Жапонның B5N торпедалық бомбалаушы ұшағы

Кіріспе

Жапондық шабуыл ұшақтары отбасы

Накаджима B5N (中島 B5N, одақтастардың "Кейт" деп аталатын белгісі) – Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің (IJN) стандартты кемедегі торпедалық бомбалаушысы болды. Ол сонымен қатар жоғары биіктіктегі бомбалаушы ретінде де пайдаланылды. B5N одақтас елдердің ұшақтарынан – американдық Дуглас TBD Devastator монопланынан (АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы толығымен металлдан жасалған, қайтарылатын шассиі бар кемедегі монопланы) және британдық Fairey Swordfish және Fairey Albacore торпедалық бипландарынан әлдеқайда жылдам және мүмкіндіктері жағынан артық болғанымен, 1941 жылға қарай ол қолданыстан шыға бастады. Дегенмен, B5N мұрагері B6N-нің дамуының кешігуіне байланысты соғыс бойына қолданылып келді. Тынық мұхитындағы соғыстың басында, жақсы даярланған IJN ұшқыштарымен және үйлесімді шабуылдардың бөлігі ретінде, B5N Перл-Харбор, Корал теңізі, Мидуэй және Санта-Крус аралдары шайқастарында айқын табыстарға жетті.

Жобалау және әзірлеу

B5N Кацудзи Накамура басқарыған командамен 1935 жылы Әскери-теңіз күштерінің "Йокосука B4Y" ұшағын алмастыру үшін торпедалық бомбалаушы ұшаққа қойған талабына жауап ретінде жобаланды. Накадзиманың ішкі белгісі "К" типі болды, ол Mitsubishi B5M ұшағымен өндіріс келісімшарты үшін сәтті бәсекелесті. Бірінші прототипі 1937 жылдың қаңтарында ұшырылып, көп ұзамай өндіріске тапсырылды. Оның толық атауы – Type 97 теңіз шабуыл ұшағы (九七式艦上攻撃機) (қысқаша – kyū nana shiki kanjō kōgeki ki немесе kankō). Екінші Қытай-Жапон соғысы кезіндегі жауынгерлік тәжірибе B5N1 бастапқы өндіріс үлгісінің бірнеше кемшіліктерін көрсетті. Бұл кемшіліктер негізінен конструкцияның экипажға және жанармай бактерілеріне жеткілікті қорғаныс бермеуімен байланысты болды. Ұшақтың жоғары көрсеткіштерін сақтауға тырысқан Әскери-теңіз күштері бронь қосып салмақ арттыруға асықпады, керісінше, жаудың истребительдерінен озу үмітімен ұшақтың жылдамдатылған нұсқасын алуды көздеді. B5N2 ұшағына Накадзиманың өзі жасаған Sakae Model 11, 14 цилиндрлі екі қатарлы радиалды қозғалтқышы орнатылды, бұл қозғалтқыш Mitsubishi A6M истребителінің алғашқы үлгілерінде де қолданылған еді, сонымен қатар оны оңтайландыру үшін түрлі өзгерістер енгізілді. Өнімділігі шамалы жақсарғанмен, оның кемшіліктері жойылмады, алайда бұл нұсқа 1939 жылдан бастап өндірісте және қызметте B5N1 ұшағын ауыстырды.

Жабдық

Навигатор/бомбардиер/байқаушы орны 90 типті бомба нысанасымен жабдықталған, ол орындықтың сол жақ алдыңғы бөлігінде орналасқан ұзын тік түтік. Дәл навигация үшін 3 типті рефлектор компасы да болған, ол кабина жақтауының үстіне орнатылған. Радио оператор/атқыш орны теңіздік үш орындық ұшақтарға арналған стандартты радио құрылғыларымен (алдында 96 Mk3 типі және кейін 2 Mk3 типі) жабдықталған, ол радио оператор/атқыш орнының алдында және навигатор/бомбардиер/байқаушы орнының артында орнатылған. Радио оператор/атқыш сонымен қатар кабинаның артқы бөлігінде бір икемді 7,7 мм (.303 дюйм) 92 типті пулеметпен жұмыс істеді. Фюзеляждың төменгі жағында оң жаққа эксцентрикалық бекітілген тіреулерге бір 91 типті торпеда орнатуға болатын. Балама ретінде, тіреулерді бір 800 кг бомбаны (мысалы, 99 No 80 типті бронебойғыш бомба), немесе екі 250 кг бомбаны (мысалы, 98 No 25 типті жер бомбасы), немесе алты 60 кг бомбаны (мысалы, 2 No 6 типті жер бомбасы) тасымалдау үшін ауыстыруға болады. Тіреулерді ауыстыру және торпеда мен бомбаларды алмастыру оңай шаруа емес, оған екі сағаттан астам уақыт кетіп, аяқталуы мүмкін. Бастапқыда, көптеген B5N бомбалаушылары күміс түспен боялған, бұл Екінші Қытай-Жапон соғысының басында қолданылған түс. Түсі біртіндеп Тынық мұхиты соғысы басталар алдында қою жасыл түске өзгерді.

Пайдалану тарихы

B5N негізінен авианосец негізіндегі ұшақ ретінде, ал кейде құрлықтағы бомбалаушы ретінде қолданылды. Ол үш адамнан тұратын экипажбен: ұшқыш, навигатор/бомбалаушы/байқаушы және радиооператор/атқышпен жұмыс істеді. Басқа IJN көп орындық ұшақтарындағыдай, жеке бомбалаушы ұшақтың командирі борттағы жоғары ранкті экипаж мүшесі болды, ол ұшқыш емес, байқаушы болуы мүмкін еді. Алғашқы B5N1 моделі 1938 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысында қолданылды. Жаңартылған B5N2 Пёрл-Харборға жасалған шабуылда маңызды рөл атқарды. B5N2 ұшақтарының бірінде шабуылдың командирі Мицуо Фучида болды, ал «Хирю» жапондық авианосецінен шыққан бір бомбалаушы американдық «Аризона» соғыс кемесін батыруға көмектесті. B5N2 торпедалық бомбалаушылары «Батыс Вирджиния», «Калифорния», «Оклахома» және «Юта» соғыс кемелерін де батырды. Бірінші толқында бес торпедалық бомбалаушы атып түсірілді. Осы шабуылдан басқа, B5N2-нің ең үлкен жетістіктері Корал теңізіндегі шайқаста АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Лексингтон» авианосецін, Санта-Крус аралдары шайқасында «Хорнет» авианосецін батыру және Мидуэй шайқасында «Йорктаун» авианосецін іс жүзінде қолдануға жарамсыз ету болды, кейін ол жапондық I 168 суасты қайығымен батырылды. B5N2 торпедалық бомбалаушылары әдетте «Айчи D3A» пикируші бомбалаушыларымен бірге жау авианосецтеріне координацияланған шабуылдар жасады. Ең жақсы жағдайда, пикируші бомбалаушылар кеменің зениттік отын басуға көмектесетін, бұл баяу қозғалатын торпедалық бомбалаушылардың сәттілік мүмкіндіктерін арттыратын. Шығыс Соломон шайқасы кезінде IJN торпедалық бомбалаушылардың жоғалтуларын азайтуға тырысты және бастапқыда АҚШ авианосецтеріне шабуыл жасау және оларды кейіннен торпедалық шабуылға дайындау үшін тек пикируші бомбалаушыларды жіберді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды, өйткені торпедалық бомбалаушылар шайқас аяқталғаннан кейін ғана ұшты. B5N жаңа B6N дизайнының негізі болды, ол ақырында оны жетекші қызметте алмастырды. B5N оқу, мақсатты сүйреу және суастына қарсы соғыс сияқты екіншілік рөлдерде ұшуын жалғастырды. Кейбір ұшақтарға алғашқы радарлар мен магниттік аномалияларды анықтағыштар орнатылды. B5N ұшақтары 1944 жылдың қазанында Филиппиннің сәтсіз қорғанысы кезінде де қолданылды, олар ауыр шығындарға ұшырады. Соғыстың соңында олар камикадзе шабуылдары үшін пайдаланылды.

The B5N was primarily employed as a carrier based aircraft and occasionally as a land based bomber. It carried a crew of three: pilot, navigator/bombardier/observer, and radio operator/gunner. As with other IJN multi seat aircraft, an individual bomber was commanded by the senior ranking crew member aboard, which could be the observer rather than the pilot. The initial model B5N1 first saw action in the Second Sino Japanese War in 1938. The updated B5N2 played a major role in the Attack on Pearl Harbor. One of the B5N2s carried Mitsuo Fuchida, the commander of the attack, with one high level bomber from the carrier Japanese aircraft carrier Hiryū credited with sinking the American battleship Arizona. The B5N2 torpedo bombers also sank the battleships West Virginia, California, Oklahoma and Utah. Five torpedo bombers were shot down in the first wave. Apart from this raid, the greatest successes of the B5N2 were the key roles it played in sinking the United States Navy aircraft carrier Lexington at the Battle of the Coral Sea and the aircraft carrier Hornet at the Battle of the Santa Cruz Islands, and the disabling of the aircraft carrier Yorktown at the Battle of Midway, later sunk by the Japanese submarine I 168. B5N2 torpedo bombers normally performed a coordinated attack on enemy carriers with Aichi D3A dive bombers. Ideally, dive bombers would help to suppress the ship's anti aircraft fire, which improved the chances of success for the slow flying torpedo bombers. During the Battle of the Eastern Solomons, the IJN tried to minimize losses to torpedo bombers and initially sent only the dive bombers to attack and cripple US carriers for the subsequent torpedo strike, this proved unsuccessful, as the torpedo bombers did not launch until the battle was over. The B5N served as the basis for a follow on design, the B6N, which eventually replaced it in front line service. The B5N continued to fly in secondary roles, such as training, target towing, and anti submarine warfare. Some of the aircraft used for this latter purpose were equipped with early radars and magnetic anomaly detectors. B5Ns were also used as bombers during the unsuccessful defense of the Philippines in October 1944, suffering severe losses. Later in the war, they were used for kamikaze attacks.

Нұсқалар

K түрі: прототип. B5N1: Бірінші өндірістік үлгі. B5N1 K: Көптеген B5N1 ұшақтары жетілдірілген оқу ұшақтарына түрлендірілді. B5N2: Жақсартылған нұсқа.

Тірі қалған әуе кемелері

1150 B5N-нің ешқайсысы Екінші дүниежүзілік соғыстан зақымдалмай аман қалған жоқ. Қазіргі таңда тек екі ішінара қалпына келтірілген B5N ғана белгілі, олардың ешқайсысы ұшуға жарамды емес. B5N2-нің көшірмелері АҚШ-тың «Канадалық автомобиль және құю фабрикасының» (Canadian Car and Foundry) «Гарвард» ұшақтарының созылған фюзеляждарынан жасалды. Бұл – «Түнгі Америка» (North American) T-6 Texan оқу-жаттығу ұшақтарының бір түрі, олар «Тора! Тора! Тора!» фильмі үшін жапон ұшақтарын бейнелеу үшін өзгертілді және содан бері бірнеше фильмдерде және әуешоуларда осы ұшақты көрсету үшін пайдаланылды. Бір қалпына келтірілген B5N2 Ұлыбританияның Батыс Суссекс аймағындағы Балкомб қаласындағы «Қанаттар» мұражайында (Wings Museum) сақталуда. Бұл үлкен бөлігі 2003 жылы Курил аралдарынан британдық жеке коллекционер тауып алған. 2016 жылдың 18 сәуірінде Гавайи штатының Гонолулу қаласындағы Тынық мұхиты авиация мұражайында (Pacific Aviation Museum) B5N таныстырылды.