үйлерге көшіп орналасады.