Дэвид Ллойд Джордж: Ұлыбританияның премьер-министрі (1916-1922)

Дэвид Ллойд Джордж (1863-1945) – Ұлыбританияның премьер-министрі (1916-1922). Бірінші дүниежүзілік соғыс, әлеуметтік реформалар, Ирландия еркіндігі үшін күресті.

44 мин оқу

100%

Дереккөз: David Lloyd George — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1916-1922 жылдар аралығында Ұлыбританияның премьер-министрі болған Дэвид Ллойд Джордж, 1-ші Двайфор графы Ллойд Джордж (17 қаңтар 1863 – 26 наурыз 1945) 1916-1922 жылдар аралығында Ұлыбританияның премьер-министрі қызметін атқарды. Уэльстің Либералдық партиясының саясаткері ретінде ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияны басқарғанымен, әлеуметтік реформалар саясатымен (соның ішінде 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру туралы заң), Париж бейбітшілік конференциясындағы рөлімен және Ирландия еркін мемлекетінің құрылуы бойынша келіссөздер жүргізгенімен танымал. Ол Либералдық партияның соңғы премьер-министрі болды; партия оның премьер-министрлік өкілеттігі аяқталғаннан кейін көп ұзамай үшінші партия деңгейіне түсті. Жергілікті саясатта белсенділік танытқаннан кейін Ллойд Джордж шешендігімен және радикалдық либералдық идеялардың уэльстік үйлесімін жақтауымен көзге түсті, бұл Уэльстің өзін-өзі басқаруын, Уэльсте Англия шіркеуінің жойылғандығын, жұмысшылар мен шаруалардың теңдігін және жер иелігін реформалауды қамтыды. 1890 жылы ол Caernarvon Boroughs округінен Парламент мүшесі болып сайланды және 55 жыл бойы осы мәндемеде қызмет етті. 1905 жылдан бастап Генри Кэмпбелл Баннерменнің кабинетінде қызмет етті. 1908 жылы Х. Х. Асквит премьер-министрлікке келгеннен кейін Ллойд Джордж оны Қаржы министрі лауазымында алмастырды. Ауқымды әлеуметтік реформаларды қаржыландыру мақсатымен ол 1909 жылғы «Халық бюджетінде» жер иелігіне және жоғары табысқа салынатын салықтарды ұсынды, бірақ консервативті басымдыққа ие Лордтар палатасы оны қабылдамады. Нәтижесінде туған конституциялық дағдарыс 1910 жылы өткен екі сайлаудан кейін және 1911 жылғы Парламент Актісі қабылданғаннан кейін ғана шешілді. Оның бюджеті 1910 жылы қабылданды, ал 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру туралы заң және басқа да шаралар қазіргі әлеуметтік мемлекетті құруға көмектесті. 1913 жылы ол Маркони жанжалына қатысты, бірақ қызметін сақтап, 1914 жылға дейін Уэльсте Англия шіркеуін жоюды қолдады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін оның іске асырылуы тоқтап қалды. Соғыс уақытындағы Қаржы министрі ретінде Ллойд Джордж елдің қаржысын нығайтып, өндірісті сақтау үшін кәсіподақтармен келісімдер жасасты. 1915 жылы Асквит либералдар, консерваторлар және лейбористерден тұратын соғысқа қарсы коалиция құрды. Ллойд Джордж Оқ-дәрі министрі болып тағайындалды және өндірісті тездетіп кеңейтті. Басқа шаралармен қатар, ол өткен жылғы снарядтық дағдарысқа қарсы шара ретінде төрт ірі оқ-дәрі зауытын құрды. Ренфруширдегі «Ұлттық толтыру фабрикасы» Ллойд Джорджтың құрметіне «Джорджтаун» деп аталды. 1916 жылы ол Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды, бірақ оның өкілеттігінің шектеулілігінен және стратегиялық мәселелер бойынша әскери басшылықпен келіспеушіліктерден көңілі қалды. Батыс майданындағы соғыстың тұйыққа тірелуіне байланысты Асквиттің премьер-министр ретіндегі басшылығына сенім азайды және ол 1916 жылдың желтоқсанында отставкаға кетті. Ллойд Джордж консерваторлар мен кейбір либералдардың қолдауымен премьер-министр болып тағайындалды. Ол билікті орталықтандыру үшін кішігірім соғыс кабинетін, жаңа Кабинет кеңсесін және өзінің «Бақшалық маңы» деп атаған кеңесшілер тобын құрды. Азық-түлік тапшылығына қарсы күресу үшін ол конвой жүйесін енгізді, рациондауды орнатты және егін шаруашылығын дамытуға көмектесті. 1917 жылы француздық Нивель шабуылын қолдағаннан кейін ол Фельдмаршал Хейгтің Пасшендейль шайқасы жөніндегі жоспарларын мәжбүрлі түрде мақұлдады, бұл аз стратегиялық пайдасы бар үлкен шығындарға әкелді. Британдық әскери қолбасшылардың пікірлеріне қарамастан, ол 1918 жылдың наурыз айында одақтастардың біртұтас қолбасшылыққа біріктірілуіне қол жеткізе алды. Соғыс тамыз айында олардың пайдасына бұрылып, қарашада жеңіске жетті. Соның салдарынан және 1918 жылғы желтоқсанда өткен «Купон» сайлауынан кейін ол консерваторлармен коалициясын халық қолдауымен сақтап қалды. Сол жылдың басында оның үкіметі барлық ерлерге және кейбір әйелдерге сайлау құқығын берді. Ллойд Джордж 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында маңызды рөл атқарды, бірақ сол жылы Ирландиядағы жағдай нашарлап, Ирландияның тәуелсіздік соғысы басталды, ол Ллойд Джордж 1921 жылы Ирландия еркін мемлекеті үшін Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу туралы келіссөздер жүргізгенге дейін жалғасты. Ол ішкі салада білім беру және тұрғын үй реформаларын бастады, бірақ кәсіподақтардың белсенділігі рекордтық деңгейге жетті, 1920 жылы экономика төмендеді және жұмыссыздық өсті; 1921-1922 жылдары шығындарды қысқарту шаралары қабылданды, ал 1922 жылы ол...

Prime Minister of the United Kingdom from 1916 to 1922

David Lloyd George, 1st Earl Lloyd George of Dwyfor, (17 January 1863 – 26 March 1945) was Prime Minister of the United Kingdom from 1916 to 1922. A Liberal Party politician from Wales, he was known for leading the United Kingdom during the First World War, for social reform policies (including the National Insurance Act 1911), for his role in the Paris Peace Conference, and for negotiating the establishment of the Irish Free State. He was the last Liberal Party prime minister; the party fell into third party status shortly after the end of his premiership. After becoming active in local politics, Lloyd George gained a reputation as an orator and a proponent of a Welsh blend of radical Liberal ideas, which included support for Welsh devolution, for the disestablishment of the Church of England in Wales, for equality for labourers and tenant farmers, and for reform of land ownership. In 1890 he narrowly won a by election to become the Member of Parliament for Caernarvon Boroughs, in which seat he remained for 55 years. He served in Henry Campbell Bannerman's cabinet from 1905. After H. H. Asquith succeeded to the premiership in 1908, Lloyd George replaced him as Chancellor of the Exchequer. To fund extensive welfare reforms he proposed taxes on land ownership and high incomes in the "People's Budget" (1909), which the Conservative dominated House of Lords rejected. The resulting constitutional crisis was only resolved after two elections in 1910 and the passage of the Parliament Act 1911. His budget was enacted in 1910, and the National Insurance Act 1911 and other measures helped to establish the modern welfare state. In 1913, he was embroiled in the Marconi scandal, but he remained in office and promoted the disestablishment of the Church of England in Wales until 1914, when its implementation was suspended in response to the outbreak of the First World War. As wartime chancellor, Lloyd George strengthened the country's finances and forged agreements with trade unions to maintain production. In 1915, Asquith formed a Liberal led wartime coalition with the Conservatives and Labour. Lloyd George became Minister of Munitions and rapidly expanded production. Amongst other measures, he set up four large munitions factories as a countermeasure to the shell crisis of the previous year. The so called 'National Filling Factory' in Renfrewshire was named 'Georgetown' in Lloyd George's honour. In 1916, he was appointed Secretary of State for War but was frustrated by his limited power and by clashes with the military establishment over strategy. Amid stalemate on the Western Front, confidence in Asquith's leadership as prime minister waned, and he resigned in December 1916. Lloyd George succeeded him as prime minister, supported by the Conservatives and some Liberals. He centralised authority by creating a smaller war cabinet, a new Cabinet Office and what he called his "Garden Suburb" of advisers. To combat food shortages he implemented the convoy system, established rationing, and stimulated farming. After supporting the disastrous French Nivelle Offensive in 1917, he had to reluctantly approve Field Marshal Haig's plans for the Battle of Passchendaele, which again resulted in huge casualties with little strategic benefit. Against the views of British military commanders, he was finally able to see the Allies brought under one command in March 1918. The war effort turned in their favour in August and was won in November. In the aftermath, and following the December 1918 "Coupon" election, he and the Conservatives maintained their coalition with popular support. Earlier that year his government had extended the franchise to all men and some women. Lloyd George was a major player in the Paris Peace Conference of 1919, but the situation in Ireland worsened that year, erupting into the Irish War of Independence, which lasted until Lloyd George negotiated independence from the UK for the Irish Free State in 1921. At home, he initiated reforms to education and housing, but trade union militancy rose to record levels, the economy became depressed in 1920 and unemployment rose; spending cuts followed in 1921–22, and in 1922 he became embroiled in a scandal over the sale of honours and the Chanak Crisis. The Carlton Club meeting resulted in backbench support for the Conservatives to end the coalition and to contest the next election alone. Lloyd George resigned as prime minister and never held office again, but continued as the leader of a Liberal faction. After an awkward reunion with Asquith's faction in 1923, Lloyd George led the Liberals from 1926 to 1931. He put forward innovative proposals for public works and other reforms in a series of coloured books, but made only modest gains in the 1929 election. After 1931, he was a mistrusted figure heading a small rump of breakaway Liberals who were opposed to the National Government. In 1940, he refused to serve due to his dislike for Chamberlain in Winston Churchill's War Cabinet. He was elevated to the peerage in 1945, shortly before his death.

Ерте өмір

Дэвид Джордж 1863 жылдың 17 қаңтарында Манчестердегі Медлок қаласындағы Хорлтон ауданында Уэльс туған Уильям Джордж пен Элизабет Ллойд Джорджтің отбасында дүниеге келді. Уильям Джордж бұрын Селина Хантлиге үйленген, ол 1855 жылы 36 жасында қайтыс болды. Уильям мен Элизабеттің тұңғыш баласы Дэвид болды, ол 1860 жылдың қыркүйегінде дүниеге келді, бірақ 12 сағаттан кейін қайтыс болды. Уильям Джордж Лондон мен Ливерпульде мұғалім болып жұмыс істеген. Ол сондай-ақ унитариандық басқарудағы Hope Street жексенбілік мектебінде сабақ берді, онда унитариандық пастор Джеймс Мартиномен танысты. Ол сонымен қатар беделді либерал болды. Ричард Ллойд 1917 жылы қайтыс болғанға дейін немересіне зор ықпал етті және оны заңгерлік мансапты таңдауға және саясатқа қатысуға алғашқы болып шақырды. Дэвид ағасының тегін қабылдап, "Ллойд Джордж" атанды. Ллойд Джордж жергілікті англикан мектебінде, Лланюстумдуи ұлттық мектебінде, содан кейін жеке репетиторлармен білім алды. Ол валли тілінде тәрбиеленді; Ллойд Джордж өмірі бойы балалық шағының әсерін айта келгенімен, өмірбаяны жазған Джон Григг оның балалық шағы оның айтқандай кедейлікке толы болмағанын мәлімдейді. Діни сенімді евангелист ретінде тәрбиеленгенімен, Ллойд Джордж жас кезінде жеке өмірінде діни сенімінен бас тартыды. Өмірбаяны жазған Дон Креджер оның "өмір бойы шіркеуге барып, жақсы уағыз тыңлаушы болғанмен, деист және, мүмкін, агностик болғанын" айтады. Дегенмен, Франк Оуэннің сөзіне сүйенсек, ол "бір тоқсан жыл бойы фанатикалық Уэльстік конформизмнің ең белгілі күрескен көшбасшыларының бірі болды".

Құқықтық практика және ертедегі саясат

Ллойд Джордж 1884 жылы Портмадогтағы фирмада тәлімгерлікке алынып, соңғы құқық емтиханында үздік нәтиже көрсеткеннен кейін заңгер дипломын алды. Ол 1885 жылы әкесінің үйінің артқы бөлмесінде жеке практикасын ашты. Көптеген премьер-министрлер адвокаттар болғанымен, Ллойд Джордж осы лауазымды атқарган жалғыз заңгер. Бұл іс Уэльс бойынша үлкен жеңіс ретінде саналды және 1888 жылдың 27 желтоқсанында Ллойд Джордж Карнарвон округінен Либералдық партиядан кандидат ретінде бекітілді. Сол жылы ол басқа жас уэльстік либералдармен бірге "Udgorn Rhyddid" ("Азаттық дауысы") атты ай сайынғы газетті құрды. 1889 жылы Ллойд Джордж Карнарвоншир округі кеңесінің мүшесі (1888 жылғы жергілікті басқару туралы заңмен құрылған жаңа орган) болды және өмірінің соңына дейін осы қызметте қалды. Ллойд Джордж округке әділет судьясы (1910), төртінші сессия төрағасы (1929–1938) және 1921 жылы округ лейтенантының орынбасары ретінде де қызмет етті.

Неке

1888 жылдың 24 қаңтарында Ллойд Джордж өте жақсы жағдайдағы шаруа отбасының қызы Маргарет Оуэнге үйленді.

Уэльс істері

Кеннет О. Морган Ллойд Джорджты «өмір бойы Уэльстің ұлтшылы» деп сипаттайды және 1880-1914 жылдар аралығында ол «Уэльстің ұлттық қайта жарануының символы және жақтаушысы» болғанын айтады, бірақ ол 1900 жылдардың басынан бастап оның негізгі назары біртіндеп бүкіл Ұлыбританияға қатысты мәселелерге ауысқанын нақты көрсетеді. Ол бұрын 1888 жылы Caernarfon қаласындағы досына «Эллис сияқты уэльстік ұлтшыл» екенін айтқан Меирионидд округінен парламент депутаты Том Эллистің де серігі болды.

Децентрализация және Уэльстің таралуы

Ллойд Джорджның депутаттық қызметтегі алғашқы қадамдарының бірі – Уэльстің либералды мүшелерінің бейресми топтасуын ұйымдастыру болды. Оның бағдарламасында Уэльсте Англия шіркеуін тарату және мүлкін мемлекетке қайтару, тәртіп реформасы және Уэльске өзін-өзі басқару құру мәселелері қарастырылды. Келесі он жыл бойы Ллойд Джордж парламентте негізінен Уэльс мәселелерімен айналысты, әсіресе Англия шіркеуін тарату және мүлкін мемлекетке қайтару үшін күш салды. 1894 жылы екінші Өзін-Өзі Басқару туралы заң жобасы жеңілгеннен кейін Гладстон зейнетке шықты, сонда Уэльстің либералды мүшелері оны Уильям Харкортқа Уэльс мәселелері бойынша нақты кепілдіктер беру үшін депутаттық өкілдікке таңдады. Олар күткен кепілдіктер берілмегендіктен, үкімет тарату туралы заң жобасын ұсынбаған жағдайда тәуелсіз әрекет етуге бейімділік білдірді. Заң жобасы ұсынылмаған соң, ол және тағы үш уэльстік либерал (Д. А. Томас, Герберт Льюис және Фрэнк Эдвардс) 1894 жылғы 14 сәуірде партиялық тәртіптен бас тартты, бірақ Лорд Розберидің уәдесін қабылдап, 29 мамырда ресми либералдар қатарына қайта қосылды. Ллойд Джордж 1880 жылы: «Уэльске өз істерін басқаруға қабілет беру уақыты келмеді ме?» – деп мәлімдеген, ал 1890 жылы: «Парламенттің жұмысы тым ауыр, ол Ұлыбританияның әрбір жеке провинциясының ерекше және ішкі қажеттіліктеріне арналған заң шығару үшін қажетті уақытты жұмсай алмайды» – деген. Бұл мәлімдемелер кейін 1979 жылғы Уэльс автономиясы туралы референдумда Уэльс ассамблеясын құруды қолдау үшін пайдаланылды. Ллойд Джордж Уэльс өз үкіметін құрған жағдайда ғана тарату, жер реформасы және Уэльстің басқа да түрлерін жүзеге асыруға болатынын ойлады. Ол сондай-ақ либералды құндылықтарды ұстанатын ұлттық уэльстік партияның тең төрағасы болды, оның мақсаты – «күшті уэльстік ұлттық сананы» дамыту және Уэльс үкіметін құру еді. Ол бұл партияның Ирландия Ұлттық партиясы сияқты күшті болуына үміттенді. Бірақ 1895 жылғы сайлауда Либералдық партияның жеңілісіне себеп болды деген айыптауларға ұшырағаннан кейін бұл идеядан бас тартты. 1896 жылғы 16 қаңтарда Ньюпортта өткен Оңтүстік Уэльс либералды федерациясының Д. А. Томас басқарған отырысында Солтүстік және Оңтүстік либералды федерацияларды біріктіріп, Уэльс Ұлттық федерациясын құру туралы ұсыныс жасалды. Бұл ұсынысқа Солтүстік Уэльс либералды федерациясы бұрыннан келісіп қойған. Алайда Оңтүстік Уэльс либералды федерациясы оны қабылдамады. Ллойд Джорджтың сөзінше, ол отырыста «Ньюпорт ағылшындары» деп айқайға түскен, бірақ «Оңтүстік Уэльс Аргус» газеті жағдайдың нашарлауына Ллойд Джорджтың жақтастары себепкер болғанын мәлімдеді. Либералды федерацияларды біріктірудегі қиындықтар мен Уэльс үшін өзін-өзі басқаруды қолдаудың жетіспеуіне байланысты Ллойд Джордж өзінің назарын Ұлыбритания мен Британ империясының құрамында Уэльстің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға аударды. Ллойд Джордж өзін «алдымен уэльстік» санайтын болса да, Уэльс үшін Ұлыбританияда мүмкіндіктер бар екенін түсінді.

One of Lloyd George's first acts as an MP was to organise an informal grouping of Welsh Liberal members with a programme that included; disestablishing and disendowing the Church of England in Wales, temperance reform, and establishing Welsh home rule. During the next decade, Lloyd George campaigned in Parliament largely on Welsh issues, in particular for disestablishment and disendowment of the Church of England. When Gladstone retired in 1894 after the defeat of the second Home Rule Bill, the Welsh Liberal members chose him to serve on a deputation to William Harcourt to press for specific assurances on Welsh issues. When those assurances were not provided, they resolved to take independent action if the government did not bring a bill for disestablishment. When a bill was not forthcoming, he and three other Welsh Liberals (D. A. Thomas, Herbert Lewis and Frank Edwards) refused the whip on 14 April 1894, but accepted Lord Rosebery's assurance and rejoined the official Liberals on 29 May. Lloyd George himself stated in 1880 "Is it not high time that Wales should the powers to manage its own affairs" and in 1890, "Parliament is so overweighted that it cannot possibly devote the time and trouble necessary to legislate for the peculiar and domestic retirement of each and every separate province of Britain". These statements would later be used to advocate for a Welsh assembly in the 1979 Welsh devolution referendum. Lloyd George felt that disestablishment, land reform and other forms of Welsh devolution could only be achieved if Wales formed its own government within a federal imperial system. He was also a co leader of italic=no, a national Welsh party with liberal values with the goals of promoting a "stronger Welsh identity" and establishing a Welsh government. He hoped that italic=no would become a force like the Irish National Party. He abandoned this idea after being criticised in Welsh newspapers for bringing about the defeat of the Liberal Party in the 1895 election. In an AGM meeting in Newport on 16 January 1896 of the South Wales Liberal Federation, led by D. A. Thomas, a proposal was made to unite the North and South Liberal Federations with italic=no to form The Welsh National Federation. This was a proposal which the North Wales Liberal Federation had already agreed to. However, the South Wales Liberal Federation rejected this. According to Lloyd George, he was shouted down by "Newport Englishmen" in the meeting, although the South Wales Argus suggested the poor crowd behaviour came from Lloyd George's supporters. Following difficulty in uniting the Liberal federations along with italic=no in the South East and thus, difficulty in gaining support for Home Rule for Wales, Lloyd George shifted his focus to improving the socio economic environment of Wales as part of the United Kingdom and the British Empire. Although Lloyd George considered himself a "Welshman first", he saw the opportunities for Wales within the UK.

Уэльсті либералдарды біріктіру

1898 жылы Ллойд Джордж Уэльстің Ұлттық Либералдық Кеңесін құрды, ол екі федерацияны біріктіретін, бірақ өкілеттігі шектеулі, шатыр сияқты ұйым болды. Кейіннен ол Уэльстің Либералдық партиясы деп танылды.

Уэльс институттарын қолдау

Ллойд Джордж Уэльстің Ұлттық кітапханасының, Уэльстің Ұлттық мұражайының құрылуына қатысты болды немесе оны ынталандырды, сондай-ақ Білім беру кеңесінің Уэльс бөлімін құруға атсалысты.

Бура соғысына қарсылық

Ллойд Джордж 1899 жылы Канадаға жасаған сапарынан үлкен әсер алған еді. Кейде оны дұрыс емес түрде "кіші ағылшын" деп есептегенмен, ол Британ империясына қарсы емес еді, бірақ Біркенхедте сөйлеген сөзінде (1901 жылғы 21 қарашада) оның бостандыққа, соның ішінде Үндістан үшін де негізделгені керек екенін, "жартылықтардың мақтанышы" емес екенін баса айтты. Осының салдарынан ол Екінші Бур соғысына қарсы күшті қарсылық білдіріп, ұлттық даңққа ие болды. Розеберидің жолын ұстанған ол, өзінің шабуылын алдымен Ұлыбританияның соғыс мақсаттары деп саналған нәрсеге – италикнолардың наразылықтарын жоюға және олардың дауыс беру құқығынан дұрыс айырылғанына қатысты мәлімдемелерге негіздеді. "Мен соғыстың сайлау құқығымен ешқандай қатысы жоқ деп санаймын. Бұл 45% дивидендтер туралы мәселе", – деді ол және Англияның (сол кезде ерлердің толық сайлау құқығы болмаған) Бур республикаларына қарағанда сайлау реформасына көбірек мұқтаж екенін айтты. Екінші шабуыл соғыстың құнына қатысты болды, ол Англияда егде саягөстарға зейнетақы және жұмысшыларға арналған коттедждер сияқты ұзаққа созылған әлеуметтік реформаларға кедері келтірді деп сарқып айтты. Соғыс жалғасып жатқанда, ол генералдардың соғыс жүргізуіне шабуыл жасады, олар, оның айтуынша (Уильям Бурдет Коутстың "Таймс" газетіндегі хабарламаларына сүйене отырып), ауру немесе жараланған әскерлерді қамтамасыз етпеді және концлагерьдегі бур әйелдері мен балаларын аштықтан қинады. Бірақ оның басты шабуылдары Чемберлендерге қарсы бағытталды, оларды Чемберленнің інісі төрағасы болған Kynoch Ltd отбасылық компаниясы арқылы соғыстан пайда табумен айыптады. Фирма Соғыс министрлігінің тендерлерін жеңіп алды, бірақ оның бағасы кейбір бәсекелестерінен жоғары болды. Бірмингемдегі жиыннан кейін Ллойд Джорджты полиция қызметкері кейпінде құпия түрде шығаруға тура келді, өйткені оның өмірі наразылық білдірген халықтан қауіпті болды. Осы кезде Либералдық партия Х.Х. Асквит, Р.Б. Холдейн және басқалар соғысты қолдағандықтан және Либералдық Империялық Лигасын құрғандықтан, қатты бөлінді.

1902 жылғы білім беру заңына қарсылық

24 наурызда Артур Балфур премьер-министр лауазымына кіріспес бұрын 1902 жылғы Білім беру туралы заң жобасын ұсынды. Ллойд Джордж ерікті мектептерді (яғни, негізінен Англия шіркеуінің діни мектептері және кейбір қалалардағы католик мектептері) Англия мен Уэльстегі жергілікті мектеп басқармаларының бақылауына алу туралы заң жобасын қолдады. Олар мектептерді тексеруді жүргізіп, әр мектептің алты басшысының екеуін тағайындайтын еді. Дегенмен, басқа шаралар көбірек дау тудырды: діни мектептердің көпшілік бөлігі мұғалімдерді діни көзқарастарына сәйкес жұмысқа алуға немесе жұмыстан босатуға және жергілікті мүлік салығынан (ақылардан) қаржы алуға құқылы болар еді. Бұл сол кезде жаңарып келген бейдіншілдердің пікірін қынжырлатты, себебі бұл жек көрінетін шіркеу салымына оралу сияқты көрінді (ол 1868 жылға дейін міндетті болған). Осыған байланысты заң жобасына қарсы кең ауқымды халықтық науқан ұйымдастырылды. Боер соғысына қарсы науқандарымен ұлттық деңгейде танымал болған Ллойд Джорджтың Білім беру туралы заңға жасаған шабуылдары оған парламентте беделділік алып келді және оны болашақ кабинет мүшесі ретінде көрсетті. Бұл заң Бура соғысы кезіндегі дау-дамаздардан кейін либералдарды қайта біріктіруге және партиядағы бейдіншілдердің ықпалын арттыруға септігін тигізді. Содан кейін 1906 жылғы сайлауда білім беру реформасы партияның бағдарламасына енгізілді, нәтижесінде либералдар үлкен жеңіске жетті. Уэльстің барлық 34 мандатын либералдар жеңіп алды, тек Мертир Тидфилдегі бір мандатты лейбористер ұтып алды. Парламенттегі алғашқы екінші сөйлеуінде Ллойд Джордж монархияның сәнін сынады. Ллойд Джордж «Манчестер Гардиан» сияқты либералдық басылымдарға көп жазды және Англия мен Уэльс бойынша либералдық мәселелер (әсіресе, «жергілікті таңдау» және ұлттық, діни емес білім беру) туралы сөз сөйледі.

Сауда кеңесінің президенті (1905-1908)

1905 жылы Ллойд Джордж сер Генри Кэмпбелл Баннерменнің жаңа либералдық кабинетіне Сауда кеңесінің президенті ретінде кірді. Ол қызметке кіргеннен кейін алғашқы басымдық 1902 жылғы Білім беру заңын жою болды. Ллойд Джордж білім беру кеңесінің президенті Августин Бирреллмен бірге бастама көтерді. Ллойд Джордж заң жобасын дайындау комитетінде басты рөл атқарған сияқты көрінеді және заң жобасы Уэльс үшін жеке білім беру комитетін құруын қажет етті деп талап етті. Биррелл 1906 жылдың 9 сәуірінде палатада ұсынылған заң жобасы Ллойд Джорджға көбірек тиесілі екенін және оның мазмұнына оның үлесі шамалы болғанын жеке түрде айтты. Заң жобасы көптеген түзетулермен Жанамалар палатасында қабылданды, бірақ Лордтар палатасы оны толығымен өзгертіп жіберді. Сауда кеңесінде Ллойд Джордж сауда кемелері мен Лондон портынан бастап компаниялар мен теміржолдарды реттеуге дейінгі көптеген мәселелер бойынша заңдар ұсынды. Оның ең маңызды жетістігі – теміржолшылар кәсіподақтарының ұлттық ереуілін болдырмау, ол үшін кәсіподақтар мен теміржол компаниялары арасында келісімге келді. Көптеген компаниялар кәсіподақтарды мойындаудан бас тартса да, Ллойд Джордж компанияларды әр компанияның келісім кеңесінде жұмысшылардың сайланған өкілдерін мойындауға көндірді. Келісім кеңестері келіспесе, төреші шақырылатын болды. Ол Сауда кеңесіндегі кейбір жұмыстарын жалғастырды, мысалы, Лондон портының басқармасын құру және лицензиялық заң реформалары сияқты дәстүрлі либералдық бағдарламаларды іске асыру. Бұл қызметтегі алғашқы маңызды сынағы 1909-1910 жылдардағы Әскери-теңіз шығындары болды. 1906 жылғы жалпы сайлаудағы либералдық манифест әскери шығындарды азайтуға міндеттеме берді. Ллойд Джордж мұны қатты қолдады және Адмиралтействоның бірінші лорды Реджинальд МакКеннаға «біздің алдыңғыларымыздың салдарынан құрылған қару-жараққа жұмсалған алып шығындарды азайту үшін соңғы жалпы сайлауда бәріміз берген нақты уәделер» туралы жазды. Ол бағдарламаны алтыдан төрт дредноутқа дейін азайтуды ұсынды. Үкімет бұл ұсынысты қабылдады, бірақ консерваторлар, Адмирал Джеки Фишердің жасырын қолдауымен, «Бізге сегіз керек және күте алмаймыз» деген ұранмен көбірек талап ету үшін үгіт жүргізді. Нәтижесінде Ллойд Джордж кабинетте жеңіліске ұшырады және сегіз дредноутты қамтитын шығындар қабылданды. Осы кезеңде ол әйелдердің сайлау құқығы үшін күресіп жатқан қозғалыстың наразылығына да тап болды, өйткені ол сайлау құқығын кеңейтуді жеке түрде қолдады, бірақ Парламент процесінде тиісті өзгерістерді жасауға көшпеді.

In 1905, Lloyd George entered the new Liberal Cabinet of Sir Henry Campbell Bannerman as President of the Board of Trade. The first priority on taking office was the repeal of the 1902 Education Act. Lloyd George took the lead along with Augustine Birrell, President of the Board of Education. Lloyd George appears to have been the dominant figure on the committee drawing up the bill in its later stages and insisted that the bill create a separate education committee for Wales. Birrell complained privately that the bill, introduced in the Commons on 9 April 1906, owed more to Lloyd George and that he himself had had little say in its contents. The bill passed the House of Commons greatly amended but was completely mangled by the House of Lords. At the Board of Trade Lloyd George introduced legislation on many topics, from merchant shipping and the Port of London to companies and railway regulation. His main achievement was in stopping a proposed national strike of the railway unions by brokering an agreement between the unions and the railway companies. While almost all the companies refused to recognise the unions, Lloyd George persuaded the companies to recognise elected representatives of the workers who sat with the company representatives on conciliation boards—one for each company. If those boards failed to agree then an arbitrator would be called upon. While he continued some work from the Board of Trade—for example, legislation to establish the Port of London Authority and to pursue traditional Liberal programmes such as licensing law reforms—his first major trial in this role was over the 1909–1910 Naval Estimates. The Liberal manifesto at the 1906 general election included a commitment to reduce military expenditure. Lloyd George strongly supported this, writing to Reginald McKenna, First Lord of the Admiralty, of "the emphatic pledges given by all of us at the last general election to reduce the gigantic expenditure on armaments built up by the recklessness of our predecessors." He then proposed the programme be reduced from six to four dreadnoughts. This was adopted by the government, but there was a public storm when the Conservatives, with covert support from the First Sea Lord, Admiral Jackie Fisher, campaigned for more with the slogan "We want eight and we won't wait". This resulted in Lloyd George's defeat in Cabinet and the adoption of estimates including provision for eight dreadnoughts. During this period he was also a target of protest by the women's suffrage movement, for he professed personal support for extension of the suffrage but did not move for changes within the Parliament process.

Халықтың бюджеті, 1909 жыл

1909 жылы Ллойд Джордж өзінің Халық бюджетін ұсынды, ол жердің құнының өсімiнен, егер жер иесi қайтыс болса немесе жер сатылса, 20% салық салуды, сондай-ақ игерiлмеген жер мен минералдарға 1/2 пенни, мүрде салығын арттыруды, табыс салығын көтеруді және 3000 фунттан асатын табысқа арнаулы салық енгiзудi қарастырды. Сонымен қатар, жаңа әлеуметтiк бағдарламалар мен жаңа соғыс кемелерiне қаржы жұмсау үшiн, сән-салтанат заттарына, алкоголь мен темекiге салықтар қойылды. Ұлттың жер иелерi (Парламенттiң Лордтар палатасында жақсы өкiлдiк етiлген) жаңа салықтарға, әсiресе жер құнына салынатын жоғары салыққа қатты ашуланды, сонымен қатар байлықты қайта бөлу, қорғау тариптерiн қолдау үшiн пайдаланылуы мүмкiн болды. Нәтижесiнде Либералдық лига таратылды, Розбери Либералдық партиямен достығын үзді, бұл Ллойд Джордж үшiн жеңiс болды. Ол еркiн сауда мәселесiнде жеңiлiп қалмай, әлеуметтiк реформалар мәселесiн шешкенi жөн. Артур Балфур бюджеттi "қарсыласушылық, әдiлетсiз, ешқандай принципке негiзделмеген және елдің өндiрiстiк мүмкiндiктерiне зиян келтіретiн" деп сынады. Бұрынғыдан өзгеше, бюджет Лордтар палатасындағы консерваторлардың көпшiлiгiмен қабылданбады. 1910 жылғы сайлаулар Либералдық үкiметтiң орнын сақтап қалды. 1909 жылғы бюджет 1910 жылдың 28 сәуiрiнде Лордтар тарапынан мақұлданды және 29 сәуiрде Корольдiң келісiмiн алды. Кейiннен 1911 жылғы Парламент актiсi Лордтар палатасының ақша заңдарын тоқтату құқығын жойды және көптеген жағдайларда олардың вето құқығын екі жылға дейiн кешiктiру құқығымен алмастырды. Асквит канцлер ретiнде зейнеткерлiкке байланысты төлемдердi енгiзгенiмен, Ллойд Джордж аурулар мен мүгедектерге мемлекеттiк қаржылық көмек көрсетуге басты жауапкер болды (кейiн ондаған жылдар бойы "Ллойд Джорджқа жүгiну" деп аталды) – бұл либералдық реформалар деп аталды. Ллойд Джордж 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру актiсiн Парламент арқылы өткiзуге де қол жеткiздi, ол ауру мен мүгедектерге, сондай-ақ жұмыссыздыққа байланысты сақтандыру жүйесiне көмектесетiн едi. Оған оның мүддесiн қолдаған, көбiнесе Лейбористермен бiрге дауыс берген, шамамен қырық артқы қатардағы депутаттар көмектестi. Ұлыбританиядағы осы әлеуметтiк реформалар әл-ауқат мемлекетiнiң бастамасы болды және өсiп келе жатқан жұмысшы табының кедейлiкке қарсы радикалды шешiмдерге деген талаптарын басаңдату мақсатын орындады. Оның басшылығымен 1909 жылдан кейiн либералдар шаруаларға мiнiмум жалақы төлеудi ұсынды.

In 1909, Lloyd George introduced his People's Budget, imposing a 20% tax on the unearned increase in the value of land, payable at the death of the owner or sale of the land, and 1/2 d. on undeveloped land and minerals, increased death duties, a rise in income tax, and the introduction of Supertax on income over £3,000. There were taxes also on luxuries, alcohol and tobacco, so that money could be made available for the new welfare programmes as well as new battleships. The nation's landowners (well represented in the House of Lords) were intensely angry at the new taxes, mostly at the proposed very high tax on land values, but also because the instrumental redistribution of wealth could be used to detract from an argument for protective tariffs. The immediate consequences included the end of the Liberal League, and Rosebery breaking friendship with the Liberal Party, which in itself was for Lloyd George a triumph. He had won the case of social reform without losing the debate on Free Trade. Arthur Balfour denounced the budget as "vindictive, inequitable, based on no principles, and injurious to the productive capacity of the country." In a break with convention, the budget was defeated by the Conservative majority in the House of Lords. The elections of 1910 narrowly upheld the Liberal government. The 1909 budget was passed on 28 April 1910 by the Lords and received the Royal Assent on the 29th. Subsequently, the Parliament Act 1911 removed the House of Lords' power to block money bills, and with a few exceptions replaced their veto power over most bills with a power to delay them for up to two years. Although old age pensions had already been introduced by Asquith as Chancellor, Lloyd George was largely responsible for the introduction of state financial support for the sick and infirm (known colloquially as "going on the Lloyd George" for decades afterwards)—legislation referred to as the Liberal Reforms. Lloyd George also succeeded in putting through Parliament his National Insurance Act 1911, making provision for sickness and invalidism, and a system of unemployment insurance. He was helped in his endeavours by forty or so backbenchers who regularly pushed for new social measures, often voted with Labour MPs. These social reforms in Britain were the beginnings of a welfare state and fulfilled the aim of dampening down the demands of the growing working class for rather more radical solutions to their impoverishment. Under his leadership, after 1909 the Liberals extended minimum wages to farmworkers.

Мансион үйіндегі сөз, 1911 жыл

Ллойд Джордж соғысқа қарсы болды, бірақ 1911 жылғы Агадир дағдарысына дейін сыртқы істерге көп көңіл бөлмеді. Эдвард Грей (сыртқы істер министрі) мен Х. Х. Асквитпен (премьер-министр) кеңескеннен кейін ол 1911 жылғы 21 шілдеде Мансион-хауста құлшынысқа толы және патриоттық сөз сөйледі. Ол былай деді: Егер бізге бейбітшілікті сақтау үшін Ұлыбритания ғасырлар бойы батырлық пен жетістіктер арқылы жеңіп алған ұлы және пайдалы беделін, оның мүдделеріне тікелей қатысы бар жерлерде, ұлттар кеңесінде ешқандай мән берілмейтіндей қарауға рұқсат беру арқылы құрбан ету қажет болса, онда мен осындай бағамен жасалған бейбітшілік біздің сияқты ұлы ел үшін шыдай алмас қорлық болар еді деп сеніммен айтамын. Ұлттық абырой партиялық мәселе емес. Біздің ірі халықаралық саудамыздың қауіпсіздігі де партиялық мәселе емес. Ол Франция мен Германияның екеуіне де ескерту жасады, бірақ халықтың жауабы Франциямен ынтымақтастық пен Германияға деген ашу-ызаны білдірді. Берлинде Ллойд Джорджты «неміс халқының пікіріне де, келіссөздерге де айтарлықтай зиян келтіргені үшін» кінәлады, оған ашуланды. Германияның Лондондағы елшісі граф Меттерних: «Ллойд Джордж мырзаның сөзі бізді күтпеген найзағайдай шағып кетті», - деді.

1913 жылғы Маркони дабылы

1913 жылы Ллойд Джордж, Бас прокурор Руфус Исаакспен бірге Маркони жанжалына қатысты. Оларға Маркони акцияларына ішкі ақпарат негізінде құнға қатысуда айып тағылды (егер маңызды мемлекеттік келісімшарт оларға берілсе, акциялардың құны арта түсер еді), ол Парламентке «сол компанияның» акцияларына құнға қатыспағанын мәлімдеді. Бірақ ол шындығында американдық Маркони компаниясының акцияларын сатып алған.

Уэльстің таралуы

Ллойд Джордж Уэльстің Англикан шіркеуін таратуға қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған арманды орындауға зор үлес қосты. Ирландияның өзін-өзі басқару құқығы сияқты, бұрынғы әрекеттер 1892–1895 жылдардағы үкіметтерде сәтсіз аяқталған, бірақ 1911 жылы Лордтардың вето құқығы жойылғаннан кейін бұл мүмкін болды. Сол сияқты, бастапқы заң жобасы (1912) Лордтар тарапынан екі жылға кейінге шегерілді, 1914 жылы заңға айналды, бірақ соғыс басталғаннан кейін күші тоқтатылды. Уэльс шіркеуі (уақытша) заңы 1919 жылы қабылданғаннан кейін, Уэльстің шіркеуінің таратылуы 1920 жылы күшіне енді. Бұл заң сонымен қатар, жаңа Уэльс шіркеуіндегі алты Уэльс епископының Лордтар палатасына қатысу құқығын жойды және 1662 жылға дейінгі белгілі бір мүлік құқықтарын жойды (меншіксіз қалдырды).

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ллойд Джордж Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына баршадан тең таңқалды. 1914 жылғы 23 шілдеде, Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд қанына қылыш кіргеннен кейін шамамен бір ай өткен соң және Сербияға Австрия-Мажарстан тарапынан қойылған ультиматум алдында, ол Парламентте "экономияны" қолдайтын сөз сөйледі, сонда Ұлыбританияның Германиямен қарым-қатынасы көп жылдар бойына болмағаннан жақсы екенін айтты. 27 шілдеде ол Манчестер Гардиан газетінің С. П. Скоттына Ұлыбританияның алдағы соғысқа араласпайтынын мәлімдеді. Кабинет мүшелері арасында пікір таласы болды, көптеген министрлер Ұлыбританияның араласуына қарсы болды. 1 тамыздағы Кабинет отырысында ол Асквитке "мемлекет қайраткері" сияқты көрінді, Ұлыбританияның мүмкіндіктерін ашық ұстауды жақтады. Келесі күні Ұлыбритания араласса, отставкаға кететінін айтты, бірақ 3 тамызда Бельгия Германияның әскерін өзінің аумағы арқылы өткізу талабына қарсы тұратынын естіген соң Кабинетте шегінді. Ол британдық араласуды қолдауға Кабинетті көндірген маңызды тұлға ретінде танылды. Екеуі де әкімшілік қабілетін жақсарту және өндірісті арттыру арқасында либералды Кабинет әріптестерінің құрметіне ие болды. 1915 жылғы "Оқ-дәрі дағдарысы" халықты артиллериялық оқ-дәрінің жетіспеуі туралы хабармен алаңдатқанда, оқ-дәрі өндірісін басқаруға күшті көшбасшыны тағайындау туралы талаптар көтерілді. 1915 жылғы мамырда құрылған бірінші коалициялық үкіметте Ллойд Джордж жаңа департаменттің басшысы болып, Оқ-дәрі министрі тағайындалды. Бұл лауазымда ол зор құрметке ие болды, бұл оның саяси өрлеуіне негіз болды. Барлық тарихшылар оның ұлттық рухты көтеріп, өндірісті арттыру қажеттілігіне назар аударғанын мойындайды, бірақ көптегендер 1915-16 жылдардағы оқ-дәрі өндірісінің өсуі негізінен жүргізіліп жатқан реформалардың нәтижесі болды, бірақ ол келгенге дейін олар тиімді болмаған. Министрлік Соғыс кеңсесінің қиын бюрократиясын жеңіп, еңбек мәселелерін шешті, жабдықтау жүйесін оңайлатты және өндірісті күрт арттырды. Бір жыл ішінде ол Ұлыбританиядағы ең ірі сатып алушы, сатушы және жұмыс берушіге айналды. Ұлы соғыста Корольдің Бас министрі болу үшін қажетті қасиеттер бар. Мұндай министрдің батылдығы, сабырлылығы және парасаттылығы болуы керек. Мұның бәрі мырза Асквитте ең жоғары дәрежеде болды. Бірақ соғыс министрі көрегендікке, қиялдануға және бастамашылыққа ие болуы керек – ол талмай еңбек етуі керек, соғыс қызметінің барлық саласын үнемі бақылап, қадағалауы керек, осы қызметті жандандыруға күш салуы керек, ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін одақтастармен бірлесіп елдің ресурстарын пайдалану жолдары туралы сарапшылармен, ресми және бейресми тұлғалармен үнемі кеңесуі керек. Егер осыған үлкен шайқасты жүргізу шеберлігі қосылса, онда сізде идеалды Соғыс министрі болады. 1916 жылдың желтоқсанынан кейін Ллойд Джордж консерваторлар мен баспасөз магнаты Лорд Нортклиффтің (The Times және Daily Mail газеттерінің иесі) қолдауына сүйенді. Премьер-министрден басқа, бес мүшелі Соғыс кабинетінде үш консерватор (Кеңес президенті және Лордтар палатасының басшысы Лорд Керзон, Казначейство канцлері және Өкілдер палатасының басшысы Бонар Лоу және портфельсіз министр Лорд Милнер) және Лейбористерді бейресми түрде білдіретін Артур Хендерсон болды. Эдвард Карсон, өткен айдағы интригалар кезінде кеңінен танылғандай, Әскери-теңіз күштерінің бірінші лорды болып тағайындалды, бірақ Соғыс кабинетіне кірген жоқ. Ллойд Джорджты қолдаған либералды алдыңғы қатардағылардың қатарында Кристофер Аддисон (Ллойд Джорджты қолдау үшін либералды депутаттарды жұмылдыруда маңызды рөл атқарған), Х. А. Л. Фишер, Лорд Ронда және сэр Альберт Стэнли болды. Эдвин Монтегю мен Черчилль 1917 жылдың жазында үкіметке қосылды. Ллойд Джорджтың хатшылығы, халық арасында Даунинг-стриттің "Бақшалық қала маңы" деп танылған, оған соғыс кабинеті жүйесінің шектеулерінде оның міндеттерін орындауға көмектесті. Оның міндеті – көптеген мемлекеттік ведомстволармен байланыс орнату, ақпарат жинау және ерекше мәнге ие мәселелер туралы есеп беру болды. Оның жетекші мүшелері Джордж Адамс пен Филип Керр болды, ал басқа хатшылар Дэвид Дэвис, Джозеф Дэвис, Уолдорф Астор және кейін Сесил Хармсворт болды. Ллойд Джордж Осман империясын жоюды Ұлыбританияның басты соғыс мақсаты етіп жасағысы келді және билікке келгеннен кейін екі күн өткен соң Робертсонға Ұлыбританияның қоғамдық пікірін таңғалдыру үшін үлкен жеңіске, әсіресе Иерусалимді басып алуға ұмтылуын айтты. Рим конференциясында (1917 жылғы 5-6 қаңтарда) Ллойд Джордж Иерусалимді алу жоспарлары туралы үнсіз болды, бұл соғыс жеңу үшін көп нәрсе жасаған жоқ, бірақ Ұлыбританияның мүддесін қамтамасыз етті. Ллойд Джордж Италияға ауыр артиллерия жіберуді ұсынды, осылайша Австрия-Мажарстанды жеңуге көмектесу үшін, мүмкін, Италия әскерін Салоникаға ауыстыру арқылы, бірақ француз бен итальяндықтардың қолдауын ала алмады, ал Робертсон отставкаға кететінін айтты.

Lloyd George was as surprised as almost everyone else by the outbreak of the First World War. On 23 July 1914, almost a month after the assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria and on the eve of the Austro Hungarian ultimatum to Serbia, he made a speech advocating "economy" in the House of Commons, saying that Britain's relations with Germany were better than for many years. On 27 July he told C. P. Scott of the Manchester Guardian that Britain would keep out of the impending war. With the Cabinet divided, and most ministers reluctant for Britain to get involved, he struck Asquith as "statesmanlike" at the Cabinet meeting on 1 August, favouring keeping Britain's options open. The next day he seemed likely to resign if Britain intervened, but he held back at Cabinet on Monday 3 August, moved by the news that Belgium would resist Germany's demand of passage for her army across her soil. He was seen as a key figure whose stance helped to persuade almost the entire Cabinet to support British intervention. The two men gained the respect of Liberal cabinet colleagues for improving administrative capabilities, and increasing outputs. When the Shell Crisis of 1915 dismayed public opinion with the news that the Army was running short of artillery shells, demands rose for a strong leader to take charge of munitions. In the first coalition ministry, formed in May 1915, Lloyd George was made Minister of Munitions, heading a new department. In this position, he won great acclaim, which formed the basis for his political ascent. All historians agree that he boosted national morale and focussed attention on the urgent need for greater output, but many also say the increase in munitions output in 1915–16 was due largely to reforms already underway, though not yet effective before he had even arrived. The Ministry broke through the cumbersome bureaucracy of the War Office, resolved labour problems, rationalised the supply system and dramatically increased production. Within a year it became the largest buyer, seller and employer in Britain. There are certain indispensable qualities essential to the Chief Minister of the Crown in a great war. Such a minister must have courage, composure, and judgment. All this Mr. Asquith possessed in a superlative degree. But a war minister must also have vision, imagination and initiative—he must show untiring assiduity, must exercise constant oversight and supervision of every sphere of war activity, must possess driving force to energize this activity, must be in continuous consultation with experts, official and unofficial, as to the best means of using the resources of the country in conjunction with the Allies for the achievement of victory. If to this can be added a flair for conducting a great fight, then you have an ideal War Minister. After December 1916 Lloyd George relied on the support of Conservatives and of the press baron Lord Northcliffe (who owned both The Times and the Daily Mail). Besides the Prime Minister, the five member War Cabinet contained three Conservatives (Lord President of the Council and Leader of the House of Lords Lord Curzon, Chancellor of the Exchequer and Leader of the House of Commons Bonar Law, and Minister without Portfolio Lord Milner) and Arthur Henderson, unofficially representing Labour. Edward Carson was appointed First Lord of the Admiralty, as had been widely touted during the intrigues of the previous month, but excluded from the War Cabinet. Amongst the few Liberal frontbenchers to support Lloyd George were Christopher Addison (who had played an important role in drumming up some backbench Liberal support for Lloyd George), H. A. L. Fisher, Lord Rhondda and Sir Albert Stanley. Edwin Montagu and Churchill joined the government in the summer of 1917. Lloyd George's Secretariat, popularly known as Downing Street's "Garden Suburb", assisted him in discharging his responsibilities within the constraints of the war cabinet system. Its function was to maintain contact with the numerous departments of government, to collect information, and to report on matters of special concern. Its leading members were George Adams and Philip Kerr, and the other secretaries included David Davies, Joseph Davies, Waldorf Astor and, later, Cecil Harmsworth. Lloyd George wanted to make the destruction of the Ottoman Empire a major British war aim, and two days after taking office told Robertson that he wanted a major victory, preferably the capture of Jerusalem, to impress British public opinion. At the Rome Conference (5–6 January 1917) Lloyd George was discreetly quiet about plans to take Jerusalem, an object which advanced British interests rather than doing much to win the war. Lloyd George proposed sending heavy guns to Italy with a view to defeating Austria Hungary, possibly to be balanced by a transfer of Italian troops to Salonika but was unable to obtain the support of the French or Italians, and Robertson talked of resigning.

Нивель ісі

Ллойд Джордж генералдардың билігін төмендетуге бағытталған интригаларға дерлік үнемі қатысты, оның ішінде Франциядағы британдық күштерді француз генералы Нивельге бағындыруға тырысты. Ол Нивельді қолдады, өйткені ол Вердендегі сәтті қарсы шабуылдарымен «өзін еркек екендігін дәлелдеді» деп ойлады және 48 сағат ішінде неміс шебін бұзуға уәде берген еді. Нивель Хейгтің шабуыл жоспарларымен ынтымақтасудың орнына кешігіп жатқанына наразылық білдірді. Жоспар бойынша, 1917 жылғы үлкен шабуылға британдық күштер Нивельдің тікелей басқаруына берілуі керек еді. Британдықтар бірінші болып шабуылдайды, осылайша неміс резервтерін байлап қояды. Содан кейін француздар шабуыл жасап, екі күн ішінде айқын жеңіске жетеді. Бұл туралы 24 ақпандағы Соғыс кабинетінің отырысында жарияланды, онда Робертсон мен Лорд Дерби (Соғыс министрі) шақырылмады. Министрлер 1916 жылы француз генералдары мен штабы британдықтардан шеберлігімен басым болды деп санады, сондай-ақ саяси тұрғыдан Ұлыбритания соғыстың соңғы үлкен француз күшін толық қолдауға міндетті болды. Нивельдің ұсынысы Робертсон мен Хейгке 26-27 ақпанда Кале конференциясында ескертусіз ұсынылды (Соғыс кабинеті отырысының хаттамасы 28 ақпанға дейін корольге жіберілмеді, сондықтан оның қарсылық білдіру мүмкіндігі болмады). Робертсон әсіресе қарсылық білдірді. Ақырында, Хейг Нивельдің бұйрығына бағынады, бірақ британдық күштердің операциялық бақылауын сақтайды және «жақсы себептер болған жағдайда» Лондонға шағымдану құқығын сақтайды деген келісімге қол жеткізілді. Талқылаулардың нәтижесінде наурыздың ортасында Хейг француздың одақтасы болған, бірақ олардың тілегін орындауы күтілді деген жағдай толыққанды қалпына келтірілді. Арас шайқасындағы (9-14 сәуір 1917) британдық шабуыл ішінара сәтті болды, бірақ немістерге қарағанда көп шығынға ұшырады. Көптеген кешігулер болды және шабуылды күдіктенген немістер өз шебін күшті Гинденбург шебіне дейін қысқартты. Апрельдің ортасында Эна өзеніндегі француз шабуылы тактикалық маңызы бар биік жерлерді бағындырды, бірақ уәделенген шешуші жетістікке жете алмады, бұл француз армиясын бүлікке итермеледі. Хейг беделді болса, Ллойд Джордж сенімділігін жоғалтты, ал бұл оқиға оның «генералдармен» қарым-қатынасын одан әрі уландырды.

Lloyd George engaged almost constantly in intrigues calculated to reduce the power of the generals, including trying to subordinate British forces in France to the French General Nivelle. He backed Nivelle because he thought he had "proved himself to be a Man" by his successful counterattacks at Verdun, and because of his promises that he could break the German lines in 48 hours. Nivelle increasingly complained of Haig's dragging his feet rather than cooperating with their plans for the offensive. The plan was to put British forces under Nivelle's direct command for the great 1917 offensive. The British would attack first, thereby tying down the German reserves. Then the French would strike and score an overwhelming victory in two days. It was announced at a War Cabinet meeting on 24 February, to which neither Robertson nor Lord Derby (Secretary of State for War) had been invited. Ministers felt that the French generals and staff had shown themselves more skilful than the British in 1916, whilst politically Britain had to give wholehearted support to what would probably be the last major French effort of the war. The Nivelle proposal was then given to Robertson and Haig without warning on 26–27 February at the Calais Conference (minutes from the War Cabinet meeting were not sent to the King until 28 February, so that he did not have a prior chance to object). Robertson in particular protested vehemently. Finally, a compromise was reached whereby Haig would be under Nivelle's orders but would retain operational control of British forces and keep a right of appeal to London "if he saw good reason". After further argument the status quo, that Haig was an ally of the French but was expected to defer to their wishes, was largely restored in mid March. The British attack at the Battle of Arras (9–14 April 1917) was partly successful but with much higher casualties than the Germans suffered. There had been many delays and the Germans, suspecting an attack, had shortened their lines to the strong Hindenburg Line. The French attack on the Aisne River in mid April gained some tactically important high ground but failed to achieve the promised decisive breakthrough, pushing the French Army to the point of mutiny. While Haig gained prestige, Lloyd George lost credibility, and the affair further poisoned relations between himself and the "Brasshats".

Теңіз қатынасы

1917 жылдың басында немістер Батыс жағалауында жеңіске жету үшін шексіз су асты кемелері соғысын қайта бастады. Ллойд Джордж Сэр Джозеф Маклей басқаратын Кеме тасымалы министрлігін құрды, Маклей Глазгодағы кеме иесі болған, ол қызметтен кеткеннен кейін ғана Парламенттің екі палатасының мүшесі болды. Министрлік Сент-Джеймс паркіндегі, арнайы кептірілген көлдегі ағаш ғимаратта орналасты, ол Адмиралтействодан бірнеше минуттық жерде болды. Кіші министр және Парламент палатасының өкілі Лео Чиоцца Мэнни болды, Маклей онымен келіспесе де, Ллойд Джордж олардың қасиеттері бір-бірін толықтырады деп санап, оның тағайындалуын қатыстырды. Азаматтық қызметкерлерді өте қабілетті Джон Андерсон (ол кезде жиырма төрт жаста ғана) басқарды, және құрамында Артур Солтер де болды. Көптеген кеме тасымалының ірі тұлғалары, Маклей сияқты, министрлік үшін ақысыз жұмыс істеуге көндірілді (оқ-дәрі министрлігі үшін де көптеген өнеркәсіпшілер осылай жұмыс істеген), сондай-ақ кездесулерде өз басшыларымен пікір келістіруге құлшынбайтын кіші офицерлерден жеке идеялар алуға мүмкіндік алды. Сауда кеңесінің басшылары, оқ-дәрі (Аддисон) және ауыл шаруашылығы мен азық-түлік (Лорд Ронда) министрлері де Маклеймен ынтымақтасуы күтілді. Бұл идея толығымен жаңа емес еді, өйткені 1887, 1894, 1897, 1902, 1907 және 1911 жылдары Императорлық конференциялар өткізілген, ал Австралия премьер-министрі Билли Хьюз 1916 жылдың көктемінде Ұлыбританияға келгенде Министрлер кабинеті мен Соғыс комитетінің отырыстарына қатысуға шақырылды. Оңтүстік Африкалық Ян Сматс 1917 жылдың жазында Ұлыбританияның соғыс кабинетіне тағайындалды.

Еңбек дағдарысы мен кәсіподақтар

1917 жылғы 6 желтоқсанда премьер-министр, Керзон, Карсон, Джордж Барнс және Сматс, Морис Хэнки хатшы, ал Окленд Геддес (Әскери қызметке шақыруды басқаратын Ұлттық қызмет министрі) қатысқан Еңбек күші комитеті құрылды. Еңбек күші комитетінің алғашқы отырысы 10 желтоқсанда өтті, келесі күні екі рет және 15 желтоқсанда тағы да өтті. Ллойд Джордж генералдар Макреди (Бас адъютант) және Макдоног (Әскери барлау басшысы) сұраққа тартып, Ресей соғыстан шығып жатқандықтан, неміс күштерінің шығыстан ауысуы Батыс майданындағы одақтастардың сандық артықшылығын жоятынын айтты. Жақында жарияланған Лансдаун хатындағы қазалар туралы ақпараттың көпшілік назарына ілігуіне қатты алаңдаған ол Хейг пен Робертсонды осы кезде қызметтен шеттетуді ұсынды, бірақ Лорд Дерби отставкаға кететінін мәлімдеді. Осы кезде Ллойд Джордж Ирландияға әскери міндеттілікті таратуға қарсы болды, ал Карсон әскери міндеттілікті Ольстерге ғана таратудың қиын екенін айтты. Президент Уилсон бастапқыда АҚШ-тың соғыс мақсаттарын баяндайтын «Он төрт тармақ» атты сөзін қысқартуды қарастырды, оның көп бөлігі Ллойд Джорджтың мақсаттарымен үйлесетін, бірақ полковник Хаус кеңесімен оны сөйлеуге көндірді. Уилсонның 8 қаңтардағы сөзі Ллойд Джорджтың сөзін басып озды және тарихта жақсырақ сақталды. Бұл жаман идея екеніне қарамастан, Соғыс кабинеті Ирландияға әскери міндеттілікті енгізуге шешім қабылдады. Басты себеп – Ұлыбританиядағы кәсіподақтар, белгілі бір жұмыскерлерге әскери міндеттіліктен босатуды қысқартудың шарты ретінде оны талап етті. Лейбористер ешкімге жеңілдік берілмеуі принципін қадағалауды қалады, бірақ Ирландияда әскери шақыруды талап етпеді. Ұсыныс қабылданды, бірақ ешқашан күшіне енбеді. Католик шіркеулері алғаш рет араласып, әскери міндеттілікке ашық қарсылық көрсетуге шақырды. Көптеген ирландтық католиктер мен ұлтшылдар Синн Фейнге өтті, бұл Ұлыбританиядан толығымен шығуға бейім партияның ирланд саясатында басымдыққа ие болған шешуші сәт болды.

A Manpower Committee was set up on 6 December 1917, consisting of the Prime Minister, Curzon, Carson, George Barnes and Smuts with Maurice Hankey as secretary, and Auckland Geddes (Minister of National Service—in charge of Army recruitment) in regular attendance. The first meeting of the Manpower Committee was on 10 December, and it met twice the next day and again on 15 December. Lloyd George questioned Generals Macready (Adjutant General) and Macdonogh (Chief of Military Intelligence), who advised that the Allied superiority of numbers on the Western Front would not survive the transfer of German reinforcements from the East now that Russia was dropping out of the war. Deeply concerned about the publicity attracted by the recent Lansdowne Letter's mention of casualties, he suggested removing Haig and Robertson from office at this time, but this was met by a threat of resignation from Lord Derby. At this stage Lloyd George opposed extending conscription to Ireland—Carson advised that extending conscription to Ulster alone would be impractical. President Wilson at first considered abandoning his speech outlining US war aims—the "Fourteen Points", many of which were similar to the aims outlined by Lloyd George—but was persuaded by his adviser Colonel House to deliver it. Wilson's speech (8 January) overshadowed Lloyd George's and is better remembered by posterity. Despite strong warnings that it was a bad idea, the War Cabinet decided to impose conscription on Ireland. The main reason was that trade unions in Britain demanded it as the price for cutting back on conscription exemptions for certain workers. Labour wanted the principle established that no one was exempt, but it did not demand that conscription actually take place in Ireland. The proposal was enacted but never enforced. The Catholic bishops for the first time entered the fray and called for open resistance to conscription. Many Irish Catholics and nationalists moved into Sinn Féin, a decisive moment marking the dominance of Irish politics by a party committed to leaving the UK altogether.

Соғыстан кейінгі премьер-министр (1918-1922)

Соғыс аяқталғанда Ллойд Джорджның беделі ең жоғары деңгейге жетті. Өзі де провинциялық өңірден шыққан Лоу: "Ол қаласа, өмір бойы премьер-министр болып қала береді" деді. Сол кездегі газет беттерінде "үлкен үстемдікке қол жеткізілді" деп жазылды және "пацифистер, тіпті Арнольд Луптон сияқты "көшбасшылар" Рамзи Макдональд пен Филип Сноуденмен толығымен жеңіліске ұшырады".

Париж 1919 жыл

Ллойд Джордж Париж бейбітшілік конференциясында Ұлыбританияны өкілдік етті, француз премьер-министрі Жорж Клемансомен, АҚШ президенті Вудро Вильсонмен және итальян премьер-министрі Витторио Орландомен келіспеушіліктер тудырды. Клемансо мен Орландодан өзгеше, Ллойд Джордж көбінесе кеңпейілділік пен шамалаушылықты қолдады. Ол Германияның экономикасы мен саяси жүйесін Клемансо талап еткендей, ауыр өтемақылармен толыққанды қиратуды қаламады. Экономист Джон Мейнард Кейнс «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» еңбегінде Ллойд Джорджтың экономикалық беделіне күмәнмен қарады, ал «Байтанудағы эсселерде» премьер-министрді «жартылай адам, ежелгі кельт магиясы мен сиқырлы ормандарынан келген кезекті әнші» деп атады. Ллойд Джордж Польша шекарасына қатысты бейбіт шарттардың Германияға қарай бұрылуына да жауапты болды. Бұрын жоспарланғандай, Жоғарғы Силезияны (2 073 000 адам) және Шығыс Пруссияның оңтүстік бөлігін (720 000 адам) Польшаға берудің орнына, халықтың пікірін білуге арналған референдум ұйымдастырылды. Данциг (366 000 адам) еркін қала ретінде құрылды. Польшалықтар оның елді большевиктерден сақтап қалғаны үшін алғыс айтты, бірақ оның «қиындық туғызатын балалар» деген пікіріне ашуланды. Сыртқы істер министрлігінің кәсіби мамандарына сенімсіздік танытқан Ллойд Джордж және оның Париж командасы, олардың төменгі деңгейдегі бейресми желілері арқылы кәсіби емес сарапшыларға сүйенді. Олар Данциг мәселесі бойынша Джеймс Хедлам Морлимен кеңесті. Сондай-ақ, бірнеше академиялық тарихшылармен де кеңес жүргізілді. Олардың тәжірибесі дипломатиялық тарихты академиялық зерттеу саласы ретінде қалыптастыруға және халықаралық қатынастардың жаңа академиялық ғылымының пайда болуына негіз болды. Бейбітшілік конференциясындағы жетістіктері туралы сұраққа Ллойд Джордж: «Мен Иса Мәсіх [Вильсон] пен Наполеон Бонапарт [Клемансо] арасында отырғандықтан, күткендей нәтижеге жеттім деп ойлаймын», - деп жауап берді. Тарихшы Антони Лентин оның Париждегі рөлін үлкен жетістік деп бағалады:

Ол теңдесі жоқ келіссөзші болды: мәселені толық меңгерген, өзіне сенімді, күшті, тартымды, әсерлі. Ол тыңдаушыларының қозғаушы күшін сезіп, оны қажетті бағытта бұру үшін дұрыс сөздерді таба білді. Оның күшті күрес инстинкті, басшылық қабілеті және табысқа жетуге деген табандылығы болды. Ол империяның байлығын көзге көрінетін және дереу жеңіс ретінде: Ұлыбритания үшін маңызды болған, мұнайға бай Таяу Шығыс мандаттарын иеленді. Африка мен Оңтүстік Тынық мұхитындағы Германияның отарлары, Каирден Кейпке дейін британдықтардың билігін нығайтып, империяның шектерін кеңейтті. Бұл, континенттік күштер теңгеріміндегі британдық мүдделерге толық сай келді.

Соғыстан кейінгі әлеуметтік реформалар

Соғыстың соңғы айларында және соғыстан кейінгі жылдары Ллойд Джордж басшылығымен маңызды әлеуметтік реформалар бағдарламасы енгізілді. 1918 жылғы "Жұмысшылардың өтемақысы (силикоз)" заңы (бір жыл өткен соң қабылданды) "80% кем емес кремний қорғанысы бар таста жұмыс істегенін дәлелдей алатын" адамдарға өтемақы төлеуге мүмкіндік берді. 1918 жылғы Білім беру заңы мектептің бітіру жасын 14 жасқа дейін көтерді, Білім беру кеңесінің өкілеттіктерін және міндеттерін (сонымен қатар жергілікті білім беру органдарына бөле алатын қаржыны) арттырды, сондай-ақ 14 пен 16 жас аралығындағы балалар үшін міндетті жартылай күндік білім беру жүйесін енгізді. 1920 жылғы "Соқыр адамдар" заңы жұмыссыз соқырларға және аз жалақы алатын соқырларға көмек көрсетті. 1919 жылғы Тұрғын үй және қала құрылысы заңы жергілікті билік органдарына үй салуға субсидиялар берді, және 1922 жылдың соңына дейін осы заң аясында 170 000 тұрғын үй салынды, бұл, А. Дж. П. Тейлордың сөзімен айтқанда, "тұрғын үйдің әлеуметтік қызмет екендігі" принципін орнатты. Тағы 30 000 үй жеке кәсіпорындармен мемлекеттік субсидия арқылы екінші заң бойынша салынды.

Сайлау өзгерістері: суфражизм

1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң ерлерге сайлау құқығын едәуір кеңейтті (көптеген мүліктік талаптарды жою арқылы) және 30 жастан асқан көптеген әйелдерге дауыс беруге мүмкіндік берді, ал 1918 жылғы Парламент (әйелдердің қатысуы) туралы заң әйелдерге Төменгі палатада отыруға жол берді. 1919 жылғы Жыныстық дискриминацияны (жою) туралы заңда "Ешбір адамның жынысы немесе некесі себепті кез келген мемлекеттік қызметті атқаруына, азаматтық немесе сот қызметіне тағайындалуына немесе оны атқаруына, сондай-ақ кез келген азаматтық кәсіпке немесе мамандыққа қабылдануына немесе оны таңдауына, немесе тіркелген кез келген қоғамға мүше болуына кедеріс келтірілмейді" деп нақты көрсетілген.

Жұмысшылардың жалақысы

1920 жылғы Жұмыссыздыққа қарсы сақтандыру туралы заң ұлттық сақтандыруды тағы 11 миллион жұмысшыға таратып берді. Бұл революциялық шара саналды, себебі ол жұмыссыздыққа қарсы сақтандыруды еңбекке қабілетті халықтың дерлік барлығына кеңейтті, ал бұрын тек жұмысшылардың белгілі бір топтары ғана қамтылған болатын. 1920 жылғы Ауыл шаруашылығы туралы заң шаруашылық жұмысшыларына ең төменгі жалақы беруді көздесе, мемлекет 1921 жылға дейін ауыл шаруашылығы өнімдеріне бағаны кепілдік берді. Бұдан өзге, ол жерді жалға алып егіс тігіп жүрген шаруалардың құқығын нығайту арқылы оларға жақсырақ қорғау шараларын ұсынды. Білім беру саласында мұғалімдердің жалақысы 1921 жылы Бёрнхам комитеті арқылы біркелкілендіріліп, соғысқа дейінгі деңгейден екі еседен астамға өсірілді. 1920 жылғы Кен өнеркәсібі туралы заң кеншілер қауымдастығына әлеуметтік көмек көрсетуді міндетті етті, ал 1921 жылғы Халық денсаулығы (Туберкулез) туралы заң жергілікті билік органдарының туберкулезді емдеу және алдын алу жөніндегі жауапкершілігін арттырды.

Құны

Коалициялық үкіметтің реформалық күш-жігері, тарихшы Кеннет О. Морганның сөзінше, оның жетістіктері соғысқа дейінгі либералдық үкіметтердің жетістіктерінен асып түсті. Дегенмен, реформа бағдарламасы Геддес балтасымен айтарлықтай кері қайтарылды, ол мемлекеттік шығыстарды 76 миллион фунт стерлингке дейін қысқартты, соның ішінде білім беру саласындағы маңызды кесімдер жасалды және Ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің еңбекақысы жөніндегі кеңес таратылды.

Ирландия

1913 жылы Ллойд Джордж ирландтық үйде басқару қозғалысына қатысты мәселелерге қызығушылық танытты. Ол «Ольстер округтерінің әрқайсысы үйде басқару туралы заң жобасынан шығу мүмкіндігіне ие референдум принципін» қолдайтынын мәлімдеді. Егер референдум өткізілсе, Ольстердің тоғыз округінің төртеуі ғана шеттету үшін дауыс берген болар еді (1918 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда сайланған депутаттардың тізімін қараңыз). Асквиттің премьерлік кезінде 1916 жылы Пасха аптасында Дублинде ирландтық республикашылардың қарулы көтерілісі – Пасха көтерілісі болды. Үкімет бұған қатаң жауап берді, көшбасшылар тез арада атқыланды. Көптеген католиктік ирланд ұлтшылдары көңіл-күйлерінің күрт өзгеруіне ұшырап, кек алу мен тәуелсіздік талабына көшті. 1917 жылы Ллойд Джордж Ирландияның үйде басқару мәселесін шешу үшін 1917–18 жылдарғы Ирландия конвенциясын шақырды; алайда, Пасха көтерілісінен кейін Ирландиядағы республикалық көзқарастардың күшеюі және Ллойд Джорджтың 1918 жылдың сәуірінде Ирландияға әскери шақыруды кеңейтуге жасаған сәтсіз әрекеті Синн Фейннің 1918 жылғы желтоқсан сайлауындағы күшті жеңісіне және Ирландия парламенттік партиясының жойылуына әкелді. Олардың орнына Синн Фейн депутаттары келді және бірден Ирландия Республикасын жариялады. Ллойд Джордж 1920 жылғы Ирландия актісіне төрағалық етті, ол Англо-Ирландия соғысы кезінде 1921 жылдың мамырында Ирландияны Оңтүстік Ирландия және Солтүстік Ирландияға бөлді. Ллойд Джордж Ирландия Республикалық Армиясы туралы «Біз кісі өлтіруді мойнынан ұстадық!» деп атақты мәлімдеме жасады. Бірақ ол көп ұзамай ИРА басшыларымен келіссөздер бастады, олардың билігін мойындап, қанды қақтығысты аяқтауға тырысты. Ллойд Джордж сонымен қатар солтүстік ирландиялық юнионистердің көшбасшысы Джеймс Крейгті келіссөздерге шақырды, бірақ ол қатысудан бас тартты. Ллойд Джордж 1921 жылдың 14 қарашасында Крейгке былай деп жазды: «Сіздің алты округті Солтүстік парламентінің билігінде қалдыру туралы ұсынысыңыз, табиғи ерекшеліктерге немесе географиялық шараларға негізделмеген шекараны қалыптастырып, оған халықаралық шекара сипатын береді. Мұндай бөлініске Ирландия халқының көпшілігі ешқашан келіспейді, сондай-ақ біз оны адал түрде күштеп орындауға тырыса алмаймыз». (Солтүстік Ирландиядағы қиындықтар (1920–1922) қараңыз). 1921 жылдың желтоқсанында Ирландия басшыларымен Англо-Ирландия келісімшартына қол қойылды. Солтүстік Ирландия Парламенті Ирландия еркін мемлекетінен шығу үшін келісімшарттың 12-бабын пайдаланды. Келісімшарт Солтүстік Ирландия мен Ирландияның қалған бөлігі арасындағы шекараны «халықтардың тілегіне сәйкес, экономикалық және географиялық жағдайларға қарай» белгілеу үшін Ирландия шекара комиссиясын құрды. 1922 жылы Ұлыбританияның бестен бір бөлігін құрайтын Оңтүстік Ирландия Ирландия еркін мемлекетін құру үшін бөлініп шықты. (Ирландияның бөлінуі қараңыз).

As early as 1913 Lloyd George expressed interest in the issues surrounding the of Irish Home Rule movement. He stated that he supported " the principle of a referendum each of the Ulster Counties is to have the option of exclusion from the Home Rule Bill". Had a referendum occurred it is quite possible that only four of Ulster's nine Counties would have voted for exclusion (see List of MPs elected in the 1918 United Kingdom general election). During Asquith's premiership, the armed insurrection by Irish republicans, known as the Easter Rising, had taken place in Dublin during Easter Week, 1916. The government responded with harsh repression; key leaders were quickly executed. The mostly Catholic Irish nationalists then underwent a dramatic change of mood, and shifted to demand vengeance and independence. In 1917, Lloyd George called the 1917–18 Irish Convention in an attempt to settle the outstanding Home Rule for Ireland issue; however, the upsurge in republican sympathies in Ireland following the Easter Rising coupled with Lloyd George's disastrous attempt to extend conscription to Ireland in April 1918 and led to the landslide victory of Sinn Féin and the wipeout of the Irish Parliamentary Party at the December 1918 election. Replaced by Sinn Féin MPs, they immediately declared an Irish Republic. Lloyd George presided over the Government of Ireland Act 1920 which partitioned Ireland into Southern Ireland and Northern Ireland in May 1921 during the Anglo Irish War. Lloyd George famously declared of the Irish Republican Army that "We have murder by the throat!" However, he soon afterwards began negotiations with IRA leaders to recognise their authority and to end a bloody conflict. Lloyd George also invited the leader of northern Irish Unionists James Craig to the negotiations but he refused to attend. Lloyd George wrote to Craig on 14 November 1921 "Your proposal to leave the six counties under the Northern Parliament would stereotype a frontier based neither upon natural features nor broad geographical considerations by giving it the character of an international boundary. Partition upon these lines the majority of the Irish people will never accept, nor could we conscientiously attempt to enforce it." (See The Troubles in Northern Ireland (1920–1922)). The Anglo Irish Treaty was signed in December 1921 with Irish leaders. The Parliament of Northern Ireland exercised Article 12 of the Treaty to opt out of the Irish Free State. The Treaty established the Irish Boundary Commission to draw a border between Northern Ireland and the rest of Ireland "in accordance with the wishes of the inhabitants, so far as may be compatible with economic and geographic conditions ". Southern Ireland, representing over a fifth of the United Kingdom's territory, seceded in 1922 to form the Irish Free State. (See Partition of Ireland).

Сыртқы саясат дағдарыстары

Шет елдер саясатындағы бірқатар дағдарыстар Ллойд Джорджқа ұлттық және халықаралық көшбасшылықты сақтап қалудың соңғы мүмкіндігін берді. Бірақ ештеңе дұрыс болмады. Ұлттар Лигасы басталғанынан бастап жай жүріп, тиімділігі төмен болды. Версаль шарты шартының табысты қолданылуын қамтамасыз ету үшін маңызды державалардың делегацияларынан құралған бірқатар уақытша ұйымдар құрылды. Жүйе нашар жұмыс істеді. Елшілер кеңесі бірнеше рет қабылданбады және мәнсіз айналды. Комиссиялардың көпшілігі күшті даулы болды және шешім қабылдауға немесе мүдделі тараптарды оларды орындауға көндіруге шамасы келмеді. Ең маңызды комиссия – өтемақы мәселесі болды, және Франция оны толық бақылауға алды. Франция президенті Раймонд Пуанкаре Германияға қарсы болды, үлкен өтемақы талаптарын қойды және Германия тарапынан үнемі сынға ілесе жатты. Германия банкрот деп жарияланғаннан кейін, 1923 жылдың қаңтарында француз және бельгиялық әскерлер Рур өңіріндегі индустриалды ауданды басып алды, ал Берлин бұған пассивті қарсылық саясатымен жауап берді. Жұмыссыз қалған жұмысшыларға басылған ақшамен жалақы төлеу гиперінфляцияға алып келді, бұл неміс және француз экономикасына ауыр зиян келтірді. 1920 жылы Лиганы ратификациялаудан бас тартқаннан кейін, АҚШ одан толығымен дерлік алшақтады. 1921 жылы АҚШ әлемдік қарусыздануға бағытталған өзінің халықаралық бағдарламасын құрды, нәтижесінде Вашингтон теңіздік конференциясы сәтті өтті, Ұлыбритания үшін тек екінші дәрежелі рөл қалды. Өтемақы дағдарысы күшейгенде, АҚШ 1924 жылғы Доуэс жоспарын жүзеге асыруға көмектесті, оған сәйкес американдық банктер Германияға экономикасын тұрақтандыру және дамыту үшін үлкен сомада қарыз берді. Бұл Германияға одақтастарға өтемақы төлеуге мүмкіндік берді, ал олар өз кезегінде АҚШ-қа соғыс қарыздарын төледі. 1921 жылы Ллойд Джордж ағылшын-совет сауда келісімін сәтті аяқтады. Көптеген күш-жігер жұмсағанына қарамастан, ол толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға келісе алмады, себебі кеңестік тарап патшалық дәуірдегі қарыздарды өтеуден бас тартты, ал Ұлыбританиядағы консерваторлар еуропалық тұрақтылыққа коммунистік қауіптен қатты алаңдады. Шындығында, Императорлық Бас штабтың бастығы Генри Уилсон Ллойд Джорджтың «сатқын және большевик» болып кеткенінен алаңдады. 1922 жылы Ллойд Джордж әлемдегі бейбітшілікке ие болуға бел буды, әсіресе 1919 жылғы Парижбен бәсекелесе алатын Генуя конференциясы арқылы, және оның беделін қайта жаңартпақ болды. Пуанкаре мен француз тарапы британдықтардың қабылдауынан асып түсетін әскери одақ талап етті. Германия мен Ресей Рапаллода өз келісімін жасады, ол Генуя конференциясын құлатты. Соңында Ллойд Джордж Грекияға Түркияға қарсы соғыста қолдау көрсетуге шешім қабылдады. Бұл Чанак дағдарысына әкелді, өйткені Доминиондар, Ньюфаундленд пен Жаңа Зеландияны қоспағанда, британдық саясатты қабылдамады және ұсынылған соғысты қолдаудан бас тартты.

A series of foreign policy crises gave Lloyd George his last opportunity to hold national and international leadership. Everything went wrong. The League of Nations got off to a slow start and was largely ineffective. The Treaty of Versailles had set up a series of temporary organisations, composed of delegations from key powers, to ensure the successful application of the Treaty. The system worked poorly. The assembly of ambassadors was repeatedly overruled and became a nonentity. Most of the commissions were deeply divided and unable to either make decisions or convince the interested parties to carry them out. The most important commission was on Reparations, and France seized full control of it. Raymond Poincaré, president of France, was intensely anti German, was unrelenting in his demands for huge reparations, and was repeatedly challenged by Germany. After Germany was declared in default, French and Belgian troops occupied the industrial Ruhr district in January 1923, to which Berlin responded with a policy of passive resistance. Paying the idled workers with printed money led to the hyperinflation that seriously damaged both the German and French economies. The United States, after refusing to ratify the League in 1920, almost completely disassociated itself from it. In 1921, the US set up its own international programme for world disarmament that led to the successful Washington Naval Conference, leaving only a minor role for Britain. As the reparations crisis escalated, the United States helped facilitate the Dawes Plan of 1924 by which primarily American banks loaned large sums to Germany to stabilise and stimulate its economy. That allowed it to begin making reparations payments to the Allies, who in turn paid off their war loans to the United States. In 1921, Lloyd George successfully concluded the Anglo Soviet Trade Agreement. Despite much effort he was unable to negotiate full diplomatic relations, as the Russians rejected all repayment of Tsarist era debts, and Conservatives in Britain grew exceedingly wary of the communist threat to European stability. Indeed, Henry Wilson, the Chief of the Imperial General Staff, worried that Lloyd George had become "a traitor & a Bolshevist". Lloyd George in 1922 set about to make himself master of peace in the world, especially through the Genoa Conference that he expected would rival Paris of 1919 in visibility, and restore his reputation. Poincaré and the French demanded a military alliance that was far beyond what the British would accept. Germany and Russia made their own agreement at Rapallo which wrecked the Genoa conference. Finally, Lloyd George decided to support Greece in a war against Turkey. This led to the Chanak Crisis when the Dominions, with the exception of Newfoundland and New Zealand, rejected the British policy and refused to support the proposed war.

Ішкі дағдарыстар

Юнионисттік партияның консервативті қанаты реформалар енгізуге ниеттенбеді, бұл ұлттық либералдар мен юнионисттер арасында, сондай-ақ консерваторлардың ішіндегі фракциялар арасында үш жылдық нәтижесіз күреске әкелді. Көптеген консерваторлар Ирландия еркін мемлекетіне тәуелсіздік беруге және Эдвин Монтегюдің Үндістанға шектеулі өзін-өзі басқару құқығын беруге жасаған әрекеттеріне наразы болды, ал 1921 жылы болған күрт экономикалық құлдырау мен ереуіл толқыны Ллойд Джорджтың беделін түсірді. 1922 жылы "қамқорлық үшін ақша" жанжалы күйзеліске ұшырады, себебі Ллойд Джордж пэрліктерді (1917 жылдан 1922 жылға дейін 120-дан астам мұрагерлік пэрлер құрылды) және рыцарлық атақтар сияқты кішігірім құрметтерді, тіпті "пэрліктерге баға тізімі" (рыцарь атағы үшін 10 000 фунт стерлинг, баронет атағы үшін 40 000 фунт стерлинг) арқылы сатқаны белгілі болды, бұл қаражатты Мунди Грегори арқылы партиясына жинады. Бұл сол кезде заңға қайшы емес еді. Оның жемқорлық әрекеттеріне қарсы Лордтар палатасында қызыл сызық тартылып, нәтижесінде 1925 жылы "Құрметтер (Тәжіриптердің алдын алу)" заңы қабылданды. Басқа шағымдардың ішінде Кабинетте шотландтардың көп, Оксбридж бен көрнекті мемлекеттік мектептерден келгендердің аз, бизнесмендердің көп және джентльмендердің азы болуы да бар еді.

Биліктен құлау, 1922 жыл

1922 жылдың қазан айында коалицияға соңғы соққы тиді. Консерваторлар Чанак дағдарысы бойынша Франциядан көңілі қалды, Лоу Францияға: "Біз әлемдік полицияның рөлін жалғыз өзіміз атқара алмаймыз" деді. Консервативтік партияның басшысы Остин Чемберлен алдағы сайлауда коалицияға қатысты партиялық көзқарасты талқылау үшін Карлтон клубында консервативтік парламент мүшелерін шақырды. Чемберлен және көптеген консервативтік басшылар Ллойд Джорджты қолдады, бірақ партия қатарындағылар коалицияны қабылдамады. Басты сын Сауда кеңесінің төрағасы Стэнли Болдуиннен келді, ол Ллойд Джорджды консервативтік партияны қирататын "динамикалық күш" деп сипаттады. 19 қазан күні олар коалицияны тарату және "өздерінің жетекшісі және бағдарламасы бар тәуелсіз партия ретінде" сайлауға түсу туралы ұсынысқа дауыс беріп, Ллойд Джорджтың тағдырын шешті. Ллойд Джордж сол күні патшаға отставкасын ұсынды.

Либералды қайта қосылу

1920 жылдары Ллойд Джордж саясатта өте белсенді болды; оның қайтадан билікке оралуы мүмкін деген болжамдар жиі айтылды, бірақ бұл ешқашан іске аспады. Ол газеттерді иеленуден және атақтарды сатудан түскен табыстарынан құралған ірі қаражатты (шамамен 1 миллион фунт стерлингтен 3 миллион фунт стерлингке дейін, немесе 2015 жылғы бағамен 50 миллион фунт стерлингтен 150 миллион фунт стерлингке дейін) әлі де бақылап отырды. 1923 жылғы сайлауға дейін ол Асквитпен араздасуын шешіп, либералдардың Стенли Болдуиннің қорғаушылық тариф саясатына қарсы бірыңғай тізіммен қатысуына мүмкіндік берді. Болдуин Ллойд Джорджты қорқынышпен қарап, жек көретін, оның мақсаты – оны биліктен шеттету еді. Кейін ол консерваторлардың көпшілігін жоғалтуына себеп болған тарифтерді қабылдағанын, себебі Ллойд Джордж Солтүстік Америкадан оралғанда сондай қадам жасауы мүмкін деп алаңдағанын мәлімдеді. Сол кезде баспасөз Ллойд Джорджтың мұндай қадам жасауы (немесе жаңа сайлау құқығы алған әйелдерге ұнату үшін АҚШ үлгісіндегі тыйым салуды қабылдауы) мүмкін деген болжамдар таратты, бірақ мұның оның ниеті болғанына ешқандай дәлел жоқ. Асквит пен Ллойд Джордж 1923 жылдың 13 қарашасында келісімге келіп, біріккен еркін сауда манифестін, содан кейін жалпы манифесті жариялады. Ллойд Джордж 100 000 фунт стерлинг көмектесуге келісті (кейін ол жеке кандидаттарға көрсетілген көмекті есепке алғанда 160 000 фунт стерлинг бергенін мәлімдеді; либералдық штаб-пәтер бұл көрсеткішті 90 000 фунт стерлинг деп бағалады). 1924 жылы Ллойд Джордж либералдардың жеңіліске ұшырауы сөзсіз екенін түсініп, партияны өзінің бақылауына алуға ұмтылып, тек 60 000 фунт стерлинг жұмсады. 1924 жылғы жалпы сайлауда Болдуин нақты жеңіске жетті. Ол үлкен көпшілікке ие болғанына қарамастан, 1916–1922 жылдардағы коалицияны қайта жандандыруға жол бермеу үшін Остин Чемберлен және Лорд Биркенхед (сондай-ақ бұрынғы либерал Уинстон Черчилль) сияқты жетекші коалиция мүшелерін жоғары лауазымдарға тағайындады.

Либералды партияның жетекшісі

1924 жылғы сайлаудың апатты нәтижесі либералдарды британдық саясатта, өркендеп келе жатқан Лейбористік партиядан кейін, бар болғаны 40-тан астам депутатпен әлсіз үшінші партия ретінде қалдырды. Асквит тағы да орындығынан айырылып, граф титулы алғанмен, либералдардың көшбасшысы болып қала берді, ал Ллойд Джордж 26 дауысқа 7 дауыспен либералды депутаттардың төрағасы болып сайланды. Сэр Джон Саймон және оның жақтастары әлі де Асквитке адал болды (1931 жылдан кейін Саймон оқшауланған Ұлттық либералдық партияны басқарды, ол ақырында консерваторлармен бірікті), ал Уолтер Рансиман парламенттік партия ішіндегі жеке радикалдық топты жетекшілік етті. Ллойд Джордж енді негізінен жер меншігін реформалауға қызығушылық танытты, бірақ 1924 жылғы либералдық манифестке осы мәселе бойынша тек қысқаша абзац қоюға ғана рұқсат берілді. 1925 жылдың күзінде Чарльз Хобхаус, Рансиман және Альфред Мондтың қарсылығына қарамастан, ол тәуелсіз науқанды бастады, ол жақын арада "Жер және Ұлт" (Ллойд Джорджтың 1920 жылдардың соңында жариялаған саяси құжаттар сериясының біріншісі) болып өтті. Асквит оны сынады, бірақ ол назарда ұстамады; олар 2 желтоқсанда принциптік келісімге келді, содан кейін Ллойд Джорджтың жоспарларын 1926 жылғы 26 ақпанда Ұлттық либералдық федерацияға бірлесіп ұсынды. Либералдық көлеңкелік кабинет, оның ішінде Ллойд Джордж, 1926 жылғы 3 мамырдағы жалпы ереуілді Болдуиннің басқаруын толық қолдады, бірақ Ллойд Джордж кейін американдық баспасөзге ереуілшілерге көбірек жанымықсыған мақала жазды және 10 мамырда көлеңкелік кабинет отырысына қатыспады, "саяси себептермен" кешірім сұрады. Асквит оған ашық хат жолдады (20 мамыр), оны жеке әріптестерімен пікірлерін талқылау үшін отырысқа қатыспағаны үшін сынады. Ллойд Джорджтың 10 мамырдағы хаты жарияланбады, сондықтан Асквит бірінші соққы бергендей көрінді, және Ллойд Джордж 25 мамырда, журналист С. П. Скотт оған оны дайындауға көмектескен, салмақты тонмен жауап хат жолдады. Мамыр айының соңында Ұлттық либералдық федерацияның атқару комитеті келесі айдағы конференцияның күн тәртібін жоспарлау үшін жиналды. 16 адам Асквитті, ал 8 адам Ллойд Джоржды қолдады; олар Асквитке сенім білдіретін ұсынысты дайындады, бірақ тағы бір нұсқа да ұсынылды, бірінші кезекте Асквиттің пікірін сұрап, сондай-ақ Асквит пен Ллойд Джорджтың арасынан таңдау жасауға мәжбүр болғанына өкініш білдіру. Асквит содан кейін тағы бір ашық хат жазды (1 маусым), онда Ллойд Джорджтың мінез-құлқын отставкаға тең деп есептейтінін, егер кабинет министрі ұжымдық жауапкершілік принципін сақтаудан бас тартса, солай болар еді деді. Он екі жетекші либерал The Times газетіне Асквитті қолдап хат жазды (1 маусым); алайда Ллойд Джордж үлкен партиядағы үлкендер арасында емес, партияның кең ауқырында көбірек қолдауға ие болды: Лондон либералды кандидаттар қауымдастығы (3 маусым) өз кеңселеріне қарсы шығып, бөлінуге наразылық білдірді, тиімді түрде Ллойд Джоржды қолдады, ал 8 маусымда либералды депутаттар 20:10 дауыспен келісуге шақырды. Асквит Уэстон-супер-Мердегі Ұлттық либералдық федерацияда қарсылық көрсетуді жоспарлаған еді, бірақ 12 маусымда, конференция басталмас бұрын бес күн бұрын, ол үш айға әрекетсіз қалған инсульт алды. Ллойд Джордж зор құрметпен қарсы алынды. Асквит 1926 жылдың қазанында партия жетекшісі лауазымынан кетіп, 1928 жылы қайтыс болды. Либералдардың жетекшісі болғаннан кейін Ллойд Джордж өзінің қорын кандидаттарды қаржыландыруға және жұмыссыздықты азайтуға бағытталған инновациялық қоғамдық жұмыстар идеяларын ұсынуға жұмсады, олар "Британның өнеркәсіптік болашағы" (Сары кітап деп белгілі) және "Біз жұмыссыздықпен күресе аламыз" (Қызыл кітап деп белгілі) сияқты еңбектерде егжей-тегжейлі сипатталған. "Британның өнеркәсіптік болашағын" дайындаған комиссия мүшесі Чарльз Мастерман: "Ллойд Джордж партияға оралғанда, идеялар да партияға оралды", - деп жазды. Ллойд Джордж Джон Мейнард Кейнске "Біз жұмыссыздықпен күресе аламыз" еңбегін жазуға көмектесті, онда жұмыссыздықты шешуге бағытталған экономикалық саясаттар баяндалған. 1927 жылы Ллойд Джордж либералдық штаб-пәтерлердің жұмысы үшін 300 000 фунт стерлинг және жылдық 30 000 - 40 000 фунт стерлинг грант берді. Сонымен қатар ол 1931 жылға дейін парламенттік партияға жылына 2000 фунт стерлинг берді. Ол осы кезде жаһандық қарусыздандыруды жақтады; Женева конференциясы туралы Фрэнсис Стивенсон өзінің күнделігінде былай деп жазды: "басқа елдер ұшақтарды бомбалау үшін пайдаланбауға келісетін еді, бірақ біз, Д. [Ллойд Джордж] айтқандай, қара нәсілділерді бомбалау құқығын сақтауға мәжбүр болдық! Содан кейін барлық келісімдер күшін жойды, және біз әуе қару-жарағына 5 миллион фунт стерлинг қостық. Бірақ [Ллойд Джордж] оларға қарсы шабуыл жасауға әлі дайын емес. Ол күзен айына дейін күтеді деп ойлаймын".

The disastrous election result in 1924 left the Liberals as a weak third party in British politics behind the ascendant Labour Party, with just over 40 MPs. Although Asquith, who had again lost his seat and was created an Earl, remained Liberal leader, Lloyd George was elected chairman of the Liberal MPs by 26 votes to 7. Sir John Simon and his followers were still loyal to Asquith (after 1931 Simon would lead a breakaway National Liberal Party, which eventually merged with the Conservatives) whilst Walter Runciman led a separate radical group within the Parliamentary Party. Lloyd George was now mainly interested in the reform of land ownership, but had only been permitted to put a brief paragraph about it in the hastily drafted 1924 Liberal manifesto. In the autumn of 1925, despite the hostility of Charles Hobhouse, Runciman and Alfred Mond, he began an independent campaign, soon to become "The Land and the Nation" (the Green Book, first of a series of policy papers produced by Lloyd George in the late 1920s). Asquith rebuked him, but was ignored; they reached an agreement in principle on 2 December, then together they presented Lloyd George's plans to the National Liberal Federation on 26 February 1926. The Liberal Shadow Cabinet, including Lloyd George, unequivocally backed Baldwin's handling of the General Strike on 3 May 1926, but Lloyd George then wrote an article for the American press more sympathetic to the strikers, and did not attend the Shadow Cabinet on 10 May, sending his apologies on "policy grounds". Asquith sent him a public letter (20 May) rebuking him for not attending the meeting to discuss his opinions with colleagues in private. Lloyd George's letter of 10 May had not been published, making it appear that Asquith had fired the first shot, and Lloyd George sent a public reply, moderate in tone (the journalist C. P. Scott helped him draft it), on 25 May. In late May, the executive of the National Liberal Federation convened to plan the agenda for the following month's conference. 16 were pro Asquith and 8 pro Lloyd George; they planned a motion expressing confidence in Asquith, but another option was also proposed to seek Asquith's opinion first, and also general feeling of regret at having been forced to choose between Asquith and Lloyd George. Asquith then wrote another public letter (1 June) stating that he regarded Lloyd George's behaviour as tantamount to resignation, the same as if a Cabinet Minister had refused to abide by the principle of collective responsibility. Twelve leading Liberals wrote in Asquith's support to The Times (1 June); however, Lloyd George had more support in the wider party than among the grandees: the London Liberal Candidates' Association (3 June) defied its officers and expressed its dismay at the split, effectively supporting Lloyd George, and on 8 June the Liberal MPs voted 20:10 urging a reconciliation. Asquith had planned to launch a fightback at the National Liberal Federation in Weston super Mare, but on 12 June, five days before the conference was due to start, he suffered a stroke which put him out of action for three months. Lloyd George was given a rapturous welcome. Asquith resigned as party leader in October 1926, dying in 1928. As Liberal leader at last, Lloyd George used his fund to finance candidates and put forward innovative ideas for public works to reduce unemployment, detailed in works such as Britain's Industrial Future (known as the Yellow Book), and We Can Conquer Unemployment (known as the Orange Book). Charles Masterman, a member of the commission which prepared Britain's Industrial Future, wrote: "When Lloyd George came back to the party, ideas came back to the party". Lloyd George was helped by John Maynard Keynes to write We Can Conquer Unemployment, setting out economic policies to solve unemployment. In 1927, Lloyd George gave £300,000 and an annual grant of between £30,000 and £40,000 for the operations of the Liberal headquarters. He also gave £2,000 per annum to the parliamentary party until 1931. He was in favour of global disarmament at this time; on the subject of the Geneva Conference, Frances Stevenson wrote in her diary that "other countries would have agreed not to use aeroplanes for bombing purposes, but we insisted on reserving the right, as D. [Lloyd George] puts it, to bomb niggers! Whereupon the whole thing fell through, & we add 5 millions to our air armaments expenditure. But [Lloyd George] is not yet ready for his attack on them. He would rather wait until the autumn".

Ллойд Джорджның "Жаңа келісім"

1935 жылдың қаңтарында Ллойд Джордж американдық «Жаңа мәміле» үлгісінде «Ллойд Джорджтың жаңа саясаты» деп аталған экономикалық реформалар бағдарламасын жариялады. Бұл кейнсиандық экономикалық бағдарлама 1929 жылғы бағдарламамен негізінен бірдей болды. Макдональд одан өтініш айтып, мәселені Министрлер кабинетінің қарауына беруді сұрады. Наурыз айында Ллойд Джордж 100 беттік меморандум ұсынды («Гүлденуді ұйымдастыру: Ұлттық қайта құру жоспары»), ол сәуір мен маусым аралығында Кабинеттің кіші комитетінің он мәжілісінде талқыланды; алайда, бағдарлама қолдау таппады. Консерватор партиясы депутаттарының үштен екісі Ллойд Джорджтың Ұлттық үкіметке қосылуына қарсы болды, ал кейбір кабинет мүшелері ол қосылған жағдайда отставкаға кететінін мәлімдеді. Бұл, ішінара, Версаль келісімінде Германияға әділетсіз қарағанына оның көзқарасының күшейгенімен байланысты болды. Ол Германияның аумақтық жеңілдіктер беру және «ірі держава» мәртебесін мойындау талаптарын қолдады; Франция, Польша, Чехословакия және Бельгияның қауіпсіздік мәселелеріне онша мән бермеді. 1933 жылы сөйлеген сөзінде Адольф Гитлер құлатылса, Германияда коммунизм билікке келетінін ескертті. 1934 жылдың тамызында Германия соғыс бастай алмайтынын мәлімдеп, Еуропа елдерін алдағы он жылда соғыс қаупі жоқ екеніне сендірді. 1936 жылдың қыркүйегінде Гитлермен келіссөздер жүргізу үшін Германияға сапар шекті. Гитлер «соғысты жеңген адаммен» кездескеніне риза екенін айтты; Ллойд Джордж әсерлі болды және Гитлерді «қазіргі замандағы ең ұлы неміс» деп атады.

Уэльстік байланысты сақтайды

Ллойд Джордж 1934 жылдан 1935 жылға дейін Лондондық Уэльс қорының (Лондондық Уэльс орталығын басқаратын, Грей Инн Роуд) президенті болды. Ллойд Джордж әр жаздағы бейсенбілік сессиясында Ұлттық Эстеддфодқа төрағалық етуді жалғастырды. 1944 жылдың қыркүйегінде ол Франсиспен бірге Чурттағы Брон-и-де үйінен, Лланистумдуидегі балалық шағының үйіне жақын орналасқан Тай Ньюдд шаруашылығына көшті. Ол 1945 жылы қайтыс болғанға дейін Кэрнарфон округінде парламент депутаты болып қызмет етті. Ллойд Джордж та соғыста Ұлыбританияның жеңіске жету мүмкіндігінің аз екенін ойлады және хатшысына: «Винстон күйрегенше күтемін» деді. 1940 жылдың қыркүйегінде, Англия шайқасы кезінде ол Бедфорд герцогына Германиямен келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатуды ұсынды. 1941 жылдың 7 мамырындағы Ллойд Джорджтың пессимистік сөзі Черчилльді Филипп Петанмен салыстыруға итерді. 1942 жылдың 11 маусымында ол Парламенттегі соңғы сөзін айтты және 1943 жылдың 18 ақпанында 121 депутаттың (97 лейборист) бірі ретінде Беверидж есебін қолдамағаны үшін үкіметті айыптады. Оның соңғы дауысы ол құрған әлеуметтік мемлекетті қорғауға бағытталды. Ол Лондондағы Касл-стрит баптист шіркеуіне қатысуын жалғастырды, бірақ 1944 жылға қарай денсаулығы нашарлап, дауысы әлсіреген еді. Ол әлі де депутат болды, бірақ денсаулығына алаңдады (науқастануға мүмкіндігі болмады) және округтегі соғыс кезеңіндегі әлеуметтік өзгерістерге байланысты Карнарвон округі келесі сайлауда консерваторлардың ықпалына өтеді деп қорқады. Версаль келісімінің соңғы тірі авторы ретінде, кез келген бейбіт келісім туралы сөйлейтін ресми платформаға ие болуды қалаған ол пэрлік атағын қабылдады.

Өлім

Ллойд Джордж 1945 жылғы 26 наурызда 82 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды. Әйелі Фрэнсис және қызы Меган оның жанында болды. Төрт күннен кейін, Ұлы жұма күні, ол Лланистумдуидегі Двифор өзенінің жағасына жерленді. Қабірінің үстіне үлкен тас қойылған, ешқандай жазу жоқ. Бірақ, кейіннен сәулетші сэр Клауг Уильямс Эллис жобалаған ескерткіш орнатылды, онда оның немере інісі В. Р. П. Джордж жазған, оның есімін сақтаған шиферге қашалған инглин (қатаң өлең ұйқасы) бар. Жақын жерде Уильямс Эллис жобалаған және 1963 жылы ашылған Ллойд Джордж мұражайы орналасқан.

Бағалау

Ллойд Джордж қазіргі британ премьер-министрлерінің қатарында жоғары бағаланған, бірақ оның мұрасы күрделі және даулы болып қала береді. Ғалымдар оның әлеуметтік реформаларын және Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияны жеңіске жетелеуге жасаған күш-жігерін жоғары бағалайды, бірақ оны «президенттік» стильдегі басшылық етуі, соғыс кезінде өзінің қолбасшыларына сенімсіздік танытуы, стратегиялық сәтсіздіктері мен түрлі дау-дамағдарларға қатысуы үшін де сынға түсірген. Оның Ирландия және Версаль келісіміне қатысты мұрасы да даулы; ол антисемиттік көзқарастарды білдірген, сонымен қатар белсенді сионист болды. Соғыстан кейінгі кезеңде ол бұрын қолдаған көптеген жұмысшыларды жіберді, бұл Либералдар есебінен Еңбек партиясының халықтық қолдауын күшейтуге көмектесті (1916 жылдан кейін Асквитиялық либералдармен болған қақтығыстар да осыған себеп болды). Тарихшы Мартин Пью «Британ тарихына арналған Оксфорд анықтамалығында» былай деп мәлімдейді: [Ллойд Джордж] 20 ғасырдағы кез келген басқа мемлекет қайраткерінен де британдық қоғамдық өмірге үлкен әсер етті. Ол кейіннен әл-ауқат мемлекетінің негізін қалады және мемлекеттік қаржының орталық тұсына прогрессивті табыс салығы жүйесін қойды. Ол премьер-министр лауазымының ауқымын кеңейту арқылы үкімет жүйесіне де өз үлесін қосты. Оны себепсіз «Соғысты жеңген адам» деп атады. 1918 жылы көптеген либералдар оны партияны жойғаны үшін айыптады, 1918 жылдан кейін өнеркәсіптік мәселелерді шешудегі тәсілі үшін Еңбек қозғалысында жек көрінді, ал консерваторлар оның радикализмі үшін сынайды. Джордж Ридделл, 1-ші барон Ридделл, 1908-1922 жылдар аралығында Ллойд Джорджтың жақын досы және қаржылық қолдаушысы болды. Ллойд Джордж премьер-министр болған алғашқы жылы, 1917 жылдың жазында Ридделл оның тұлғасын күнделігінде бағалады: Оның энергиясы, жұмысқа қабілеті және денсаулығын қалпына келтіру қабілеті таңғажайып. Оның керемет жады, қиялы және мәселенің түбіне жете білу шеберлігі бар. Ол жауапкершіліктен сескенбейді және дәстүр мен қағидаларды құрметтемейді. Ол қалыптасқан теориялар мен тәжірибелерді тексеруге, жоюға немесе қайта қарауға әрдайым дайын. Осы қасиеттері оған өзіне деген шексіз сенімділік сыйлайды. Ол ең айлакер адамдардың бірі, және оның ерекше әдептілігі оған достар ғана емес, сонымен қатар қарсыластары мен жауларының қаталдығын жұмсартуға көмектеседі. Ол әзілге құмар және туған актер. Оның негізгі кемшіліктері: 1) Қолда бар институттар мен ұйымдарды бағаламауы, тоқыраған, жайбарақат адамдар – олардың жолдары мен әдістері оның жолдары емес. 2) Қолда бар механизмдерді жақсартуға тырысудың орнына, ұлы жобаға құштарлығы. 3) Үлкен жобаларды жүзеге асырудағы қиындықтарды ескермеуі – ол егжей-тегжейге көңіл бөлмейтін адам. 2007 жылы тарихшы Джон Шепард «History Today» журналында былай деп жазды: «Қазіргі тарихшылардың кез келген сауалнамасында Уинстон Черчилль мен Дэвид Ллойд Джордж өткен ғасырдағы ең танымал премьер-министрлер ретінде көрінеді».

Lloyd George has often been ranked highly among modern British prime ministers, but his legacy remains complicated and controversial. Scholars have praised his welfare reforms and his efforts to mobilise and lead Britain to victory during the First World War, but he has also been criticised for adopting a "presidential" style of leadership, for distrusting his own commanders during the war, and for his strategic failures and involvement in various scandals. His legacies over Ireland and the Treaty of Versailles are also controversial; he was an ardent Zionist, who expressed antisemitic views. In the post war period he arguably alienated many of the workers he had earlier championed, helping to swell Labour's popular support at the Liberals' expense (not helped by his conflicts with Asquithian Liberals after 1916). Historian Martin Pugh in The Oxford Companion to British History argues that:[Lloyd George] made a greater impact on British public life than any other 20th cent. statesman. He laid the foundations of what later became the welfare state, and put a progressive income tax system at the centre of government finance. He also left his mark on the system of government by enlarging the scope of the prime minister's role. He was acclaimed, not without reason, as the 'Man Who Won the War'. he was blamed by many Liberals for destroying their party in 1918, hated in the Labour movement for his handling of industrial issues after 1918, and disparaged by Conservatives for his radicalism. George Riddell, 1st Baron Riddell, a wealthy newspaper publisher, was a close confidant and financial supporter of Lloyd George from 1908 to 1922. During Lloyd George's first year as prime minister, in summer 1917, Riddell assessed his personality in his diary:His energy, capacity for work, and power of recuperation are remarkable. He has an extraordinary memory, imagination, and the art of getting at the root of a matter. He is not afraid of responsibility, and has no respect for tradition or convention. He is always ready to examine, scrap or revise established theories and practices. These qualities give him unlimited confidence in himself. He is one of the craftiest of men, and his extraordinary charm of manner not only wins him friends, but does much to soften the asperities of his opponents and enemies. He is full of humour and a born actor. He has an instinctive power of divining the thoughts and intentions of people with whom he is conversing His chief defects are: (1) Lack of appreciation of existing institutions, organisations, and stolid, dull people their ways are not his ways and their methods are not his methods. (2) Fondness for a grandiose scheme in preference to an attempt to improve existing machinery. (3) Disregard of difficulties in carrying out big projects he is not a man of detail. In 2007, historian John Shepherd wrote in History Today:In any poll of modern historians Winston Churchill and David Lloyd George would emerge as the two most renowned prime ministers during the past century.

Франсис

Ллойд Джордж 1910 жылы Франсис Стивенсонмен танысты; 1911 жылы ол Меганға сабақ беріп, оның жеке мұғалімі ретінде жұмыс істеді; алайда, Франсис Стивенсонның қарым-қатынаста болған Томас Твидтің қызы болуы мүмкін. Балаларының қарсылығына қарамастан, ол 1943 жылдың қазан айында Франсиске үйленді; ол кезде ол 80 жаста болды. Франсис Ллойд Джорджтың алғашқы графинясы атанды және қазір Ллойд Джорджтың өркендеген кезеңіндегі маңызды мәселелер мен мемлекет қайраткерлері туралы жазылған күнделіктерімен танымал. Олардың хаттарының жинағы "My Darling Pussy" деген атпен жарияланды; Ллойд Джордж Франсиске осы лақап атты оның нәзік мінезіне орай берген. Оның өмірбаяушысы Трэвис Кросби, ол әйелдердің қоғамын ұнатқанына қарамастан, көптеген ақпараттар нақты дәлелдерге емес, естігендерге негізделгенін және оның беделінің шамадан тыс үлкейтілген болуы мүмкін екенін айтады.

Ұрпақтар

Канадалық тарихшы Маргарет Макмиллан, ол өзінің "Тыныштық жасаушылар" кітабында 1919 жылғы Бейбітшілік конференциясындағы Ллойд Джорджтың рөлін толыққанды сипаттаған. Британдық теледидар тарихшысы және жүргізушісі Дэн Сноу, анасы – Канадада туған Энн Макмиллан (Питер Сноумен үйленген), ол Лондон қаласында ұзақ жылдар CBC тілшісі болып жұмыс істеген және Маргарет Макмилланның қарындасы арқылы шөбересі.

Қадір-қасиет

Двифор графы Ллойд Джордж және Кэрнарвоншир графтығындағы Двифор виконты Гвиненд (12 ақпан 1945 жылы құрылған).

Атаулар ауыстырылуы

Ллойд Джордж даңғылы – А470 тас жолының жалғасы болып, Орталық Кардиффті Кардифф шығанағымен байланыстырады. Британ Колумбиясының Солтүстік Роки тауларындағы Ллойд Джордж тауы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ллойд Джорджтың құрметіне аталған және әлі де сол атты сақтап тұр. Израильдің солтүстігіндегі Изреел аңғарындағы Рамат-Давид кибуцы және оған жақын Рамат-Давид әуе базасы оның атымен аталады. 1921 жылы Ванкувердегі Дэвид Ллойд Джордж атындағы бастауыш мектеп Ллойд Джорджтың құрметіне аталды.

Негізгі дереккөздер

Лорд Ридделл. Лорд Ридделлдің Бейбітшілік конференциясы туралы жеке күнделігі және одан кейінгі жазбалары (1933) онлайн тегін.