Кіріспе
16 ғасырдағы итальяндық Ренессанс дәуірінің архитекторы, Венеция Республикасының Андреа Палладио (/p//ə/'/l//ɑː//d//i//oʊ/ pəLAHdeeoh; anˈdrɛːa palˈlaːdjo; 30 қараша 1508 – 19 тамыз 1580) – Венеция Республикасындағы белсенді итальяндық Ренессанс дәуірінің архитекторы. Рим және грек сәулетінің, әсіресе Витрувийдің ықпалында болған Палладио сәулет тарихындағы ең беделді тұлғалардың бірі саналады. Ол шіркеулер мен сарайларды жобалағанмен, ең көп танымал болғаны – елді мекендер мен виллалар. Оның архитектуралық трактаты «Сәулет туралы төрт кітап» іліміне кең танымалдылық әкелді. ЮНЕСКО тізіміне енген «Виченца қаласы және Венето аймағындағы Палладио виллалары» деген әлемдік мұра нысанына Палладио жобалаған 23 ғимарат пен 24 вилла кіреді. Палладионың шіркеулері ЮНЕСКО-ның «Венеция және оның лагунасы» әлемдік мұралық орнында орналасқан.
Andrea Palladio (/p//ə/'/l//ɑː//d//i//oʊ/ pəLAHdeeoh; anˈdrɛːa palˈlaːdjo; 30 November 1508 – 19 August 1580) was an Italian Renaissance architect active in the Venetian Republic. Palladio, influenced by Roman and Greek architecture, primarily Vitruvius, is widely considered to be one of the most influential individuals in the history of architecture. While he designed churches and palaces, he was best known for country houses and villas. His teachings, summarized in the architectural treatise, The Four Books of Architecture, gained him wide recognition. The city of Vicenza, with its 23 buildings designed by Palladio, and 24 Palladian villas of the Veneto are listed by UNESCO as part of a World Heritage Site named City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto. The churches of Palladio are to be found within the "Venice and its Lagoon" UNESCO World Heritage Site.
Өмірбаян және негізгі еңбектері
Палладио 1508 жылғы 30 қарашада Падуа қаласында дүниеге келді және оған Андреа ди Пьетро делла Гондола деген есім берілді. Оның әкесі Пьетро, «делла Гондола» деп аталған, диірменші болған. Андреа Палладио бала кезінен-ақ құрылыс ісімен танысты. Ол он үш жасында әкесі оны алты жылға Бартоломео Кавацца да Соссаноның шеберханасында тас кесушінің шәкірті ретінде жұмыс істеуге жіберді. Бартоломео Каваццаның жұмыс жағдайларының өте қиын болғаны айтылады: Палладио 1523 жылғы сәуірде шеберханадан қашып, Виченцаға кетіп, бірақ келісімшартын орындау үшін қайта оралуға мәжбүр болды. 1524 жылы келісімшарты аяқталғаннан кейін ол өмірінің көп бөлігін өткізген Виченцаға тұрақты түрде көшіп келді. Ол Педемуро Сан-Биагиодағы белгілі тас кесуші және тас қалаушы Джованни ди Джакомо да Порлеццаның көмекшісі болды, онда ол тас қалаушылар мен кірпішшілердің гильдиясына қосылды. Ол ескерткіштер мен сәндік мүсіндер жасау үшін тас қалаушы болып жұмыс істеді. Оның мансабы 1538-1539 жылдарға дейін ерекше көзге түспеді; отыз жасқа келгенде, гуманист ақын және ғалым Джан Джорджо Триссино оны Криколидегі Вилла Триссиноны қайта жаңартуға шақырды. Триссино ежелгі Рим сәулет өнерін, әсіресе 1486 жылы жарық көрген Витрувийдің еңбектерін зерттеумен шұғылданды. 1540 жылы Палладио ресми түрде сәулетші атағын алды. 1541 жылы ол Триссиномен бірге классикалық ескерткіштерді өз көзімен көру үшін Римге алғашқы сапарына шықты. 1545 жылдың күзінен 1546 жылдың басына дейін Триссиномен бірге Римге тағы бір ұзақ сапар жасады, содан кейін 1546-1547 жылдары тағы бір сапарға аттанды. Ол сондай-ақ Тиволи, Палестрина және Альбано қалаларындағы римдік ескерткіштерді аралап, зерттеді. Триссино Палладиоға Римнің тарихы мен өнерімен таныстырды, бұл оның болашақ құрылыстарына шабыттандырды. 1554 жылы ол қаланың көне ескерткіштері мен шіркеулеріне арналған путеводительлерді жариялады. Триссино оған грек даналық құдайы Паллас Афина және Триссиноның пьесасындағы кейіпкерге сілтеме жасай отырып, Палладио деген есімді берді. Палладио деген сөз «Дана» деген мағынаны білдіреді.
Ертедегі виллалар
Оның ең алғашқы жұмысы Криколидегі Вилла Триссиноға жасалған қосымша болып саналады, ол Римге алғашқы сапарынан бұрын салынған. Оның ең алғашқы вилласы, әдетте, Вилла Годи (1537 жылы бастау алған) деп есептеледі. Бұл жоба Палладионың ұғымының ерекшелігін көрсетті. Орталық блок екі қанатпен шектеледі; орталық блок ішке қарай жылтыратылған, ал екі қанаты алға қарай жылтыратылып, көрінеді. Орталық блок ішінде пиано нобиле, яғни негізгі қабат үш аркалы лоджияға ашылады, оған орталық баспалдақпен жетеді. Ғимараттың арт жағында дөңгелек галерея баққа қарай созылып тұрады. Палладио жылдар бойы көптеген өзгерістер мен толықтырулар енгізді, 1550 жылдары Вилла Годидегі Музалар залында классикалық бағаналармен шеңберленген сәнді фрескаларды қосты. 1540 жылдары Виченцадағы алғашқы жұмыстарында ол кейде өзінің ізашары Джулио Романоның еңбектерін үлгі етіп алды, бірақ оған өзінің ойлары мен вариацияларын қосты. Мысалы, Виченцадағы Палаццо Тьене, Романо бастаған, бірақ Романоның қайтысынан кейін Палладио аяқтады. Бұл оның алғашқы ірі қалалық үйі болды. Ол Романоның тас блоктардан жасалған баспалдақпен шеңберленген терезелер туралы идеясын пайдаланды, бірақ Палладио ауыр қасбетке жаңа жеңілдік пен әдемілік сыйлады. Бұл кезеңге жататын тағы бірнеше виллалар Палладиоға жатқызылады, оның ішінде Вилла Пиовен (1539) және Вилла Пизани (1542). Вилла Пизаниден бастапқы жоспардың орталық бөлігі ғана сақталған. Лоджия үш аркамен ашылады, олар фриз бен фронтон астында орналасқан. Негізгі залдың ішкі жағы мифологиялық сюжеттермен безендірілген, бөшке тәрізді күмбезбен жабылған.
Қалалық сарайлар
Оның ерте Виченца кезеңіндегі ең маңызды туындыларының бірі – Виченцадағы Палладиана базиликасы (1546), қала әкімшілігінің сарайы. Палладио оны «Базилика» деп атады, өйткені қазіргі заманғы қалалық үйдің функциялары мен пішіні ежелгі римдік базиликаның функциялары мен пішініне ұқсас. Ол ғимаратты бастапқыдан құрыс салған жоқ, бірақ 1459 жылы аяқталған ескі ғимараттың сыртына екі қабатты лоджиялар қосты. Фасад үшін Палладио ғимараттың сыртын ішкі аулаға ашатын дөңгелек аркалар мен бағаналары бар екі деңгейлі аркадаларды пайдаланды. Аркадалар бағаналармен және кішкентай дөңгелек терезелермен (окули) бөлінген, сонымен қатар әр түрлі және бай декоративтік элементтермен безендірілген. Ғимарат Палладионың өлімінен кейін, 1617 жылға дейін толыққан жоқ. Оның дизайны Португалиядан Германияға дейін Еуропаның көптеген ғимараттарына айқын әсер етті.
Қала сарайының түр-түрлері
Палаццо Чиерикати (1550 жылы салынған) – Виченца қаласындағы портына жақын қала алаңында салынған тағы бір қалалық сарай. Ол Рагионе сарайынан кейін салынды, бірақ жоспары мен әшекейлеуі мүлдем басқаша болды. Екі қабатты қасбеті екі лоджиясымен бірге дориялық бағаналар қатарымен он бір бөлікке бөлінген, ал дориялық карниз төменгі қабатты жоғарыдағы маңызды "пиано нобиледен" ажыратқан. Палладионың бастапқы жоспарында жоғарғы қабат төменгі қабаттай болған, бірақ иелері салтанатты шараларға арналған кеңірек орынды қалағандықтан, "пиано нобиледің" орталық бөлігі алға жылжытылып, ішкі кеңістікті екі есеге арттыратын әсем фронтонды терезелермен жабдықталды. Палаццо дель Капитаниато – бұл аймақтың венециялық губернаторының кеңсесі, ол Виченцада Палладиана базиликасына қарап тұрғызылған және оның соңғы қалалық сарайларының ең тамашасы болып табылатын қалалық сарайдың кейінгі үлгісі. Қасбеттегі төрт кірпіштен жасалған жартылай бағаналар вертикальды элементті күшейтеді, олар "пиано нобиледегі" көлденең балюстрадалармен және жоғарғы жағындағы ілгері шығыңқы карнизбен мұқият теңгерілген. Қабырғалар мен бағаналардың қызыл кірпіші, ал балюстрадалар мен бағаналардың негіздеріндегі ақ тас контраст тудырады. Кейін қасбетке маньеризм стиліндегі мүсіндік әшекейлер қосылды, бірақ олар көп бұзылған.
Классикалық зерттеулер
Базилика Палладиананың табысы Палладионы Солтүстік Италияның сәулетшілерінің қатарына көтерді. 1549 жылы ол Римге сапар шегіп, Папалық сәулетші болуды үміттенеді, бірақ Папа Павел III-нің қайтысы осы арманына тосқауыл қойды. Оның меценаты Джан Джорджио Триссино 1550 жылы қайтыс болды, бірақ сол жылы Палладио жаңа қолдаушы тапты – ықпалды венециандық аристократ Даниэле Барбаро. Барбаро арқылы ол Солтүстік Италияның маңызды аристократиялық отбасыларымен танысты. Барбаролардан өзге, аристократиялық Корнаро, Фоскари және Пизани отбасылары Палладионың мансабына көмектесті, ал ол Виченцада Палаццо Чиерикати, Монтаньянада Вилла Пизани және Пьомбино Дезеде Вилла Корнароны қоса алғанда, өзінің жаңа классикалық стилінде тамаша виллалар мен сарайлар салуын жалғастырды. Кардинал Барбаро Палладионы Римге шақырып, классикалық сәулет туралы зерттеулерін жариялауға ынталандырды. 1554 жылы ол «Рим ескерткіштері» атты кітаптар сериясының біріншісін шығарды. Ол сәулеттік зерттеулерін жинақтап, жазуын жалғастырды, олар 1570 жылы Венецияда «Сәулеттің төрт кітабы» (I quattro libri dell'architettura) деген атпен толыққанды жарияланды. Бұл кітаптар түрлі тілдерде қайта басылып, Еуропа бойынша кеңінен тарады, оның классикалық сәулетті жаңартудағы ең беделді тұлға ретіндегі беделін қалыптастырды. Оның беделі оның өлімінен кейін де артып келе берді.
Ауылдық-қала сыртындағы виллалар
Палладионың Падуаға жақын Пьомбино Деседе орналасқан Вилла Корнарода (1553 жылы салынған) ойлап тапқан вилла түрі, ауылдық өмірге арналған вилла рустика (ауылдық үй) мен қонақтарды қабылдауға және әсер қалдыруға арналған қала маңындағы вилланың үйлесімі болды. Бұл екі бөліктің айырмашылығы сәулетте нақты бейнеленген. Орталық бөлік дерлік шаршы тәрізді, екі төмен қанаты бар. Баққа қараған артқы жағында кең лоджиясы немесе жабық террасасы бар, ол екі деңгейде – төменгі қабатта және пиано нобиледе жеке бағаналармен тіреліп тұр. Жолға қараған алдыңғы жағы да осы схема бойынша салынған, бірақ лоджиялары тар. Төрт бағаналы зал – негізгі залға үйдің алдыңғы немесе артқы жағынан әсем баспалдақпен түсуге болады. Залдың төбесі өте биік, үлкен куб тәрізді кеңістік құрайды және төрт дорикалық бағанамен тіреліп тұрады. Палладио осы залда қабырғаларға нишалар жасады, кейіннен олар үй иесінің ата-бабаларының толық бой мүсіндерімен толтырылды. Үйдің қарапайым, шаруашылыққа қатысты функциялары қосымша қанаттарда орындалды.
Қала маңындағы виллалар
Қала маңындағы вилла – қала жанындағы, негізінен той-кештер үшін арналған ерекше типтегі үй. Вилла Барбаро (құрылысы 1557 жылы басталды) Мазерде Маркантонио мен Даниэле Барбаро ағайындылары үшін салынған ең әсем қала маңындағы вилла болды. Олар Венето, яки Венеция аймағында саясат және дін істерімен айналысты. Ұзын қасбеті мүсіндей тепе-теңдікке ие. Ішкі кеңістігі ағайындылардың қызметіне орай классикалық және діни мотивтермен безендірілген. Орталық зал, бірінші қабаттағы Олимп залы, рим құдайлары мен құдайшаларының суреттерімен әсемделген. Ал баспалдақпен көтерілгенде, жоғары қабаттағы ұзын бөлме айқыш пішіндес, христиандық бейнелер басым. Виллада Паоло Веронезе салған мифологиялық сюжеттер мен күнделікті өмір көріністерін үйлестіретін керемет фрескалар мен төбе суреттері де бар. Палладио вилланың артында Италияның ірі өзендерінің құдайлары мен құдайшаларының мүсіндері орналасқан таңғажайып нимфеум, яки римдік фонтан жасады. Палладио салған ең танымал қала маңындағы вилла – Вилла Капра "Ла Ротонда", ол Виченцадан шалқары орналасқан. 1566 жылы граф Паоло Альмерико үшін салынып бастады, ол папа Пий IV және папа Пий V-тің каноны болған. Бұл жер төбесінен айналаға көрініс ашылады. Вилла толық симметриялы, төрт бірдей қасбеті және күмбезді ортасының айналасында орналасқан портиктері бар. Негіздің биіктігі мансарданың биіктігімен бірдей, ал әр портиктің ені қасбеттің жартысына тең. Ішкі фрескаларды 1680–1687 жылдары Людовико Дориньи салған, олар Палладионың жоспарына кірмеген. Бұл ғимарат әсіресе Англия мен АҚШ-та үлкен әсер етті, ол Кенттегі Мереворт қамалы (1724) және Вирджиниядағы Томас Джефферсонның Монтичеллосы (1772) сияқты "Неопалладиандық" ғимараттарға шабыт берді. Вилла Фоскари, сондай-ақ "La Malcontenta" деп те аталады, ол Венецияның жанындағы қала маңындағы ауылдың атымен аталған, Брента каналына қарап тұр. Сондықтан, басқа виллаларынан айырмашылығы, ол оңтүстікке қарай каналға қарап салынған. Вилла үлкен негізге орнатылған, ал орталық портиктің екі жағында баспалдақтар орналасқан. Пиано нобильдің жоғарғы және төменгі шекаралары қасбетте қараңғы қызғылт тас жолақтарымен анық көрсетілген. Сол қызғылт жолақ портиктің үстіндегі фронтонды және мансарданды шектейді, сондай-ақ артқы қасбетте де көрінеді. Дәстүрлі виллалардан ерекшелік ретінде, алдыңғы есіктер тікелей басты залға апарады. Залдың оңтүстік қасбеті есіктің айналасында шыныдан жасалған қабырғамен жабдықталған. Сыртқы және ішкі кеңістіктер тығыз байланысты; фасадты, бағаналар мен фронтондарды көрсететін бірдей классикалық элементтер интерьерде де қайта пайда болады, қабырғалар мен төбедегі trompe l'œil суреттерімен әсемделген.
Шіркеулер
Даниэле Барбаро мен оның кіші інісі Маркантонио Палладионы Венецияға таныстырды, онда ол виллаларынан өзгеше, сондай-ақ түпнұсқалық діни архитектура стилін қалыптастырды. Оның Венециядағы алғашқы жобасы – Санта-Мария-делла-Карита шіркеуінің (1560–1561) монастыры, одан кейін асхана және Сан-Джорджо монастырының (1560–1562) ішкі кеңістігі болды. Оның стилі венециялық Ренессанс архитектурасының дәстүрлі әсемдігімен салыстырғанда біршама қатал болды. Сан-Джорджо-Маджореге кейіннен Винченцо Скамоцци (1610) жаңа фасадын сыйлады, ол оны Венецияның көкжиегімен үйлесімді етті. Алғашқы қатаң, мүсіндей кемелді интерьер Палладионың түпнұсқалық еңбегі. 1570 жылы ол Жакопо Сансовинодан кейін ресми түрде «Proto della Serenissima» (Венеция Республикасының бас архитектор) атағын алды.
Соңғы шіркеу
Өмірінің соңында салынған Темпието Барбаро – оның ең табысты туындыларының бірі. Ол 1580 жылы Мазердегі Барбаро вилласына қосымша ретінде салынды. Бұл құрылыс шеңбер және грек кресі сияқты екі классикалық форманы біріктіреді. Фасадында, әсіресе, Римдегі Пантеон сияқты ең әсерлі классикалық портик орналасқан, ол екі биік қоңырау мұнарасының алдында, тіпті шіркеудің өзін жабатын одан да биік күмбездің алдында тұр. Бұл көзді деңгейден деңгейге жоғары қарай көтереді. Ішінде дөңгелек кеңістік сегіз жартылай бағанамен және мүсіндері бар нишалармен қоршалған. Ішкі қабырғаның үстіңгі бөлігінде ашық балюстрада бой көтеріп, күмбездің негізін жасырады, осылайша күмбез ауада ілінгендей көрінеді. Бұл идея кейінгі барокко шіркеулерінде жиі қолданылды. Ол фасадында да, ішкі кеңістігінде де шеңбер мен крест, көлденең және тік элементтер арасында мінсіз тепе-теңдікке қол жеткізді.
Соңғы жұмысы
Палладионың соңғы жұмысы – Виченца қаласындағы Маттеотти алаңындағы Олимпиада театры, ол Виченца Олимпиада қоғамының театрлық қойылымдары үшін салынған. Палладио осы қоғамның мүшесі болған. Одан жоба мен модель жасау сұралды, ал құрылыс 1580 жылдың ақпанында басталды. Сахнаның артқы қабырғасы үш деңгейге бөлінген алып триумф аркасы түрінде жасалған, және актерлер пайда болып, жоғалып кете алатын үш есік болды. Бұл қабырға бағаналармен және мүсіндермен толтырылған нишалармен әсем безендірілген. Аркалар арқылы қарағанда классикалық көшелерге көріп тұрғандай сезім тудырады. Суреттелген төбе ашық аспан астында отырғандай көріну үшін жасалған. Отырғыштардың жартылай шеңберінің артында Палладио коринфтік бағаналар қатарын орналастырды. Палладио 1580 жылдың 19 тамызында, жұмыс басталғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Театр Винченцо Скамоцци тарапынан бірнеше өзгерістермен аяқталып, 1584 жылы Софоклдің «Эдип патшасы» трагедиясымен ашылды.
Жеке өмір
Палладионың жеке өмірі туралы өте аз мәлімет белгілі. Құжаттарда 1534 жылғы сәуір айында оның әйелі Алеградоннаның отбасынан, яғни ағаш шеберінің қызынан, қалыңдық алғандығы көрсетілген. Олардың төрт ұлы болды: Леонида, Маркантонио, Орацио және Силла, сондай-ақ қызы Зенобия. 1572 жылы ұлдарының екеуі, Леонида мен Орцио, қысқа мерзім ішінде қайтыс болып, әкесіне ауыр соққы тигізді. Ол 1580 жылғы 19 тамызда Виченцада немесе Мазерде дүние салып, Виченцадағы Санта-Корона шіркеуіне жерленді. 1844 жылы сол зиратта оған арналған капеллада жаңа мазар салынды. Оның барлық құрылыстары Италияның салыстырмалы түрде шағын бөлігінде орналасқан болса да, олардың әсері одан әрі тарады. Олар әсіресе 18 және 19 ғасырларда Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарындағы неоклассикалық сәулетшілерге үлкен шабыт берді. Ол шіркеулер мен қалалық сарайларды жобалағанмен, виллалар мен елдік үйлерге арналған жоспарлары ерекше құрметке ие болды және көшірілді. Оның егжей-тегжейлі суреттері мен жоспарлары бар кітаптары айрықша ықпал етті. Оның алғашқы кітабы, "Л'антихида ди Рома" (Рим ескерткіштері), 1554 жылы жарық көрді. Содан кейін ол өзінің меценаты Даниэле Барбароның Витрувийге жасаған түсіндірмесіне иллюстрация ретінде сәулеттік суреттер жасады. Оның ең танымал еңбегі – 1570 жылы жарық көрген "I quattro libri dell'architettura" (Сәулеттің төрт кітабы), ол басқалардың да бағыттануына мүмкіндік беретін қағидаларды белгіледі. Бірінші кітапта әшекей стильдері, классикалық тәртіптер және материалдар туралы зерттеулер қамтылған. Ол көптеген бағаналарды, аркадаларды, фронтондарды, пилястрларды және басқа да бөлшектерді бейнеледі, олар тез арада бейімделіп, көшірілді. Екінші кітапта Палладионың қалалық және елдік үйлерге арналған жоспарлары мен классикалық реконструкциялары енгізілген. Үшінші кітапта көпірлер мен базиликалардың, қала құрылысы жобаларының және классикалық залдардың жобалары бар. Төртінші кітапқа ежелгі рим ғибадатханаларын қайта жаңғырту туралы ақпарат кірген. Кітаптар көптеген тілдерге аударылып, 18 және 19 ғасырларда көптеген басылымдардан өтті.
Франция мен Германия
Палладионың стилі Францияда Клод Николас Ледудың бірнеше жұмыстарына, соның ішінде 1775 жылы құрылысы басталған Арк-э-Сенадағы Корольдік тұз жұмысына әсер етті. Германияда Иоганн фон Гёте «Италия саяхаты» еңбегінде Палладионы гений деп атап, оның аяқталмаған Санта-Мария-делла-Карита монастырының қазіргі сәулет өнерінің ең тамаша туындысы екенін айтты. Немец сәулетшілері Дэвид Гилли мен оның ұлы Фридрих Гилли де Палладионың жанкүйерлері болды және Пруссия королі Фридрих Вильгельм III үшін, оның ішінде Парец сарайын осы стильде салдырды. Фридрих Гиллидің 1798 жылы Фридрих Ұлы үшін салынған Берлиндегі Ұлттық театры да осы стильде болды. Көптеген ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қирады.
Англия
Палладионың жұмысы әсіресе Англияда танымал болды, онда вилла стилі ел үйлеріне бейімделді. Палладионың шығармаларын ең алғаш бейімдеген ағылшын сәулетшісі Иниго Джонс болды, ол Виченцаға ұзақ сапар шегіп, Палладио идеяларымен толы оралды. Оның осы стильдегі алғашқы маңызды жұмысы – Гринвичтегі Королева үйі (1616–1635), ол Палладионың виллаларының үлгісімен салынған. Уилтон үйі – Палладионың вилла жоспарларының тағы бір бейімделуі. Оның ерекше атақты ерекшелігі – 1736 жыл шамасында салынған Палладио көпірі. Көпірге үлкен сұраныс болды, және оның көшірмелері басқа үйлер үшін де жасалды, оның ішінде Стоу Хаус үшін. Тағы бір нұсқасы, Мрамор көпір, Ресей императрицасы Екатерина I үшін, Санкт-Петербург қаласының жанындағы Царское Селодағы бақтарына арнап салынды. Элизабет Уилбрахам және Кристофер Рен сияқты басқа ағылшын сәулетшілері де Палладиан стилін қабылдады. Тағы бір ағылшын жақтасы – архитектор Ричард Бойл, Корктың 4-ші графы, сондай-ақ Лорд Берлингтон ретінде белгілі, Уильям Кентпен бірге Чизвик үйін жобалады. Италияда туған Жакомо Леони де Англияда Палладиан үйлерін салды.
Америка Құрама Штаттары
Палладионың ықпалы АҚШ-қа да жетті, онда Рим Республикасының архитектурасы мен символдары жаңадан тәуелсіз болған мемлекеттің архитектурасы мен институттарына бейімделді. Массачусетс штатының губернаторы және сәулетші Томас Доуес бұл стильге ғашытанды болып, 1766 жылы Гарвард университетінің Гарвард залын қайта жарақтандырғанда оны пайдаланды. Палладионың виллалары АҚШ-тың үшінші президенті, өзі де сәулетші болған Томас Джефферсонның Монтичелло резиденциясына үлкен әсер етті. Джефферсон АҚШ Капитолийінің алғашқы ғимаратының жобасына конкурс ұйымдастырды. Бұл конкурсты Уильям Торнтон Палладио мен Ла Ротондадан шабыттанған жобасымен жеңіп алды. Америка Құрама Штаттарының жүз он бірінші Конгресі оны "Америка сәулетінің әкесі" деп атады (Конгресс шешімі, 6 желтоқсан 2010 жыл, № 259). Оның ықпалы американдық плантация ғимараттарында да көрінеді.
Палладиан стилі
Палладио Батыс архитектурасының ең ықпалды сәулетшілерінің бірі ретінде танымал. Оның сәулет өнері "ғасырлар бойы жоғары Ренессанс дәуірінің тыныштығы мен үйлесімділігінің квинтэссенциясы ретінде бағаланып келеді". Италиялық Ренессанс архитектурасының негізгі элементтері, соның ішінде дори колонналары, антаблементтер, карниздер, лоджиялар, фронтондар және күмбездер Палладиодан бұрын, 15-шы ғасырда немесе одан ертерек қолданылған. Брунеллески оларды Пацци капелласында (1420) және Медичи Рикарди сарайында (1444–1449) шеберлікпен үйлестірген. 16-шы ғасырдың басындағы жоғары Ренессанс кезеңінде Браманте осы элементтерді Римдегі Темпиеттода (1502) біріктірді, ол грек кресіне негізделген күмбез және орталық жоспарды ұштастырды. Сәулетші Балдассаре Перуцци римдік үлгідегі және бақтармен қоршалған алғашқы Ренессанс қала маңындағы виллаларды енгізді. Сангаллоның Римдегі Фарнезе сарайы (1530–1580) монументальді блоктары, әшекейлі карниздері, бүйірлік қанаттары және көптеген баспалдақтары бар жаңа типтегі Ренессанс сарайын ұсынды. Микеланджело Санкт-Петербург шіркеуі үшін орталық күмбездің жоспасын жасап, Фарнезе сарайының қасбетіне жаңа лоджия қосты. Бұл жоспарлардың бәрі Палладиодан бұрыннан бар еді; оның үлесі оларды жетілдіру, қарапайымдастыру және жаңаша пайдалану болды. Палладио стилі классикалық элементтерді жаңаша қолдануды қамтыды. Ол ғимараттың әр бөлігінің функциясын оның формасы арқылы нақты білдірді, әсіресе виллалары мен сарайларының салтанатты қабатына, пиано нобилеге ерекше мән берді. Ол формаларды мүмкіндігінше қарапайымдастырды, мысалы, "Ла Ротонда" Вилла Капрасында дөңгелек күмбезді және ішкі кеңістікті төртбұрышты қасбеттермен қоршап, ғимараттың тұғырын көбірек көрінетін және әсерлі болу үшін орналастырды. Палладио классикалық римдік сәулеттен шабыттанды, бірақ оны сліптей еліктемеді. Ол элементтерді таңдап, ғимараттың орны мен функциясына сәйкес жаңаша құрастырды. Оның ғимараттары көбінесе тұғырларға орнатылып, көтеріліп, көрінетіндей етілді, соның арқасында олар көрініс ашатын болды. Виллаларда көбінесе лоджиялар, жабық аркадалар немесе жоғарғы қабаттардың сыртындағы серуендеу жолдары болды, олар төмендегі пейзажға немесе қалаға көрініс ашып, қасбетке әртүрлілік қосты. Ол рустикалық және қала маңындағы виллаларын жобалағанда, олардың орналасқан жеріне ерекше назар аударды, оларды табиғатқа мүмкіндігінше үйлестіріп, дөңес беткейлерге орналастырды немесе бау-бақшаларға немесе өзендерге қарап тұрғызды. Сарлиан терезесі немесе венециандық терезе, сондай-ақ палладиандық терезе деп аталатын, оның стилінің тағы бір ерекшелігі болды, оны ол терезелер үшін де, ғимараттарының лоджияларының аркалары үшін де қолданды. Ол аркалы терезеден, екі жағынан екі кішкентай шаршы терезелермен, колонналар немесе пилястрлармен бөлініп, көбінесе кішкентай антаблементпен және оклус деп аталатын кішкентай дөңгелек тереземен немесе тесікпен тұрады. Бұл ерекшеліктер алғаш рет Римнің триумф аркаларында пайда болды және ертерек Ренессанста Браманте оларды қолданған, бірақ Палладио оларды жаңаша пайдаланды, әсіресе Палладиана базиликасының және Вилла Поянаның қасбеттерінде. Олар Англияда және басқа елдердегі палладиандық ғимараттардың да кең таралған ерекшелігіне айналды. Кейінгі жұмыстарында, әсіресе Виченцадағы Палаццо Вальмарана мен Палаццо дель Капитаниатода, оның стилі манерлікке қарай бейімделген, қасбетінде мүсіндік безендірулер көбейіп, сәнді және әсем болды. Осы кезеңдегі оның ғимараттары барокко сәулетіне айналатын кезеңнің басталуын көрсетеді.
Сипаттамалары
Палладионың сәулеті қымбат материалдарға тәуелді болған жоқ, бұл оның қаржылық қиындыққа тап болған клиенттері үшін үлкен артықшылық болған. Оның көптеген ғимараттары кірпіштен салынған және сылақпен жабылған. Оның вилла жобаларында классикалық римдік құрылымның көрінісін беру үшін әрқашан сылақталған кірпіш қолданылған. Сәулетші ретінде оның табысы тек жұмысының сұлулығына ғана емес, сонымен қатар оның заманының мәдениетімен үйлесімділігіне негізделген. Оның табысы мен ықпалы ерекше эстетикалық сапаның клиенттерінің әлеуметтік ұмтылыстарымен үйлесетін экспрессивтік ерекшеліктермен бірігуінен туындады. Оның ғимараттары өз мәдениетінің әлеуметтік құрылымындағы орынды визуалды түрде көрсетуге қызмет етті. Бұл сұлулықтың күшті үйлесімі және әлеуметтік мағыналардың физикалық бейнеленуі үш негізгі ғимарат түрінде көрінеді: қалалық палаццо, ауыл шаруашылығы вилласы және шіркеу. Римге жасаған сапарларының нәтижесінде Палладио 1556 жылға қарай сарайдың үш негізгі түрін жасады. 1550 жылы Палаццо Чиерикати аяқталды. Ғимараттың пропорциялары көршілес бөлмелердің музыкалық қатынастарына негізделген. Ғимарат үш бөліктен тұратын колоннадалар немесе бағаналар қатары арқылы орталықтандырылған. 1552 жылы Виченцада орналасқан Палаццо Порто қайта салынды, оның қасбеттеріне римдік қайта өрлеу элементтері енгізілді. Қорынттық бағаналары басты ауланы қоршап тұрды. 1556 жылы салынған Удинедегі Палаццо Антониниде төрт бағаналы орталық зал және бір жағына салыстырмалы түрде орналастырылған қосалқы бөлмелер болды. Ол қасбеттің бір бөлігі ретінде қабырғаларға фронтондармен сүйенген алты бағананы қосу стилін қолданды. Бұл техника оның вилла жобаларында да қолданылған. Палладио Порто сарайының жоспарын Тиен сарайына бейімдеу арқылы тәжірибе жүргізді. Бұл 1545-1550 жылдар аралығында жасалған жоба болды, бірақ жобаларындағы күрделіліктерге байланысты аяқталмады. Ол манерлік элементтерді, мысалы, сылақпен жасалған рельефтер мен үлкен бағаналарды қолданды, олар көбінесе екі қабатқа дейін созылды. Қалалық құрылыстарда ол ерте қайта өрлеу дәуірінің типтік сарайының жаңа жетілдірілген нұсқасын жасады (Строцци сарайынан көрінеді). Рафаэль үйінде Браманте жасаған жаңа қалалық сарай түрін бейімдеп, Палладио иесінің мәртебесі мен оның әлеуметтік жағдайын күшті білдірді. Екінші қабаттағы иесінің негізгі тұрғын бөлмелері классикалық портик арқылы ерекшеленді, ол төменгі және қосалқы қабаттан жоғары көтерілді (Палаццо Порто мен Палаццо Вальмаранада көрсетілген). Портиктің биіктігі Микеланджелоның Римдегі Капитолий ғимараттарынан алынған мотивті екі қабатты классикалық колоннаданың ішінде үшінші қабаттағы иесінің жатын бөлмелерін қосу арқылы қол жеткізілді. Бас қабаттың жоғары деңгейі пиано нобиле деп аталды және Еуропада әлі күнге дейін «бірінші қабат» деп аталады. Палладио сондай-ақ Венеция аристократиясының ауыл шаруашылығы виллалары үшін ықпалды жаңа құрылыс форматын құрды. Палладионың вилла жобаларына деген көзқарасы Римдегі тәжірибесіне байланысты емес. Оның жобалары практикалық негізде жасалған және рельефтер аз қолданылған. Ол әртүрлі жеке шаруашылық ғимараттарын біртұтас әсерлі құрылымға біріктірді, ол күшті орталыққа және симметриялық бүйір қанаттарына басымдық берді, бұл Вилла Барбарода көрсетілгендей. Барбаро вилласының жобасында Палладио интерьерді безендірумен де айналысқан. Суретші Паоло Веронеземен бірге ол әртүрлі бөлмелердің қабырғаларын жамылған күрделі және әдемі иллюзионисттік пейзаждарды ойлап тапты. Вилла Капра «Ла Ротонда» 1552 жылы Виченцадан тыс жерде жазғы үй ретінде салынды. Жоспарында төрт жағынан да кеңейтілген қанаттары мен портиктері бар дөңгелек залдар бар. Палладио виллалардың қасбеттерін жобалауда классикалық ғибадатхананың алдыңғы жағын пайдаланды. Ол кіреберістің салтанатты көрінуі үшін римдік ғибадатхананың маңдайы ең қолайлы стиль деп ойлады. Палладиандық вилла конфигурациясы көбінесе жоғарылатылған подиумда орналасқан орталықтандырылған блоктан тұрады, оған үлкен баспалдақтар арқылы кіруге болады және Вилла Фоскари мен Вилла Бадоердегідей төменгі қосалқы қанаттарымен шектеледі. Бұл форматта, иелердің орыны өздерінің әлемінің жоғары орталығында болды, итальяндық виллалардың, кейіннен британдық дворяндықтың елдік иеліктерінің (Лорд Берлингтонның Чизвик Хаусы, Ванбругтың Бленхейм, Уолполдың Хаутон Холл және Адамның Кедлстон Холл мен Шотландиядағы Пакстон Хаусы) үлгісіне айналды. Оның виллаларын капиталистік дворяндар пайдаланды, олар ауыл шаруашылығы мен жерге қызығушылық танытты. Бұл конфигурация олардың әлемге деген көзқарасының архитектуралық көрінісі болды және олардың осы замандағы әлеуметтік құрылымдағы орнын нақты білдірді. Оның ықпалы британдық колонияларға дейін әлемдік деңгейде тарады. Палладио виллалардың жоспары үшін өзінің үлгісін жасады, ол масштаб пен функция жағынан икемді болды. Палладиандық вилла форматы демократиялық әлемге деген көзқарасқа оңай бейімделеді, мысалы, Томас Джефферсонның Монтичеллосы және Вирджиния университетінің жоспары. Бұл 1940 жылы Вашингтон қаласындағы Поуптың Ұлттық галереясында да қолданылды, онда жоғары мәдениет әлеміне кіреберіс бірінші орында тұрды. Викториялық үйлердің ашық жертөле қабырғаларының сылақпен жасалған безендірілуі Палладиандық форматтың кейінгі қалдығы болып табылады, ол негізгі тұрғын кеңістік үшін подиум ретінде нақты көрінеді. Сонымен қатар, Палладио католик шіркеулерінің дизайны үшін жаңа конфигурация жасады, ол өзара байланысқан екі архитектуралық тәртіпті құрды, олардың әрқайсысы анық айқындалған, бірақ үлкен тәртіптің кіші тәртіптен басымдығын көрсетеді. Бұл идея әйгілі теолог Фома Аквинскийдің екі әлем бірдей бар екенін айтқан теологиялық идеяларымен сәйкес келді: сенім әлемі және адамдардың жердегі әлемі. Палладио екі қабаттасқан жүйені визуалды түрде көрсететін архитектура жасады, мысалы, Сан Франческо делла Виньяда көрсетілгендей. Батыс мәдениетіндегі діни үстемдік ғылым мен секулярлық гуманистердің күшеюімен қауіп төндірілген кезде, бұл архитектура католик шіркеуі үшін жер мен рухани әлемнің дұрыс қатынасын көрсететін маңызды құрал болды. Палладионың жобаларынан басқа, оның жарияланымдары да палладианизмге үлкен үлес қосты. Өмірінің екінші жартысында Палладио архитектура туралы көптеген кітаптар жариялады, ең танымал «I quattro libri dell'architettura» (Архитектураның төрт кітабы, Венеция, 1570).
Жұмыстардың хронологиясы
Ескерту: Бірінші көрсетілген күн жобаның аяқталуы емес, басталу күні.