Ұлыбританиядағы Ұлы Депрессия және оның салдары

Кіріспе

Тақырыптың мәні

Ұлыбританиядағы Ұлы депрессия, сондай-ақ Ұлы құлдырау деп те аталады, 1930 жылдардағы ұлттық экономикалық төмендеу кезеңі болды, оның бастауы жаһандық Ұлы депрессиядан туындады. Бұл 20 ғасырдағы Ұлыбританияның ең ірі және ең терең экономикалық депрессиясы еді. Ұлы депрессия 1929 жылдың соңында Америка Құрама Штаттарында басталып, тез арада бүкіл әлемге тарады. Ұлыбритания 1920 жылдары АҚШ, Германия, Канада және Австралияда болған өркендеуді бастан өткермеді, сондықтан оның әсері одан аз болған сияқты. Ұлыбританияның әлемдік саудасы жартысына дейін төмендеді (1929–33), ауыр өнеркәсіп өнімдері үштен бір бөлігіне азайды, барлық салаларда жұмыспен қамту мен табыс күрт төмендеді. 1932 жылдың жазында тіркелген жұмыссыздардың саны 3,5 миллионға жетті, ал тағы көптеген адамдар толық емес жұмыспен қамтылды. Алайда, 1929 жылдан 1933 жылға дейін жұмыспен қамту көрсеткіші 1929 жылғы деңгейге қарағанда 94,9%-ға төмендеді және 1933 жылға қарай жағдай жақсара бастады (бұл көрсеткіштер бүкіл ел бойынша есептелген, алайда осы кезеңде жұмыссыздық 1929 жылғы көрсеткіштерге қарағанда екі есеге артты). Оң үрдіс нақты ұлттық табыс және жалақы бойынша да жалғасты. 1929 жылдан 1933 жылға дейін салынған жаңа үйлердің саны 33%-ға өсті, ал табыс, бағалар, экспорт көлемі мен құны, сондай-ақ импорт көлемі мен құны төмендеді. Экономикалық қиындықтарға ең көп ұшырағандар – Англияның солтүстігі, Шотландия, Солтүстік Ирландия және Уэльстегі өнеркәсіптік және кен өндіру аймақтары болды. Кейбір аймақтарда 1930 жылдардың басында жұмыссыздық 70%-ға жетті (ел бойынша 3 миллионнан астам адам жұмыссыз қалды) және көптеген отбасылар жергілікті биліктен төленетін жәрдемақыға (атақты «доле») толығымен тәуелді болды.

Өмірбаян

1929–1932 жылдардағы Ұлы депрессия Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыстың әсерінен толыққанды жазылмаған кезде басталды. Экономист Ли Оханиан 1918 мен 1921 жылдар аралығында экономикалық өнім 25%-ға төмендегенін және Ұлы депрессия аяқталғанға дейін қалпына келмегенін көрсетті, соның салдарынан Ұлыбритания 1918 жылдан бастап жиырма жылдық Ұлы депрессияны бастан өткерді деп санайды. 1929–1934 жылдар аралығында Ұлыбританиядағы экономикалық өнім әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда жеңіл төмендеді. Ұлыбританияның экспорт саудасының тірегі болған ауыр индустриялар (көмір өндіру, кеме жасау және болат өндірісі) Солтүстік Англия, Оңтүстік Уэльс, Солтүстік Ирландия және Шотландияның орталық аймақтары сияқты Ұлыбританияның белгілі бір аймақтарында шоғырланған, ал жаңа индустриялар Оңтүстік және Орталық Англияда жинақталған. 1920 жылдары британдық индустриялық өнім шамамен 80–100%-ды, ал экспорт соғысқа дейінгі деңгейдің шамамен 80%-ын құрады.

Алтын стандарт

1921 жылдан бастап Ұлыбритания соғыстан және одан кейінгі төмендеуден кейін экономикалық жағдайына қарай біртіндеп қайта орала бастады. Бірақ 1925 жылдың сәуір айында консерватор үкіметінің қазынашылық канцлері Уинстон Черчилль, Англия банкінің кеңесімен фунт стерлингті алтын стандартына соғысқа дейінгі құнымен, яғни бір фунтқа 4,86 АҚШ доллары есебімен қайта енгізді. Бұл фунтты алтынға айналдыруға мүмкіндік берді, бірақ бұл әлемдік нарықта британдық экспортты қымбаттатып жіберді. Алтынның құны 10-14% артық бағаланғандықтан, көмір және болат экспортталатын тауарлардың бәсекеге қабілеті төмендеді. Экономиканың қалпына келуі дереу баяулады. Экспорттық өнеркәсіптер жоғары бағамен күресу үшін жұмысшылардың жалақысын төмендету арқылы өндіріс шығындарын азайтуға тырысты. 1920 жылдардың қалған бөлігінде өнеркәсіптік аймақтар экономикалық дағдарысқа ұшырады. Бұл салаларға аз инвестиция жасалды және жаңартылмады. 1920 жылдар бойы жұмыссыздық деңгейі тұрақты түрде бір миллион адамды құрады.

Экономикалық дағдарыс және лейбористік азшылық үкіметі

1929 жылдың мамыр айында Рамзи Макдональд басқаратын азшылық Лейбористік үкімет Либералдық қолдаумен билікке келді. Бұл Лейбористік үкіметтің билікте болуының екінші реті еді (1924 жылы олар қысқа мерзімге билікте болған). Үкімет мүшелерінің көпшілігі экономика туралы терең білімге немесе экономиканы басқару тәжірибесіне ие болған жоқ. Макдональдтың Еңбек партиясы экономикалық тұрғыдан радикалды болған жоқ және кез келген құнмен теңгерімді бюджетті сақтауға баса назар аударатын классикалық экономиканың қағидаларына берілгендік танытты. 1929 жылдың қазан айында Нью-Йорктегі қор биржасының құлауы бүкіл әлемді қамтитын Ұлы депрессияның басталуын білдірді. Дағдарысты болжамаған Джон Мейнард Кейнс: «Лондонға ешқандай ауыр тікелей салдары болмайды. Біз болашаққа үмітпен қараймыз» деді. Сидни және Беатрис Уэбб, Дж. А. Хобсон және Г. Д. Х. Коул сияқты солшыл жақтағы апатты күнді болжаушылар капитализмнің құлауы жақын дегендегі жылдар бойы айтқан ескертулерін қайталады, бірақ енді оларға көбірек адам назар аударды. 1935 жылдан бастап «Солтүстік кітап клубы» ай сайын жаңа ескертулер жариялап, кеңес үлгісіндегі социализмнің балама ретінде беделін арттырды. Американың экономикалық құлдырауы әлемді дүрліктірді: әлемдік сауда қысқарды, бағалар төмендеді және американдық несиелердің азаюына байланысты үкіметтер қаржылық дағдарысқа тап болды. Көптеген елдер дағдарысқа жауап ретінде сауда кедергілерін және тарифтерді енгізіп, жаһандық сауданы одан әрі қиындатып, дағдарысты ушықтырды. Британ империясы АҚШ және басқа елдерге қарсы тарифтерді көтеріп, мүшелері арасындағы тарифтерді төмендету арқылы біріктік сақтауға тырысты. Британияның өнеркәсіптік аймақтарына тиген әсер дереу және ауыр болды, себебі британдық өнімдерге деген сұраныс төмендеді. 1930 жылдың соңына қарай жұмыссыздық 1 миллионнан 2,5 миллионға дейін екі еседен асты (сақтандырылған жұмыс күшінің 12% -дан 20% -ға дейін), ал экспорттың құны 50% -ға төмендеді. Бұл кезеңде жұмыссыздық жәрдемақысы өте аз болғандықтан, бұл жаппай жұмыссыздық Ұлыбритания халқының көп бөлігінің кедейлігіне әкелді. Ұлттық табыс төмендегенімен мемлекеттік кірістер азайды, ал жұмыссыздарға көмектесуге кеткен шығындар өсті. Ең көп зардап шеккендер – өнеркәсіптік аудандар және көмір өндіруші аудандар болды. Лондон мен Англияның оңтүстік-шығысындағы жағдай осылай болған жоқ. 1933 жылы ауыр өнеркәсіптің құлдырауына байланысты Глазго тұрғындарының 30% жұмыссыз қалды. Либералдық одақтастарының және Консервативті оппозицияның қысымымен Лейбористік үкімет мемлекеттік қаржының жағдайын тексеру үшін комиссия құрды. 1931 жылдың шілдесіндегі мамырлық есеп бюджет тапшылығын болдырмау үшін мемлекеттік сектордағы жалақыны және мемлекеттік шығындарды (әсіресе жұмыссыздарға берілетін жәрдемақыны) қысқартуды ұсынды. Ұсыныс бойынша, байларға салынатын салықты арттыру арқылы 24 миллион фунт стерлинг, ал үнемдеулер есебінен 96 миллион фунт стерлинг жиналуы тиіс еді, оның 64 миллион фунт стерлингі жұмыссыздыққа жәрдемақыдан үнемделген ақша еді. Бұл ұсыныс Лейбористік партияның және оның негізгі қолдаушылары – кәсіподақтардың арасында кең қолдау таппады, олар бірнеше министрлермен бірге мұндай шараларды қолдамауға қарсы болды. Қаржы министрі Филип Сноуден бюджет тапшылығын болдырмау үшін есептегі ұсыныстарды қабылдауды талап етті. 1930 жылдың қаңтарындағы меморандумында үкімет министрлерінің бірі Освальд Мосли үкіметтің банк және экспортты бақылауға алуын, сондай-ақ сатып алу қабілетін арттыру үшін зейнетақыны көтеруді ұсынды. Оның идеялары қабылданбағаннан кейін ол Лейбористік партиядан шығып, «Жаңа партияны», кейіннен «Британ фашистер одағын» құрды.

In May 1929, a minority Labour government headed by Ramsay MacDonald came to office with Liberal support. This was only the second time a Labour government had been in office (they had briefly been in office in 1924). Few of the government's members had any deep knowledge of economics or experience of running the economy. MacDonald's Labour Party was not radical in economic thinking, and was wedded to the orthodoxy of classical economics with its emphasis on maintaining a balanced budget at any cost. In October 1929, the Stock Market Crash in New York heralded the worldwide Great Depression. John Maynard Keynes, who had not predicted the slump, said, "'There will be no serious direct consequences in London. We find the look ahead decidedly encouraging." Doomsayers on the left such as Sidney and Beatrice Webb, J. A. Hobson, and G. D. H. Cole repeated the dire warnings they had been making for years about the imminent death of capitalism, only now far more people paid attention. Starting in 1935 the Left Book Club provided a new warning every month, and built up the credibility of Soviet style socialism as an alternative. The ensuing American economic collapse shook the world: World trade contracted, prices fell and governments faced financial crisis as the supply of American credit dried up. Many countries adopted an emergency response to the crisis by erecting trade barriers and tariffs, which worsened the crisis by further hindering global trade. The British Empire tried to hang together by lower tariffs among the members while raising them against the U. S. and others. The effects on the industrial areas of Britain were immediate and devastating, as demand for British products collapsed. By the end of 1930, unemployment had more than doubled from 1 million to 2.5 million (from 12% to 20% of the insured workforce), and exports had fallen in value by 50%. During this time there were little to no unemployment benefits, so this mass unemployment led to many of Britain's population becoming impoverished. Government revenues contracted as national income fell, while the cost of assisting the jobless rose. The industrial areas were hardest hit, along with the coal mining districts. London and the south east of England were hurt less. In 1933, 30% of Glaswegians were unemployed due to the severe decline in heavy industry. Under pressure from its Liberal allies as well as the Conservative opposition, the Labour government appointed a committee to review the state of public finances. The May Report of July 1931 urged public sector wage cuts and large cuts in public spending (notably in benefit payments ("dole") to the unemployed) to avoid incurring a budget deficit. The sense was that the deficit was dangerous and had to be reduced; the proposal was to meet £24 million by increased taxes on the rich, and £96 million by economies, of which £64 million would come from unemployment relief. This proposal proved deeply unpopular within the Labour Party and among its main supporters, the trade unions, which along with several government ministers refused to support any such measures. The Chancellor of the Exchequer, Philip Snowden, insisted that the Report's recommendations be adopted to avoid incurring a budget deficit. In a memorandum in January 1930, one junior government minister, Oswald Mosley, proposed that the government take control of banking and exports, as well as increase pensions to boost purchasing power. When his ideas were turned down, he left Labour to form the New Party, and later the British Union of Fascists.

Ұлттық үкімет

Шығындар мен жалақыны қысқарту мәселесіндегі дау-жанжал Лейбористік үкіметтің жарылуына әкелді, оны жаңғырту мүмкін болмады. Нәтижесінде туған саяси тұңғышқылық инвесторларды үркітіп, капитал мен алтынның елден кетуі экономиканы одан бетер тұрақсыздандырды. Осыған жауап ретінде Макдональд, король Георг V-нің ықпалымен, консерваторлар мен либералдармен бірлесіп "Ұлттық үкімет" құруға шешім қабылдады. 24 тамызда Макдональд министрлер кабинетінің отставкасын ұсынды және жаңа Ұлттық үкіметті құруға жетекші әріптестерін бастап шықты. Макдональд пен оның қолдаушылары Еңбек партиясынан қуылды және "Ұлттық Еңбек" деген атау алды. Дэвид Ллойд Джордж басқаратын Еңбек партиясы мен бірқатар либералдар оппозицияға өтті. Еңбек партиясы Макдональдты оның жасаған ісі үшін "сатқын" және "қояншық" деп айыптады. Осыдан кейін көп ұзамай жалпы сайлау жарияланды. 1931 жылғы жалпы сайлауда консерваторлар үлкен жеңіске жетті, ал көшбасшысы болмаған Еңбек партиясы Парламентте бар болғаны 46 орынға ие болды. 1931 жылғы сайлаудан кейін Ұлттық үкімет консерваторлардың басымдығымен құрылды, бірақ Макдональд 1935 жылға дейін премьер-министр қызметін атқаруын жалғастырды.

Төтенше шаралар

Бюджетті теңгеруге және фунт стерлингке деген сенімді қалпына келтіруге тырысып, 1931 жылдың 10 қыркүйегінде Филип Сноуден әлі де канцлер болып қызмет еткен кезде, жаңа Ұлттық үкімет шұғыл бюджет жариялады, ол дереу мемлекеттік шығындар мен жалақыны қысқартуды енгізді. Мемлекеттік сектордағы жалақы және жұмыссыздық жәрдемақысы 10%-ға төмендетілді, ал табыс салығы фунтқа шаққанда 4 шиллинг 6 пенниден 5 шиллингке дейін көтерілді (22,5%-дан 25%-ға дейін). Бірақ жалақыны қысқарту жақсы қабылданбады, нәтижесінде Корольдік теңіз күштерінде жалақыны қысқартуға қарсы зорлықсыз «наразылық» болды. Бұл шаралар дефляциялық сипатта болды және экономикадағы сатып алу қабілетін төмендетіп, жағдайды нашарлатты. 1931 жылдың соңына қарай жұмыссыздық шамамен 3 миллионға жетті. Бұл шаралар Ұлттық үкіметтің қорғауға құрылған алтын стандартын сақтауға да көмектеспеді. Алайда, алтынның құны төмендеуі жалғасты, және 1931 жылдың қыркүйегінде Қаржы министрлігі алтын стандартын тоқтатуға мәжбүр болды. Осы уақытқа дейін үкімет теңгерімді бюджет пен алтын стандартты қатаң сақтаған ортодоксалды саясатты ұстанды. Күткен апаттың орнына, алтыннан бас тарту үлкен артықшылыққа айналды. Фунт стерлингтің құны бірден 25%-ға төмендеді, бір фунттың бағасы 4,86 доллардан 3,40 долларға дейін түсті. Британдық экспорт бұрынғыдан гөрі бәсекеге қабілетті болды, бұл экономикалық жаңарудың негізін қалады. Ең қиын кезең аяқталды. Сонымен қатар, 1932 жылы Оттава келісімінен кейін, 1931 жылғы сайлаудан кейін канцлер болған Невилл Чемберлен Британ империясына жататын елдерден басқа барлық өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы тауарларына 10% мөлшерінде тарифтер енгізді. Тарифтерді енгізу Либералдық партиядағы жікке себеп болды, олардың бір бөлігі, Филип Сноуденмен бірге, Ұлттық үкіметке қолдауын тоқтатты.

Төтенше жағдай кезінде

1930 жылдары британ экономикасының жалпы суреті көңіл көншітпесе де, депрессияның әсері тең емес еді. Елдің кейбір аймақтары мен салалары басқаларына қарағанда жақсырақ жағдайға ие болды. Мысалы, Оңтүстік Уэльс аңғарларында жаппай жұмыссыздық пен кедейлік кеңінен таралған, ал Хоум Каунтис аймақтарында мұндай қиындықтар болған жоқ. Ең жақсы көрсеткіштер тұрғын үй салуда байқалды. 1926 жылдан 1939 жылға дейін әр жыл сайын 200 мыңнан астам жаңа үй салынды, ал 1936 жылы бұл көрсеткіш 365 мыңға жетті. Лондон және басқа қалалардың көптеген қала маңындағы аудандары осы кезеңде салынды, ал Брайтон қаласы "ар-деко" стиліндегі үйлердің архитектуралық ерекшеліктерін көптеп көрсетеді.

Оңтүстік және Орта аймақтар

Лондон мен Англияның оңтүстік-шығысында жұмыссыздық бастапқыда 13,5%-ға дейін жеткен. Бұл жүйе алғаш рет төлемді салымының мөлшеріне емес, қажеттілігіне қарай жүзеге асырды. Бұл жұмыссыздық жәрдемақысы қатаң мүліктік тексеруге жататын, және жұмыссыздық төлемі алуға үміткер әрбір адамның жасырын табысы немесе жинағы, ашық жарияланбаған кіріс көзі немесе басқа да күнкөріс қаражаты жоқ екеніне мемлекеттік қызметкер көз жеткізу үшін тексерілуі қажет еді. Көптеген жандар үшін бұл өте қорлаушы жағдай болды және олар оған наразылық білдірді.

Жеңіл қалпына келтіру

Ұлыбритания алтын стандартынан шыққаннан және фунттың құнсыздануынан кейін пайыздық мөлшерлемелер 6%-дан 2%-ға дейін төмендетілді. Осының нәтижесінде британдық экспорт әлемдік нарықта алтын стандартында қалған елдерге қарағанда бәсекеге қабілеттірек болды. Бұл 1933 жылдан бастап экономиканың шамалы қалпына келуіне және жұмыссыздықтың төмендеуіне әкелді. Экспорт әлі де дағдарысқа дейінгі деңгейдің аз бөлігін құраса да, ол сәл жақсарды. Жұмыссыздық 1934 жылы аздап төмендеді, ал 1935 және 1936 жылдары одан да төмендеді, бірақ жұмыспен қамту деңгейінің өсуі көбінесе оңтүстікте байқалды, онда төмен пайыздық мөлшерлемелер тұрғын үй құрылысының өркендеуіне ықпал етті, ал бұл өз кезегінде отандық өнеркәсіптің жаңаруына септі. Солтүстік және Уэльс онжылдықтың көп бөлігінде ауыр экономикалық жағдайда қалды. Елдің ауыр депрессияға ұшыраған аймақтарында үкімет өсімді ынталандыру және жұмыссыздықты азайту мақсатында бірқатар шаралар қабылдады, оларға жол салу, кеме жасаушылықтарға несие беру және болат импортына тарифтер кірді. Бұл шаралар көмектесті, бірақ жұмыссыздық деңгейіне елеулі әсер ету үшін жеткілікті масштабта болмады.

Қайта қарулану және қалпына келтіру

Ұлыбританияның қарызы ұлттық ЖІӨ-нің 180% құрағандықтан, экономикалық жаңғыру қиын болды. Ұлыбритания басқа, осы деңгейде дамыған елдерге қарағанда жылдам жаңғырды, себебі олардың экономикалық өсімі біраз уақыт бойы тоқырап тұрған еді. Бұл олардың АҚШ-тағыдай үрделді өсімге ие болмағанын білдірді, демек, олардың құлдырауына аз мүмкіндік болды. 1931 жылы алтын стандартынан бас тарту арқасында Ұлыбритания пайыздық ставкаларды төмендетуге қол жеткізді, бұл нақты пайыздық ставкалардың төмендеуіне әкелді. Пайыздық ставкалардың төмендеуі салдарынан Ұлыбританияның оңтүстігінде құрылыс саласы дамыды, бұл экономикалық өсімді жаңартты. Сонымен қатар, үкімет Ұлыбританиядағы тауарлар мен қызметтерге қаражат жұмсауға кірісті, бұл қаржылық жаңғырудың негізін қалауға көмектесті. 1936 жылдан бастап Ұлттық үкімет нацистік Германияның күшеуіне қарсы жаппай қарулану саясатын ұстанды. 1937 жылы жұмыссыздық 1,5 миллионға дейін төмендеді, бірақ 1938 жылдың қаңтарына қарай 1 810 000-ға дейін өсті, бұл жаңғырудың ұзаққа соқпайтынын көрсетеді.

Ұлы депрессияның салдары

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда британдықтардың көпшілігі, әсіресе жұмысшы табы және соғыстан оралған әскерилер мен әйелдер күшті наразылық білдірді. Олар соғысқа дейінгі консервативті экономикалық саясатқа қайта оралуды қабылдамады, оны 1930 жылдардағы ауыр жағдайлардың себебі деп есептеді. Олар кең ауқымды әлеуметтік өзгерістерді талап етті. 1945 жылғы жалпы сайлауда көптеген сарапшылардың күтпегенінен, Уинстон Черчилль басқарған консерваторлар Клемент Атли басқарған Лейбористік партиядан жеңіліс тапты. Лейборист үкіметі соғысқа дейінгі негіздерден "бесіктен қабірге дейін" әлеуметтік қамқорлық жүйесін құрды және салық төлемдері есебінен қаржыландырылатын Ұлттық денсаулық сақтау қызметін енгізді. Бұл жүйе бұрынғы салық жүйесіндегідей төлеу мүмкіндігіне емес, қажеттілікке қарай емдеуді қамтамасыз етті. Лейборист үкіметі сонымен қатар толық жұмыспен қамтуға алып келетін жасанды экономикалық сұранысты жасау үшін Кейнстің экономикалық саясатын қолданды. Бұл саясаттар "соғыстан кейінгі келісім" деп аталды және әртүрлі уақытта барлық ірі саяси партиялар тарапынан қабылданып, қолдау табалды. Болат өнеркәсібіне мемлекеттің араласуы туралы пікір таластар болды. Бір үкімет кезінде ол мемлекеттік меншікте болды, кейін консервативті министрлікпен сатылып, одан кейін келесі Лейборист үкіметі қайта ұлттықтандырды. Соғыстан кейінгі келісім 1970 жылдардың соңына дейін сақталды. 1970 жылдар бойы 1973 жылғы мұнай дағдарысы, жоғары инфляция, өндірістік наразылықтар және фунт стерлингтің құнсыздануы сияқты экономикалық дағдарыстардың салдарынан түбегейлі өзгерістердің қажеттігі барлық тараптан көріне бастады.

Тарихи бағалау

1930 жылдардағы оқиғалар және лейбористік және ұлттық үкіметтердің депрессияға жауап беруі көптеген тарихи пікірталас тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары көптеген тарихшылар сол кездегі үкіметтерді сынады. Мысалы, Роберт Скидельский "Саясатшылар және дағдарыс" еңбегінде лейбористік және ұлттық үкіметтердің дәстүрлі саясатын Дэвид Ллойд Джордж пен Освальд Мосли ұсынған радикалды протокейнсиандық шаралармен, сондай-ақ басқа елдердегі белсенді және кейнсиандық жауаптармен – АҚШ-тағы Франклин Рузвельттің «Жаңа саясаты», Жаңа Зеландиядағы лейбористік үкімет және Швециядағы социал-демократиялық үкіметпен салыстырды. 1970 жылдардан бері пікірлер бұрынғыдай біркелкі жаушыл болмайды. 1994 жылғы басылымның кіріспесінде Скидельский валюталық дағдарыстар мен капиталдың елден кету тәжірибесінің еңбек құнын төмендетіп, валюта бағасын сақтап тұрақтылыққа қол жеткізуге тырысқан саясаткерлерді сынауды қиындататынын айтады.

Негізгі дереккөздер

Джордж Оруэлл, Уиган айлағына жол (1937).