Кіріспе

Моабтың ежелгі семит тілі (Иордания)

Моаб тілі, сондай-ақ моаб диалектісі деп те аталады, – б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында Киелі кітапта Моаб деп сипатталған аймақта (қазіргі Орталық-Батыс Иордания) қолданылған, құрдымға кеткен ханаан тілдерінің бір тармағы немесе диалектісі. Аймақта табылған ханаан эпиграфиясы моабтық деп сипатталады; бұл негізінен Меша стеласы мен бірнеше мөрден тұратын өте шағын жиынтық. Моаб тілі, аммон және эдом тілдері сияқты, еврей және финикия тілдерімен бірге, солтүстік-батыс семит тілдерінің ханаан тобының диалектілік континуумына жатты.

Тарих

Моаб тілінде жазылған және б.з.д. 800 жылы жасалған құрбандық тақтасының жазуы Хирбат Атаруздағы қазба жұмыстары кезінде табылды. Ол финики әліпбиінің бір түрімен жазылған. Моабтық туралы көптеген мәліметтер Меша стеласынан алынған. Келесі кестеде Меша стеласының алғашқы төрт жолы, оның транслитерациясы және Альвьеро Никкаччидің ағылшын тіліне аудармасы келтірілген. +Жол нөміріЖазбаТранслитерацияАударма1 𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤌𐤔𐤏 𐤟 𐤁𐤍 𐤟 𐤊𐤌𐤔 ? ? 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤄𐤃 ʾnk. mšʿ. bn. kmš( ). mlk. mʾb. hd Мен Мешамын, Кемош ұлы, Моабтың патшасымын.2 𐤉𐤁𐤍𐤉 | 𐤀𐤁𐤉 𐤟 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤏𐤋 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤔𐤋𐤔𐤍 𐤟 𐤔𐤕 𐤟 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤌𐤋𐤊 ybny.ʾby. mlk.ʿl. mʾb.šlšn.št. wʾnk. mlk Әкем Моабты отыз жыл биледі, ал мен…3 [𐤕𐤉 𐤟 𐤀𐤇𐤓 𐤟 𐤀𐤁𐤉 | 𐤅𐤀𐤏𐤔 𐤟 𐤄𐤁𐤌𐤕 𐤟 𐤆𐤀𐤕 𐤟 𐤋𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤇𐤄 | 𐤁[𐤌𐤎 𐤟 𐤉 ty.ʾhr.ʾb / wʾ.ʿś. hbmt. zʾt. lkmš. bqrḥh / bm(tʾ. y ) Әкемнен кейін мен бұл биік жерді Кемошқа арнадым, Кериходағы… [Жоғары орын]4 𐤔𐤏 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤄𐤔𐤏𐤍𐤉 𐤟 𐤌𐤊𐤋 𐤟 𐤄𐤔𐤋𐤊𐤍 šʿ. ky. hšʿny. mkl. hšʿlkn Ол мені барлық жыртқыштардан құтқарғандықтан, мен оны жақсы көремін.

Грамматика

Моаб тілін еврей және финикия тілдері сияқты басқа канан тілдерінен ерекшелейтін негізгі ерекшеліктер: көпше түрі em емес, în (мысалы, Библиялық еврейшедегі məlākîm үшін mlkn "патшалар"), сондай-ақ арамей (Солтүстік-Батыс семит тобындағы тіл) және араб (Орталық семит тобындағы тіл) тілдерінде де кездеседі; Библиялық еврей тілінде тек āh-ға дейін қысқартылған "а" жұрнағының немесе "а" әрпінің сақталуы, бірақ құрастырмалы атау түрінде сақталады (мысалы, qiryat немесе qiryah, "қала", Библиялық еврей тілінде qiryāh); сондай-ақ араб және аккад тілдерінде де кездесетін, ішкі "t" әрпі қосылған етістік түрінің сақталуы (w ’ltḥm "Мен соғыса бастадым", lḥm түбірінен). Дауыстылар мен дифтонгтар, семит тілдері арасында кең ауқымда өзгеруге бейім болған, көбінесе басқа семит тілдеріне тән еді: ā әрпі еврей және кейінірек финикия тіліндегідей ō әрпіне ауысқан дегенге қарама-қарсы дәлелдер бар, сонымен бірге /aw/ және /ay/ дифтонгтарының ақырында ō және ē әрпіне қысқарғанына қатысты дәлелдер де бар, бұл еврей және кейінірек финикия тіліндегі ортақ ерекшелік. Моаб тілі еврей тілінен тек диалектілік айырмашылықтармен ғана ерекшеленсе, моабтықтардың діні мен мәдениеті израильдіктердің дінімен байланысты болған. Алайда, моаб тілі өзгеріске ұшыраса да, б.з.б. 9 ғасырында қолданылған жазу, сол кездегі еврей жазуларынан ешқандай айырмашылыққа ие болған жоқ.

Жебелер

Санды мысалдарда, латын әліпбиінде жазылмаған жазулар мәтіннің жазылу бағытын көрсету үшін, атап айтқанда ⟶ немесе ⟵ жебелерімен белгіленеді. Угарит, еврей (эпиграфиялық және тибериялық), финикия және моав тілдерінде жебе көбінесе түпнұсқа жазудың бағытымен бірдей болады.

Сандар

Абсолюттік сан жекеше (жинақ) есімдердің алдында келеді, мысалы, "отыз жыл" KAI-ның 2-жолында "šlšn.št" деп көрсетілген; бұл Альвьера Никкани транслитерациялаған және аударған. Басқалары көпше есімдермен қолданылады. Сан тіркестері зат есіммен (немесе тіркеспен) бірге, одан бұрын немесе кейін тұрып, анықтауыш рөлінде болуы мүмкін. Бұл KAI-ның 17-жолында көрінеді: “ymh. wḥṣy. ymy. bnh.’rb’nšt”, яғни "оның күндері және оның ұлының күндерінің жартысы, қырық жыл бойы".

Сөйлемнің шекаралары

Меша тас тақтасындағы жазуларда тік сызық 37 рет кездеседі. Дегенмен, оның қызметі зерттеушілер арасында дау тудырып отыр. Ван Зилдің пікірінше, бұл сызықтар сөйлемдерді бөлу үшін қолданылған. Сегерт оларды сөйлемдерді белгілеуге арналған үзіліс белгілерінің құралы деп түсіндіреді. А. Побель басқаша пікір білдіріп, тік сызықтар ақыл-ойда байланысты топ құрайтын сөйлемдерді ажырату үшін пайдаланылғанын айтады. Андерсенге қарағанда, осы сызыққа сәйкес келетін екі ғана параллель Гезер күнтізбесінде табылады. Оның орнына, ол нүктенің сөзді бөлуге арналған белгі ретінде қолданылғанын, өйткені ол көне арамей жазуларында, Силоам жазуында және ерте еврей мәтіндерінде кездеседі деп санайды.

Изоблеск

Солтүстік-батыс семит тілдері арамей, еврей және моав тілдері арасында лексикалық изоглосс бар. Мысалы, "болу" етістігі, *HWY/HYY түбірінен. Жағалау тілдері, финикия және угарит тілдерінде *KWN түбірі қолданылған, және бұл Қанааннан келген Амарна жазушыларының ана тілінде де осылай болған сияқты; сондай-ақ араб тілінде де қалыпты. Екіншіден, ол Дейр-Алла жазуында кездеседі. Соңында, префикс претериті Тель-Дан стеласында реттік байланыспен және онсыз пайда болды. Бұл ерекшелік финикия тілінде жоқ, ал бұл тілдің қанаандық екені анық, бұл моав тілін қанаандық диалект ретінде жіктеуге болмайтынын көрсетеді.