Бірлескен кәсіпорын: пайдасы мен тәуекелдері

Кіріспе

Іскерлік субъекті түрі

Бірлескен кәсіпорын (БК) – екі немесе одан көп тараптар құрған, әдетте ортақ меншік, ортақ кіріс және тәуекелдер, ортақ басқару сипаттарымен ерекшеленетін іскерлік субъекті. Компаниялар көбінесе төрт себептің бірі үшін бірлескен кәсіпорындар құрады: жаңа нарыққа, әсіресе дамып келе жатқан нарыққа қол жеткізу; активтер мен операцияларды біріктіру арқылы масштабты тиімділікке қол жеткізу; ірі инвестициялар немесе жобалар үшін тәуекелді бөлісу; немесе қабілеттер мен дағдыларға ие болу. Water Street Partners компаниясының Gerard Baynham айтуынша, бірлескен кәсіпорындар туралы көптеген жағымсыз пікірлер айтылған, бірақ объективті деректер олардың толық иеліктегі және бақыланатын еншілес компаниялардан жақсы нәтижелер көрсетуі мүмкін екенін көрсетеді. Ол былай деп жазады: «Біздің АҚШ Сауда департаментінен (DOC) 20 000-нан астам компаниядан жиналған деректерді талдаудың нәтижесінде басқаша картина пайда болды. DOC деректеріне сәйкес, АҚШ компанияларының шетелдегі бірлескен кәсіпорындары активтерге орташа 5,5% кіріс (ROA) әкелді, ал осы компаниялардың толық иелігіндегі және бақыланатын еншілес компаниялары (көпшілігі толық иелікте) 5,2% ROA көрсетті. Бұл жағдай АҚШ-тағы шетелдік компаниялардың инвестицияларына да қатысты, бірақ айырмашылық одан да айқын. АҚШ-тағы бірлескен кәсіпорындар орташа алғанда 2,2% ROA көрсетті, ал АҚШ-тағы толық иеліктегі және бақыланатын еншілес компаниялар 0,7% ғана көрсетті». Көптеген бірлескен кәсіпорындар тіркелген, бірақ кейбіреулері, мысалы, мұнай және газ саласында, корпоративтік ұйымды имитациялайтын «тіркелмеген» бірлескен кәсіпорындар болып табылады. Жеке тұлғалар арасында егер екі немесе одан көп адам белгілі бір жобаны жүзеге асыру мақсатында уақытша серіктестік құрса, онда тараптар «бірлескен кәсіпкерлер» болған жағдайда мұндай серіктестікті бірлескен кәсіпорын деп атауға болады. Кәсіпорын бизнес-БК (мысалы, Dow Corning), тек бір нақты жобаны жүзеге асыруға арналған жоба/активтер БК немесе стандарттарды анықтауға немесе өнеркәсіп қатысушыларына тар қызметтер ұсынатын «кәсіптік пайдалы қызмет» ретінде жұмыс істейтін БК болуы мүмкін. Ірі бірлескен кәсіпорындардың мысалдары: United Launch Alliance, Vevo, Hulu, Virgin Media O2, Penske Truck Leasing және Owens Corning.

A joint venture (JV) is a business entity created by two or more parties, generally characterized by shared ownership, shared returns and risks, and shared governance. Companies typically pursue joint ventures for one of four reasons: to access a new market, particularly emerging market; to gain scale efficiencies by combining assets and operations; to share risk for major investments or projects; or to access skills and capabilities. According to Gerard Baynham of Water Street Partners, there has been much negative press about joint ventures, but objective data indicate that they may actually outperform wholly owned and controlled affiliates. He writes, "A different narrative emerged from our recent analysis of U. S. Department of Commerce (DOC) data, collected from more than 20,000 entities. According to the DOC data, foreign joint ventures of U. S. companies realized a 5.5 percent average return on assets (ROA), while those companies' wholly owned and controlled affiliates (the vast majority of which are wholly owned) realized a slightly lower 5.2 percent ROA. The same story holds true for investments by foreign companies in the U. S., but the difference is more pronounced. U. S. based joint ventures realized a 2.2 percent average ROA, while wholly owned and controlled affiliates in the U. S. only realized a 0.7 percent ROA." Most joint ventures are incorporated, although some, as in the oil and gas industry, are "unincorporated" joint ventures that mimic a corporate entity. With individuals, when two or more persons come together to form a temporary partnership for the purpose of carrying out a particular project, such partnership can also be called a joint venture where the parties are "co venturers". The venture can be a business JV (for example, Dow Corning), a project/asset JV intended to pursue one specific project only, or a JV aimed at defining standards or serving as an "industry utility" that provides a narrow set of services to industry participants. Some major joint ventures include United Launch Alliance, Vevo, Hulu, Virgin Media O2, Penske Truck Leasing, and Owens Corning.

Құқықтық анықтама

Еуропалық құқықта "бірлескен кәсіпорын" термині – компания құқығы ережелерімен жақсы анықталатын, заңдық мағынада ерекше ұғым. Францияда "joint venture" термині "association d'entreprises", "entreprise conjointe", "coentreprise" немесе "entreprise commune" деп түрліше аударылады.

Қауіптері

Бірлескен кәсіпорындар – тәуекелді бизнес серіктестігінің түрлері. Бизнес және басқару саласындағы әдебиеттер бірлескен кәсіпорындардағы қақтығыстар мен пайда табуға ұмтылудың (оппортунизмнің) түрлі факторларын, әсіресе басшылық бақылау құрылымының, меншік құрамының өзгеруінің және тұрақсыз жағдайдың ықпалын зерттеді.

Үкіметке жеткізу

Мемлекеттік сатып алу ережелері, мысалы, АҚШ-тағы Федералдық сатып алу ережесі (FAR), бірлескен кәсіпорындардың жеткізушілер ретінде қалай қарастырылатынын анықтауы мүмкін немесе бірлескен кәсіпорынның немесе мердігерлердің басқа да серіктестігінің мемлекеттік сатып алулар үшін "қалаулы" келісім ретінде қарастырылатынын растауы мүмкін. FAR-да белгіленгендей, Еуропалық Одақта мемлекеттік сатып алуға қатысты ережелерге сәйкес, мемлекеттік органдар тауарлар мен қызметтерді бірлескен серіктестік арқылы ұсынуға ниеттенетін жеткізушілерден келісімшартты орындау үшін бірлескен жауапкершілікті қабылдауын талап ете алады.

Қытай

Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының 2003 жылғы есебіне сәйкес, Қытай 53,5 миллиард АҚШ доллары көлемінде тікелей шетелдік инвестиция алды, бұл оны әлемдегі тікелей шетелдік инвестицияны ең көп қабылдаған ел етіп, АҚШ-ты басып өтті. Сонымен қатар, шамамен 500 000 шетелдік инвестициялық кәсіпорын құрылуына рұқсат берілді. АҚШ-та 2004 жылға қарай 45 000 жоба болды, оларға 48 миллиардтан астам инвестиция салынған. Бұрын Қытайдың шетелдік инвесторларға қатысты шектеуші саясаты болғандықтан, шетелдік инвестицияларды басқару бойынша ешқандай нұсқаулар болған жоқ. 1976 жылы Мао Цзедунның қайтыс болуынан кейін сыртқы сауданы дамытуға бағытталған бастамалар іске асырыла бастады, ал 1979 жылы тікелей шетелдік инвестицияларға қатысты заңнама нақтыланды. Алғашқы қытай-шетелдік акционерлік кәсіпорыны 2001 жылы құрылды. Содан бері заңнама жақсарды. Шетелдік серіктестері бар компаниялар Қытайда өндіріс және сату қызметін жүргізе алады және өздерінің сату желісі арқылы өнімдерді сата алады. Қытай-шетелдік компаниялары, толықтай қытайлық компанияларға қолжетімсіз экспорт құқықтарына ие, себебі Қытай бірлескен кәсіпорындар мен жаңа технологияларды ынталандыру арқылы шетелдік технологияларды импорттауға мүдделі. Қытай заңнамасына сәйкес, шетелдік кәсіпорындар бірнеше негізгі санатқа бөлінеді. Олардың бесеуі осы мәтінде сипатталады немесе аталады: үшеуі – өнеркәсіп және қызмет көрсету салаларымен байланысты, ал екеуі – шетелдік инвестиция құралы ретінде. Қытайдың шетелдік кәсіпорындарының бес санаты: Қытай-Шет елдік акционерлік бірлескен кәсіпорындар (EJV), Қытай-Шет елдік кооперативтік бірлескен кәсіпорындар (CJV), Толықтай шетелдік меншіктегі кәсіпорындар (WFOE) – олар формальды түрде бірлескен кәсіпорындарға жатпаса да, сондай-ақ акциялармен шектеулі шетелдік инвестициялық компаниялар (FICLBS) және шетелдік инвесторлар арқылы инвестициялық компаниялар (ICFI). Әр санат төменде сипатталған.

Толық шетелдік меншіктегі кәсіпорындар

ҚХР-да шетелдік инвестицияларды бақылайтын кәсіпорындарға қатысты негізгі заң бар, олар – толық шетелдік капиталымен құрылған кәсіпорындар (WFOE). Қытайдың 2001 жыл шамасында Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіруі шетелдік инвестицияларға зор әсер етті. Бұл кәсіпорындар бірлескен кәсіпорындар (JV) емес, сондықтан олар тек салыстыру немесе қарама-қайшылық тұрғысынан қарастырылады. ДСҰ міндеттемелерін орындау мақсатында Қытай уақыт-уақытпен «Инвестициялар каталогтарының» (жобаларға әсер ететін) жаңартылған нұсқаларын жариялайды, онда тыйым салынған және шектеулер енгізілген салалар көрсетіледі. WFOE – Қытайдың заңды тұлғасы болып табылады және барлық қытай заңдарына бағынуға міндетті. Осыған байланысты, олар жер пайдалану құқығын алу, ғимараттарды жалға алу және коммуналдық қызметтерді алу үшін тиісті мемлекеттік органдармен келісімшарттар жасауға құқылы. Бұл тұрғыдан алғанда, WFOE бірлескен кәсіпорынға (CJV) қарағанда, біріктірілген кәсіпорынға (EJV) көбірек ұқсас. ҚХР WFOE-лардан ең заманауи технологияларды пайдалануды және өнімнің кем дегенде 50%-ын экспорттауды күтеді, ал барлық инвестициялар шетелдік инвестормен толығымен қамтамасыз етілуі керек және кәсіпорын оның толық бақылауында болуы тиіс. WFOE әдетте жауапкершілігі шектеулі кәсіпорындар болып табылады (EJV сияқты), бірақ директорлардың, менеджерлердің, кеңесшілердің және жеткізушілердің жауапкершілігі өнім жауапкершілігін, жұмысшылардың қауіпсіздігін немесе қоршаған ортаны қорғауды реттейтін департаменттер мен министрліктердің ережелеріне байланысты. WFOE-нің баламалы нұсқаларына қарағандағы артықшылығы – оның тәжірибесі мен білімін күшейту, бірақ басты кемшілігі – мүдделі және ықпалды қытайлық тараптың болмауы. 2004 жылдың үшінші тоқсанына қарай WFOE-лар EJV және CJV-ларды келесідей ығыстырды: бұл 2020 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енеді.

Үндістан

Бірлескен кәсіпорындар (JV) корпоративтік инвестициялардың басым түрі болып табылады, бірақ бірлескен кәсіпорындарға арналған жеке заңдар жоқ. Үндістанда тіркелген компаниялар отандық компаниялармен тең мәртебеде қарастырылады. Жоғарыда аталған екі тарап келісілген үлес пропорциясында, қолма-қол ақшамен JV компаниясының акцияларын жазып алып, жаңа бизнес бастайды. Екі тарап (жеке тұлғалар немесе компаниялар) Үндістанда компания тіркейді. Бір тараптың бизнесі компанияға беріледі, ал мұндай беру үшін компания акциялар шығарып, сол тарап оларды жазып алады. Екінші тарап қолма-қол ақшамен акцияларға жазылады. Қолданыстағы үндістандық компанияның акционері-промоутер және үшінші тарап, ол жеке тұлға немесе компания болуы мүмкін, олардың біреуі резидент емес немесе екеуі де резидент, осы компанияның бизнесін бірлесіп жүргізу үшін ынтымақтасады және аталған үшінші тарап оның акцияларын қолма-қол ақшамен төлеу арқылы алады. Үндістанда жеке компанияларға (капиталдың ең төменгі шегі шамамен 2500 доллар, ең жоғары шегі жоқ) мемлекеттік компаниялармен бірге, шектеулі немесе шектеусіз, сондай-ақ серіктестіктермен бірге рұқсат етіледі. Жеке меншікке де рұқсат етіледі. Алайда, соңғысы тек резидент емес тұлғалар үшін (NRI) ғана арналған. Капитал нарығы операциялары арқылы шетелдік компаниялар RBI-нің алдын ала рұқсатысыз екі биржада мәмілелер жасауға құқылы, бірақ олар үндістандық кәсіпорындардың жабдықталған капиталының 10 пайызынан астам үлесіне ие бола алмайды, ал кәсіпорындағы шетелдік институционалдық инвестициялардың (FII) жалпы көлемі 24 пайызға дейін шектеледі. Үндістанда тіркелген немесе тіркелмеген толық меншіктегі еншілес компаниялардың (WOS), жобалық кеңселер мен филиалдарды құруға рұқсат беріледі. Кейде филиалдар нарықты сынап көру және оның ерекшеліктерін білу үшін ашылады. Бірігулер мен сатып алулар (M&A) кезінде резиденттерден резидент емес тұлғаларға акцияларды беруге әдетте автоматты түрде рұқсат беріледі. Алайда, егер бірігулер мен сатып алулар алдын ала мемлекеттік рұқсат талап ететін салалар мен қызмет түрлеріне қатысты болса (Саясаттың 1-қосымшасы), онда акцияларды беру тек рұқсат алғаннан кейін ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Сауда компанияларымен бірлескен кәсіпорындарға, сондай-ақ қолданылған жабдықтар мен машиналарын импорттауға рұқсат етіледі. Бірлескен кәсіпорнында шетелдік серіктес техникалық ынтымақтастықпен қамтамасыз етеді және бағаға шетелдік валюта құны кіреді, ал үндістандық серіктес зауытты немесе құрылыс алаңын, сондай-ақ жергілікті өндірістегі машиналар мен өнімдердің бөлшектерін ұсынады. Көптеген бірлескен кәсіпорындар шектеулі жауапкершілігі бар компаниялар (LLC) ретінде құрылады, себебі олардың шектеулі жауапкершілік артықшылықтары бар.

JV companies are the preferred form of corporate investment but there are no separate laws for joint ventures. Companies which are incorporated in India are treated on par as domestic companies. The above two parties subscribe to the shares of the JV company in agreed proportion, in cash, and start a new business. Two parties, (individuals or companies), incorporate a company in India. Business of one party is transferred to the company and as consideration for such transfer, shares are issued by the company and subscribed by that party. The other party subscribes for the shares in cash. Promoter shareholder of an existing Indian company and a third party, who/which may be individual/company, one of them non resident or both residents, collaborate to jointly carry on the business of that company and its shares are taken by the said third party through payment in cash. Private companies (only about $2500 is the lower limit of capital, no upper limit) are allowed in India together with and public companies, limited or not, likewise with partnerships. sole proprietorship too are allowed. However, the latter are reserved for NRIs. Through capital market operations, foreign companies can transact on the two exchanges without prior permission of RBI but they cannot own more than 10 percent equity in paid up capital of Indian enterprises, while aggregate foreign institutional investment (FII) in an enterprise is capped at 24 percent. The establishment of wholly owned subsidiaries (WOS) and project offices and branch offices, incorporated in India or not. Sometimes, it is understood, that branches are started to test the market and get its flavor. Equity transfer from residents to non residents in mergers and acquisitions (M&A) is usually permitted under the automatic route. However, if the M&As are in sectors and activities requiring prior government permission (Appendix 1 of the Policy) then transfer can proceed only after permission. Joint ventures with trading companies are allowed together with imports of secondhand plants and machinery. It is expected that in a JV, the foreign partner supplies technical collaboration and the pricing includes the foreign exchange component, while the Indian partner makes available the factory or building site and locally made machinery and product parts. Many JVs are formed as public limited companies (LLCs) because of the advantages of limited liability.

Украина

Украинада бірлескен кәсіпорындардың көпшілігі жауапкершілігі шектеулі серіктестік нысанында жұмыс істейді, себебі бірлескен кәсіпорын үшін жеке заңды тұлға нысаны қарастырылмаған. Шетелдік инвесторлардың құқықтарын қорғау "Шетелдік инвестициялар туралы" Украина Заңымен кепілдендіріледі. Украинада бірлескен кәсіпорын заңды тұлға құрмай-ақ құрылуы мүмкін және ынтымақтастық шарты (Dogovir pro spilnu diyalnist; Ukr. Договір про спільну діяльність) арқылы қызмет етеді. Украинаның азаматтық кодексіне сәйкес, ынтымақтастық шартын екі немесе одан көп тарап жасаса болады; тараптардың құқықтары мен міндеттері шартта белгіленеді. Ынтымақтастық шарты Украинада, әсіресе мұнай және газ өндірісі саласында кеңінен таралған.