Америка-КСРО сауда қатынастары мен еврейлердің эмиграциясы туралы Джексон-Ваник түзетуі

Кіріспе

Иммиграцияны шектейтін елдермен АҚШ саудасына әсер ететін американдық заңдардағы ереже. 1974 жылғы Сауда туралы заңға Джексон-Вэник түзетуі – АҚШ-тың нарықтық емес экономикасы бар елдермен (бастапқыда Кеңес блогы елдері) сауда қатынастарына әсер ету мақсатындағы 1974 жылғы АҚШ федералды заңдарының бір бөлігі. Бұл түзету еврейлердің эмиграция құқығын және басқа да адам құқықтарын шектейтін елдерге қатысты. Түзету 1974 жылғы Сауда заңының құрамында болды, ол АҚШ Конгресінің екі палатасы да бірауыздан қабылдады және президент Джеральд Форд 1975 жылдың 3 қаңтарында түзетумен бірге заңға қол қойды. Уақыт өте келе, бірқатар елдерге жыл сайынғы қараудан өтетін шартты қалыпты сауда қатынастары берілді, ал кейбір елдер түзетуден босатылды. 2012 жылдың 14 желтоқсанында президент Барак Обама «Магнитский заңына» (ресми атауы – «2012 жылғы Ресей және Молдова Джексон-Вэник ережесін жою және Сергей Магнитский заң үстемдігі мен жауапкершілік туралы заңы») қол қойды, ол Ресейге қатысты Джексон-Вэник түзетуін күштен шығарды және Ресей мен Молдоваға АҚШ-тың қалыпты сауда қатынастарын берді, оның орнына адам құқықтарын бұзушыларға санкция салды. Түзету Сенаттағы Вашингтон штатынан Генри М. Джексон және Өкілдер палатасындағы Огайо штатынан Чарльз А. Ваник есімдерімен аталады, екеуі де Демократиялық партия өкілдері.

Брежневтің тұсында Кеңес Одағындағы антисемитизм

Совет Одағындағы антисемитизм 1967 жылғы алты күндік соғыста Израильдің жеңісінен кейін Леонид Брежневтің билігі кезінде қайтадан күшейді. "Сионизмге қарсы" үгіт, оның ішінде "Құпия және ашық" фильмі, көбінесе антисемиттік сипатта болды. Брежневтің жақын кеңесшілерінің көптегені, ең бастысы Михаил Суслов, сондай-ақ, жақтас антисемиттер еді. Хрущев билігінде шектеулі көлемде рұқсат етілген еврейлердің Израиль мен АҚШ-қа эмиграциясы қайтадан қатаң шектелді, себебі еврейлердің қауіпсіздікке қауіп келтіруі немесе мемлекетке опасыздық жасауы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Эмиграцияға ниеттенгендер, яғни "бас тартушыларға" Кеңес билігінің қарауына түсуі үшін, шетелде тұратын туысынан шақыру қағазы, яғни "визов" қажет болды. Сонымен қатар, эмиграция үшін жақын туыстардың жазбаша рұқсаты керек еді. Еврейлердің елден кетуіне бөгет қою үшін ережелер жиі өзгертіліп, шағымдану мүмкіндігі шектеулі болды. Эмиграция үшін де, "қайтару" ретінде де айтарлықтай төлемдер қажет болды. Брежнев тұсында Кеңес Одағында еврейлерге қарсы институционалдық дискриминация кең таралды, үкіметтің көптеген салаларына жол берілмеді. 12 бас тартушының ұшақты ұрлап, батысқа қашуға тырысқан Дымшитс-Кузнецов ісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, еврейлер мен бас тартушыларға қарсы күшті шаралар қолға алынды. Еврей тілін, Тораны және еврей мәдениетін оқытуға арналған бейресми орталықтар жабылды. 1967 жылғы алты күндік соғыстан кейін антисемиттік жағдайлар көптеген кеңестік еврейлердің Израильге эмиграциялау ниетін тудырды. Украиналық еврей радиоинженері Борис Кочубьевский Израильге көшуге тырысты. Брежневке жазған хатында Кочубьевский былай деді:

Бір апта ішінде ол КГБ бюросына шақырылып, сұрақсыз-жауапсыз туған қаласы Киевтегі психиатриялық ауруханаға жеткізілді (қосымша ақпарат алу үшін: Совет Одағында психиатрияны саяси мақсатта пайдалану). Бұл оқиға жеке тұрғыдан қарағанда осылай көрінсе де, алты күндік соғыстың салдары Кеңес Одағындағы барлық еврейлерге әсер етті. Мақалада терең тамыр жайған антисемитизмнің іздері байқалды, онда аты-жөні жарияланбаған автор, Ресей Азаттық Ұйымының мүшесі, сионистерді анықтау жолдарын көрсетті: "көкшесі мен қолдарының түктілігі", "көзі шалқасынан иілген", және "ілгекті мұрын". 1974 жылдың 18 қазанында АҚШ-та Кеңес еврейлеріне көмек көрсетуде маңызды қадам жасалды, сол күні сенатор Генри М. Джексон, Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Генри Киссинджер, сенатор Джейкоб Джавиц және конгрессмен Чарльз Ваник "Джексон-Ваник түзетуін" аяқтауды талқылау үшін кездесті, ол шамамен бір жылдан бері АҚШ Конгресінде тоқтап тұрған еді. Кездесуден кейін Джексон журналистерге "адам құқықтары саласындағы тарихи келісімге" қол жеткізілгенін айтты және "орыстардың не істегеніне қатысты пікір білдірмеймін, бірақ бұл жерде негізгі мәселелер бойынша толық өзгеріс болды" деді. Ленин мен Сталиннің түрлі мәлімдемелері мен сөздерінде көптеген ортақ нәрселер болғанымен, бұл жоғары лауазымды кеңес шенеунігінің алғаш рет бүкіл партия алдында осылай айтуы еді. Көптеген адамдар үшін антисемитизм мәселесі өте жеңіл және кездейсоқ шешілген сияқты көрінсе де, бұл мұқият есептелген және жоспарланған шара еді. Михаил Савицкийдің 1979 жылғы "Жазғы театр" картинасында нацистік құрту лагерінің күзетшісі мен еврей тұтқыны орыс мәйіттерінің арасында күлімсіреп отырған бейнеленген.

Уақыт шкаласы

1972 жылдан 1975 жылдың қаңтарына дейін Конгресс 1974 жылғы Сауда заңына Джексон-Вэник түзетуін талқылады және қосты, ол президенттің Кеңес Одағына және басқа да нарықтық емес экономикаларға ең қолайлы ұлт (ЭҚҰ) мәртебесін беру мүмкіндігін шектеді. Түзетудің уақыты мен шарттары сенатор Генри Джексонның (D WA) Кеңес Одағына деген президенттік амбициялары мен сенімсіздігін көрсетті. 1967 жылғы маусым соғысынан кейін Кеңес Одағы бірнеше совет еврейлеріне эмиграциялауға рұқсат бергеннен кейін, еврей қоныстанушыларын Израильге қолдау үшін эмиграцияның еркіне үміт күшейді, бірақ 1972 жылғы советтік эмиграция салығы эмиграцияны өте қиын етіп, бұл үміттерге соққы берді. Бұл жарлық білімді эмигранттарға қосымша салық салды, бұл еврейлерді ерекшелендірген сияқты көрінді, олар анонимді түрде мемлекеттен ең көп білім мен байлық алған. 1972 жылы Ричард Никсон мен Леонид Брежневтің Мәскеуде өткен саммитінен кейін енгізілген білім салығы Никсон әкімшілігінің адам құқықтарына қатысты алаңдаушылықты азайтатын détente саясатын сынағандарды күштендірді. Бастапқыда Джексон еврей белсенділерімен бірлесіп, АҚШ-тың Кеңес Одағымен қарым-қатынастарында сауда мен эмиграцияны байланыстыратын саяси қозғалысты ұйымдастырды, бірақ жақын арада ол мәселені өз қолына алды. Джексон 1972 жылдың ортасында Джексон-Вэник түзетуін жазды және оны 1972 жылдың 4 қазанында 92-ші Конгреске енгізді. Джексонның ішкі саяси күн тәртібіне, Кеңес Одағына деген идеологиялық сенімсіздік пен жақтық көзқарасына негізделген күш-жігері Никсон әкімшілігінің 1969 жылдан бері іздеп келе жатқан détente саясатын қиындатты. Джексонның кеңесшісі Ричард Перл сұхбатында бұл идея Джексонға тиесілі екенін айтты, ол эмиграциялау құқығы белгілі бір жағынан адам құқықтарының ең күштісі деп санайды: «Егер адамдар өз аяқтарымен дауыс бере алса, үкіметтер мұны мойындауы керек және үкіметтер өз азаматтарының сонда қалуын қамтамасыз ететін өмірді жасауы керек». Кейбір қарсылықтар болғанымен, американдық еврей қауымдастығы және совет еврейлерінің белсенділері (әсіресе, Совет еврейлері жөніндегі Вашингтон комитеті және Совет еврейлері жөніндегі ұлттық конференция) Никсон мен Киссинджердің қарсылығына қарамастан түзетуді қолдады. Джексон өз түзетуін Никсон әкімшілігінің қатты қалаған заңына тіркеді. Өкілдер палатасында Ваник түзетудің негізгі демеушілері ретінде палата басшыларын тізімдеді. Осы кезеңде Джексон өзінің қолдау базасын кеңейтіп, басқа этникалық, экономикалық және идеологиялық топтарды қолдаушылар ретінде қосты. Еңбек, Шығыс Еуропа мен Балтық елдерінен шыққан этникалық топтар, адам құқықтары ұйымдары және либералды зиялылар ұйымдасқан еңбек және еврей белсенділеріне ең маңызды қосымша болды. Қолдауды күшейтіп, Джексон әкімшілік пен Кеңес Одағымен келісімге келуден бас тартты. Никсон әкімшілігі Джексонның détente саясатына төндірген қаупін сезінгеннен кейін, әсіресе détente саясатын кеңейтілген саудамен байланыстыруды сезінгеннен кейін, Джексонды тоқтатуға бірнеше әрекет жасады. Әкімшілік түзетуді Палатаның табыс-түсім комитетінің мәжілісі кезінде заң жобасының комитеттік нұсқасынан шығарып тастауға тырысты. Бұл мүмкін емес екені анық болғаннан кейін, әкімшіліктің келесі әрекеті – кейінге жылдыру және ветолау қаупі болды. 1974 жылдың наурыз айында Киссинджер Мәскеуден Советтердің Конгресс мүшелерімен ынтымақтасуға дайын екені туралы хабармен оралды. Алайда Джексон тыныш дипломатиялық әңгімелерде келісілген талаптарды жариялап, жағдайды қиындатты. Ақырында Джексон толық емес шарттарды қабылдады. Джексон көп жылдық күрестен кейін заң шығаруда жеңіске жетуге асықты және, көрінетіндей, көп сұрақтар қоймауға және күш-жігерін көрсету үшін ештеңе қалдырмас екен деп ойлап, көп түсініксіз уәделерге тым қатты қысым жасамауға шешті. Алайда, 1980 жылдардың соңында Михаил Горбачев Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының хаттамаларын орындауға келісті. Лазин (2005) ғалымдардың түзетудің совет еврейлеріне көмектесуде қаншалықты тиімді болғаны туралы пікірлері әртүрлі екенін айтады. Кейбіреулер бұл түзету совет еврейлерінің қиын жағдайына әлемнің назарын аударды деп санайды, ал басқалары бұл эмиграцияны қиындатты және Американың дипломатиялық келіссөздер жүргізу мүмкіндігін төмендетті деп санайды. Лаутенберг шарасы тарихи түрде қуғынға ұшыраған топтардың адамдарына босқын мәртебесін беруге мүмкіндік берді, олар қудаланғанын дәлелдеуі міндетті емес. Еврей телеграф агенттігінің мәліметінше, 2002 жылдың қазанына дейін Лаутенберг түзетуі бойынша бұрынғы Совет Одағынан келген 350 000-ден 400 000-ға дейін еврейлер қудаланғанын дәлелдемей АҚШ-қа кірді. 2002 жылдан бастап, Ішкі қауіпсіздік департаментіндегі арнайы «Босқын корпусы» Лаутенберг түзетуіне қатысты мәселелерді шешті.

From 1972 to January 1975, Congress debated and added the Jackson Vanik Amendment to the Trade Act of 1974, which had restricted the president's ability to provide most favored nation (MFN) status to the Soviet Union and other non market economies of the Soviet bloc. The timing and provisions of the amendment reflected the presidential ambitions and distrust of the Soviet Union of Senator Henry Jackson (D WA). After the Soviet Union allowed a number of Soviet Jews to emigrate in the years after the 1967 June War in the Middle East, expectations of freer emigration to buttress Jewish settlers to Israel were raised, but they were soon shattered as the 1972 Soviet emigration head tax made emigration very difficult. This Soviet edict levied an additional exit tax on educated emigrants, which appeared to have the effect of singling out Jews, who anonymously had the highest state paid education costs and wealth, most heavily. The education tax, imposed after the 1972 Moscow summit of superpower leaders Richard Nixon and Leonid Brezhnev, emboldened those who criticized the Nixon administration's policy of detente for downplaying concerns for human rights. At first, Jackson organized the political movement to link trade and emigration in US relations with the Soviet Union in concert with Jewish activists, but he soon took matters into his own hands. Jackson drafted what would become the Jackson–Vanik amendment in mid 1972 and introduced it to the 92nd Congress on October 4, 1972. Jackson's efforts, rooted in his own domestic political agenda and ideological distrust of and antipathy toward the Soviet Union, complicated the Nixon White House's pursuit of detente, which it had worked on since 1969. Jackson's staffer Richard Perle said in an interview that the idea belonged to Jackson, who believed that the right to emigrate was the most powerful among the human rights in certain respects: "if people could vote with their feet, governments would have to acknowledge that and governments would have to make for their citizens a life that would keep them there." While there was some opposition, the American Jewish establishment on the whole and Soviet Jewry activists (particularly the Washington Committee for Soviet Jewry and the National Conference on Soviet Jewry) supported the amendment over Nixon's and Kissinger's objections. Jackson attached his amendment to legislation the Nixon administration badly wanted. In the House of Representatives, Vanik lined up House leaders as primary sponsors of the amendment. During this period, Jackson also expanded his base of support, adding other ethnic, economic, and ideological groups as supporters. Labor, ethnic groups originally from Eastern European and Baltic States, human rights organizations and liberal intellectuals were the most significant additions to organized labor and Jewish activists. While building support, Jackson resisted compromise with the administration and the Soviet Union. Once the Nixon administration began to appreciate the threat Jackson presented its policy of detente, and in particular the linkage of detente to expanded trade, it made a number of attempts to thwart Jackson. The administration tried to keep the amendment out of the committee version of the bill during the House Ways and Means Committee's markup sessions. When it became clear that this was impossible, delay was the administration's next option, along with the threat of a veto. In March 1974, Kissinger returned from Moscow with news that the Soviets were willing to cooperate with the members of Congress. Jackson, however, would complicate matters by making public the demands that had been accommodated in quiet diplomatic dialogue. Eventually, Jackson accepted less than perfect terms. Jackson was anxious to achieve a legislative victory after years of battle and apparently decided it best not to ask too many more questions nor press too hard for less ambiguous pledges lest he be left with nothing to show for his efforts. However, in the late 1980s Mikhail Gorbachev agreed to comply with the protocols of the Organization for Security and Cooperation in Europe. Lazin (2005) states that scholars differ on how effective the amendment was in helping Soviet Jews. Some argue that it helped bring the plight of Soviet Jews to the world's attention, while others believe it hindered emigration and decreased America's diplomatic bargaining power. The Lautenberg measure allowed refugee status to people from historically persecuted groups without requiring them to show that they had been singled out. Under the Lautenberg Amendment, 350,000 to 400,000 Jews from the former Soviet Union which had not presented any form of evidence of persecution gained entry to the United States by October 2002 according to the Jewish Telegraphic Agency. Beginning in 2002, a special "Refugee Corps" in the Department of Homeland Security handled issues involving the Lautenberg Amendment.

Балтық мемлекеттері: Эстония, Латвия және Литва

Эстония, Латвия және Литваға бұл түзету қабылданды, себебі олар Кеңес Одағына күштеп қосылған болатын. Олар 1991 жылдың 6 қыркүйегінде АҚШ-тың тәуелсіздіктерін мойындауы арқылы түзетуден босатылды. Журналист Роберт Гатман "Суық соғыстың ескірген қалдығы" деген мақаласында бұл түзетуді "өткен осы заманға сай келмейтін және мағынасы жоқ заң" деп сипаттайды. АҚШ Сауда палатасы Джексон-Ваник ережесінің Қазақстанға қатысты қолданылуы АҚШ компанияларын бәсекелестікке қабілетсіз етеді деп мәлімдейді. Палата АҚШ Конгресінен Қазақстанды Джексон-Ваник тізімінен шығаруды өтінеді.

Молдова

Молдова алғаш рет 1992 жылы шартты қалыпты сауда қатынастарын алды. 1997 жылы ол Джексон-Ваник ережелеріне толыққанды сәйкес келетіні анықталды, бірақ оның мәртебесі жыл сайын қаралып тұрды. Путин 2003 жылы Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы болған Италияның премьер-министрі Сильвио Берлусконимен, сондай-ақ Америка Халықаралық Тобының (AIG) төрағасы және бас директоры Хэнк Гринбергпен қарым-қатынастарын пайдаланып, Ресейді Еуропалық Одаққа қабылдауға, ал АҚШ-та Джексон-Ваник ережелерін күштен шығаруға тырысты.

Украина

2006 жылғы 8 наурызда АҚШ Өкілдер палатасы 1974 жылғы Джексон-Вэник поправкасы бойынша Украинаға қатысты сауда шектеулерінен толығымен дерлік босататын заң қабылдады.

Қытай Халық Республикасы

2001 жылдың желтоқсанында Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Дүниежүзілік сауда ұйымына қабылданғанға дейін, ҚХР Джексон-Ваник ережелерімен реттелді. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарды басуға дейін Қытайға стандартты тәртіппен жеңілдік берілген болатын. Басудан кейін бұл жеңілдік мәселесі күрделеніп, даулыға айналды.