Кіріспе

Органикалық химиялық зат, гормон және нейротрансмиттер ретінде қатысады.

Нейротрансмиттер.

Орталық нерв жүйесінен тыс, дофамин негізінен жергілікті паракрин хабаршы ретінде әрекет етеді. Қан тамырларында норэпинефриннің бөлінуін тежейді және кеңейткіш ретінде әрекет етеді; бүйректерде натрийдің шығарылуын және зәр шығаруды арттырады; ұйқы безінде инсулин өндірісін азайтады; ас қорыту жүйесінде асқазан-ішек қозғалысын баяулатады және ішек қабығын қорғайды; иммундық жүйеде лимфоциттердің белсенділігін төмендетеді. Қан тамырларын қоспағанда, дофамин осы перифериялық жүйелердің әрқайсысында жергілікті түрде синтезделеді және оны бөліп шығаратын жасушаларға жақын әсер етеді. Нерв жүйесінің бірнеше маңызды аурулары дофамин жүйесінің дисфункциясымен байланысты, ал оларды емдеу үшін қолданылатын негізгі дәрілердің кейбіреуі дофаминнің әсерін өзгерту арқылы жұмыс істейді. Паркинсон ауруы, дікімшілік және моторлық бұзылыстарға әкелетін дегенеративті жағдай, мидың орталық бөлігіндегі substantia nigra деп аталатын аймақта дофамин бөліп шығаратын нейрондардың жоғалуынан туындайды. Оның метаболикалық прекурсоры L-DOPA синтезделеді; L-DOPA-ның таза түрі болып табылатын Леводопа Паркинсон ауруын емдеуде ең көп қолданылады. Шизофрения дофамин белсенділігінің өзгеруімен байланысты екенін көрсететін дәлелдер бар, ал оны емдеуге қолданылатын көптеген антипсихотикалық препараттар дофамин антагонисттері болып табылады, олар дофамин белсенділігін төмендетеді. Дофамин антагонисттері де ең тиімді құсуға қарсы заттардың қатарына жатады. Тыныштықсыз аяқтар синдромы және назар тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы (ADHD) дофамин белсенділігінің төмендеуімен байланысты. Допаминергиялық стимуляторлар жоғары дозада тәуелділік тудыруы мүмкін, бірақ кейбіреулері ADHD-ны емдеу үшін төмен дозаларда қолданылады. Дофаминнің өзі инъекция үшін жасалған препарат ретінде қол жетімді. Ол ауыр жүрек жеткіліксіздігін немесе кардиогендік шокты емдеуде пайдалы. Жаңа туған нәрестелерде гипотония және септикалық шок жағдайында қолдануға болады.

Құрылымы

Допамин молекуласы катехольдік құрылымнан (екі гидроксилдік топтары бар бензол сақинасынан) тұрады, және бір амин тобы этил тізбегі арқылы жалғанады. Осылайша, допамин – ең қарапайым катехоламин, осы отбасыға нейротрансмиттерлер норэпинефрин мен эпинефрин де кіреді. Бензол сақинасының осы аминмен байланысуы оны көптеген психоактивті заттарды қамтитын фенотиламин туындысы етеді. Басқа көптеген аминдер сияқты, допамин де органикалық негіз болып табылады. Негіз ретінде, ол әдетте қышқыл ортада протондалады (қышқыл-негіздік реакцияда).

Ұяшық әсері

+Допаминнің адам миындағы негізгі нысаналары:
Рецептор Ген түрі Механизмі
D1 тәрізді D1 Gs жұптасқан. Аденолат циклазаны белсендіру арқылы жасуша ішіндегі cAMP деңгейін арттыру.
D5
D2 тәрізді D2 Gi жұптасқан. Аденолат циклазаны тежеу арқылы жасуша ішіндегі cAMP деңгейін төмендету.
D3
D4
TAAR TAAR1 Gs жұптасқан. Gq жұптасқан. Жасуша ішіндегі cAMP және кальций концентрациясының деңгейін арттыру.
Допамин жасуша бетіндегі рецепторларға байланысып, оларды белсендіру арқылы әсер етеді. Олардың барлығы метаботроптық, G белоктарымен жұптасқан рецепторлар болып жұмыс істейді, яғни олар күрделі екінші хабаршы жүйесі арқылы әсерлерін жүзеге асырады. Бұл рецепторларды D1 тәрізді және D2 тәрізді деп аталатын екі отбасыға бөлуге болады. Допамин бұл көпіршіктерде синаптық кеңістікке шығарылғанға дейін сақталады. Көп жағдайда допаминнің босауы экзоцитоз процесі арқылы жүреді, ол әрекет потенциалынан туындайды, бірақ ол жасуша ішіндегі аминге байланысты рецептор, TAAR1-дің белсенділігінен де туындауы мүмкін. Постсинаптикалық нейрон әрекет потенциалын тудырғаннан кейін допамин молекулалары рецепторларынан жылдам ажыратылады. Содан кейін олар дофамин транспортері немесе плазма мембранасының моноамин транспортері арқылы пресинаптикалық жасушаға қайта сіңіріледі. Цитозолға қайтып келгеннен кейін допамин моноамин оксидазасымен ыдыратылады немесе VMAT2 арқылы көпіршіктерге қайта жиналады, бұл оны болашақ босату үшін қолжетімді етеді. Фаздық допамин босауы, жүйке жүйесіндегі көптеген нейротрансмиттерлердің босауы сияқты, допамин құрайтын жасушалардағы әрекет потенциалымен тікелей басқарылады және олардың денелері бірнеше салыстырмалы түрде кішкентай ми аймақтарына шоғырланған. Олардың схемасында А1-ден А7-ге дейінгі аймақтарда нейротрансмиттер норэпинефрин, ал А8-ден А14-ке дейінгі аймақтарда допамин болады. Олар анықтаған допаминергиялық аймақтар: қара зат (8 және 9 топтар); вентральды тегментальді аймақ (10 топ); артқы гипоталамус (11 топ); доға тәрізді ядро (12 топ); zona incerta (13 топ) және перивентрикулярлық ядро (14 топ). Адамдарда қара заттың компактты бөлімінен арқалық стриатумға допаминергиялық нейрондардың проекциясы, нигростриаталдық жол деп аталады, моторлық функцияларды бақылауда және жаңа моторлық дағдыларды үйренуде маңызды рөл атқарады. Вентральды тегментальді аймақ (ВТА) – мидың ортаңғы бөлігінің тағы бір аймағы. VTA дофаминергиялық нейрондарының ең ірі тобы мезокортикальдық жол арқылы префронтальды қабыққа, ал тағы бір кіші тобы мезолимбикалық жол арқылы nucleus accumbens-ке бағытталады. Бұл екі жолдың бірігіп, мезокортиколимбикалық проекция деп аталады. Мезокортиколимбикалық нейрондар сыйақы және мотивацияның басқа да аспектілерінде орталық рөл атқарады. Артқы гипоталамуста омыртқа миына проекция жасайтын дофамин нейрондары бар, бірақ олардың функциясы толыққанды белгілі емес. Гипоталамустың доға тәрізді ядросы мен перивентрикулярлық ядросында гипофиз безіне баратын маңызды проекция – тубероинфундибулярлық жолды құрайтын дофамин нейрондары бар, онда ол пролактин гормонының секрециясына әсер етеді. Доға тәрізді және перивентрикулярлық ядролар арасында орналасқан zona incerta гипоталамустың бірнеше аймақтарына проекция жасайды және еркек және әйел репродуктивті жүйелерінің дамуын белсендіруге қажетті гонадотропин босататын гормонды бақылауға қатысады.

Базальді ганглиялар

Допаминнің омыртқалылар миындағы ең ірі және маңызды көздері – қара дене және вентральды тегментальді аймақ болып табылады. Қара дене дофаминергиялық проекцияны дорсальды жолақты денеге жібереді, ал вентральды тегментальді аймақ ұқсас дофаминергиялық проекцияны вентральды жолақты денеге жібереді. Әрекетті таңдау теориясы ең қарапайым түрінде, адам немесе жануар бірнеше мінез-құлықтың мүмкін болған жағдайында, базальды ганглиядағы белсенділік олардың қайсысы орындалатынын анықтайды – бұл жауапты тежеуден босату арқылы, ал егер белсендірілсе, бәсекелес мінез-құлықтарды тудыратын басқа моторлық жүйелерді тежеуді жалғастыру арқылы. Осылайша, базальды ганглиялар осы тұжырымдама бойынша мінез-құлықты бастауға жауапты, бірақ оны қалай жүзеге асырудың егжей-тегжейін анықтауға емес. Басқаша айтқанда, олар шешім қабылдау жүйесін құрайды. Базальды ганглияның вентральды секторы (вентральды стриатум мен вентральды тегментальді аймақты қамтиды) иерархияның ең жоғарғы деңгейінде жұмыс істейді, организм деңгейіндегі әрекеттерді таңдайды. Допаминнің екінші маңызды әсері – «оқыту» сигналы ретіндегі рөлі. Сыйлықты ынталандырулардың мотивациялық немесе қалаулы аспектісі оларға жақындау мінез-құлығында көрінеді, ал ішкі сыйлықтардан алынған ләззат оларды алғаннан кейін тұтынудан туындайды. «Күту» немесе жақындау мінез-құлығы ләззатқа, ал «ұнату» немесе ләззат тұтыну мінез-құлығына сәйкес келеді. Адамдарда есірткіге тәуелділік кезінде «күту» «ұнатудан» ажыратылады, өйткені есірткіні қолдануға деген құштарлық артады, ал одан алынған ләззат есірткіге төзімділіктен төмендейді. Күтілетін сыйлықтар белгілі бір дофаминергиялық жасушаларда екінші фазалық дофамин жауабын тудырмайды, бірақ күтілмеген немесе күтілгеннен артық сыйлықтар синаптық дофаминнің қысқа мерзімді өсуін тудырады, ал күтілген сыйлықтың болмауы дофаминнің шығарылуын оның базалық деңгейінен төмендетеді. VTA және қара дененің сыйлыққа жауап беретін дофамин нейрондары сыйлықпен байланысты таным үшін маңызды және сыйлық жүйесінің орталық компоненті болып табылады. Допаминнің функциясы VTA және қара дененің аксондық проекцияларының әрқайсысында әртүрлі болады. VTA дофаминергиялық проекцияларындағы белсенділіктің кейбір түрлері сыйлықты болжаумен де байланысты болып көрінеді. Мысалы, миға имплантталған электродтарды қолдану арқылы дофамин жолдарының тікелей электрлік стимуляциясы ләззатты сезім тудырады және көптеген жануарлар оны алу үшін жұмыс істеуге дайын. Жыныстық қатынас, тамақтану және бейне ойындар сияқты көптеген ләззатты тәжірибелер дофаминнің бөлінуін арттырады. Барлық есірткілер тікелей немесе жанама түрде ядролық аккумбенстегі дофамин нейротрансмиссиясына әсер етеді. Алайда, героин және морфин сияқты опиаттар «ұнату» және «күту» мінез-құлықтарының көрінісін арттырады. 2019 жылдың қаңтарында жүргізілген клиникалық зерттеуде дофамин прекурсорының (леводопа), дофамин антагонисінің (рисперидон) және плацебоның музыкаға сыйлықты жауаптарға тигізетін әсері бағаланды – электродермалық белсенділіктің өзгеруімен өлшенген музыкалық қозғалыс кезінде сезілген ләззат деңгейі және субъективті бағалаулар бойынша дофамин нейротрансмиссиясын манипуляциялау адамдарда ләззат танымын екі бағытта реттейді (әсіресе, музыканың гедоникалық әсері). 1998 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде бейне ойындардың адамның стриатумында дофамин бөліп шығаратыны дәлелденді. Бұл дофамин оқу, мінез-құлықты күшейту, назар және сенсомоторлық интеграциямен байланысты. Зерттеушілер позитронмен эмиссиялық томографиялық сканерлерді және 11C белгіленген раклопридті мақсатқа бағытталған моторлық тапсырмалар кезінде мидағы дофамин деңгейін бақылау үшін қолданды және дофаминнің бөлінуі тапсырманың орындалуымен оң байланысты екенін және вентральды стриатумда ең жоғары екенін анықтады. Бұл дофаминнің адамдарда қандай жағдайларда бөлінетінін көрсеткен алғашқы зерттеу. Ол позитронмен эмиссиялық томографияның мінез-құлық өзгерістері кезінде нейротрансмиттерлердің ағынын анықтау қабілетін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, бейне ойындарды қолданудың проблемалық болуы төмен өзіңді бағалау және өзіңе сенімсіздік, алаңдаушылық, агрессия және депрессия мен алаңдаушылықтың клиникалық белгілері сияқты тұлғалық ерекшеліктермен байланысты. Сонымен қатар, әр адамның бейне ойындар ойнауының себептері әртүрлі болуы мүмкін және оларға жағдайға бейімделу, әлеуметтену және жеке қанағат кіруі мүмкін. DSM 5 Интернет ойындарының бұзылуын құмарлыққа ұқсас психикалық бұзылу деп анықтайды. Бұл кейбір зерттеушілер тарапынан қолдау тапқан, бірақ дау тудырған.

Орталық жүйке жүйесінен тыс

Допамин қан-ми кедергісінен өтпейді, сондықтан оның перифериялық аймақтардағы синтезі және функциялары мидағы синтезі мен функцияларынан көбінесе тәуелсіз болады. Бұл жауаптар төмен оттегі деңгейінде каротидті денеден босатылатын допаминмен белсендірілуі мүмкін, бірақ артериялық допамин рецепторларының басқа да биологиялық маңызы бар функцияларды атқаратыны белгісіз. Допамин сондай-ақ көкбауырда, сүйек миында және қан айналымы жүйесіндегі иммундық жасушаларға да әсер етеді.

Бүйрек

Бүйрек дофаминергиялық жүйесі бүйректегі нефрон жасушаларында орналасқан, онда дофамин рецепторларының барлық түрлері кездеседі. Дофамин сондай-ақ түтікше жасушаларымен синтезделіп, түтікше сұйықтығына бөлінеді. Оның әсерлеріне бүйректерге қан ағынын арттыру, гломерулалық сүзгілеу жылдамдығын жоғарылату және несеппен натрийдің шығарылуын күшейту жатады. Осылайша, бүйрек дофаминінің функциясындағы бұзылулар натрийдің шығарылуының азаюына алып келуі мүмкін, соның салдарынан жоғары қан қысымы дамиды. Дофамин өндірісіндегі немесе рецепторлардағы ақаулар тотығу стресі, ісіну, генетикалық немесе эссенциалды гипертония сияқты бірқатар ауруларға себеп болуы мүмкін екеніне күшті дәлелдер бар. Тотығу стресі өзі гипертонияны тудыруы мүмкін. Жүйенің бұзылулары генетикалық факторлар немесе жоғары қан қысымының салдарынан да пайда болуы мүмкін.

Қарынша

Панкреасқа дофаминнің рөлі біршама күрделі. Қарынша безі экзокриндік және эндокриндік екі бөліктен тұрады. Экзокриналық бөлік жұқа ішекке ас қорыту ферменттерін және басқа да заттарды, соның ішінде допаминді синтездеп, бөліп шығарады. Панкреастың эндокриндік бөлігін панкреастық аралдар құрайды және қан ағынына инсулинді қоса алғанда гормондарды синтездеп бөліп шығарады. Ол көбінесе қан қысымының күрт төмендеуі, жүрек соғуының баяулауы және жүрек тоқтауы жағдайында стимулятор ретінде қолданылады. Бұл жағдайларды емдеуде жаңа туған нәрестелерге ерекше маңызды. Оның әсері, дозасына байланысты, бүйрек арқылы натрийдің шығарылуын арттыру, зәр шығаруды жоғарылату, жүрек соғуының жылдамдығын арттыру және қан қысымын көтеруді қамтиды. Ескі әдебиеттерде бүйрек функциясын басқа да зиянсыз салдарларсыз жақсартатын өте төмен дозалар туралы мәліметтер келтірілген, бірақ соңғы шолулар мұндай төмен дозалар тиімді емес, тіпті кейде зиянды болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Кейбір әсерлер дофамин рецепторларын ынталандыру нәтижесінде туындаса, айқын кардиоваскулярлық әсерлер дофаминнің α1, β1 және β2 адренергиялық рецепторларына әсер етуінен болады. Допаминнің қосымша әсерлеріне бүйрек функциясына кері әсер ету және жүрек соғуының бұзылуы жатады.

Аурулар, бұзылулар және фармакология

Допамин жүйесі Паркинсон ауруы, назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, Туретт синдромы, шизофрения, екіполярлық бұзылыс және тәуелділік сияқты бірнеше маңызды медициналық жағдайларда орталық рөл атқарады. Допаминнің өзінен басқа, мидың немесе организмнің әртүрлі бөліктеріндегі допамин жүйелеріне әсер ететін көптеген маңызды препараттар бар. Олардың кейбіреулері медициналық немесе ойын-сауық мақсатында қолданылады, ал нейрохимиктер түрлі зерттеу препараттарын жасап шығарды. Олардың бірқатары допамин рецепторларының белгілі бір түрлеріне жоғары байланыс күшімен (аффинитетпен) бекініп, олардың әсерін күшейтеді немесе тежеп тұрады. Ал көпшілігі допамин тасымалдаушыларын тежегіштер, ВМАТ тежегіштер және фермент тежегіштерді қоса, допамин физиологиясының басқа да жақтарына әсер етеді.

Мидың қартаюы

Бірнеше зерттеулер дофамин синтезінің және дофамин рецепторларының тығыздығының (яғни рецепторлардың санының) жасқа байланысты төмендеуін көрсетті. Бұл төмендеу стриатум және экстрастритальды аймақтарда орын алатыны анықталды. D1, D2 және D3 рецепторларының азаюы жақсы құжатталған. Дофаминнің қартаюмен азаюы жасқа қарай жиілейтін көптеген неврологиялық симптомдарға, мысалы, қолдың қозғалысының азаюы мен дене қатаюына жауапты деп есептеледі. Дофамин деңгейінің өзгеруі жасқа байланысты когнитивтік икемділіктің өзгеруіне де себеп болуы мүмкін. Көптеген склерозбен ауырған пациенттерде дофамин перифериялық қан мононуклеарлық жасушаларының IL 17 және IFN γ өндірісін тежейді.

Паркинсон ауруы

Паркинсон ауруы – жасқа байланысты дамыған ауру, дене қатаюы, қозғалыстың баяулауы және қол-аяқтың қолданылмаған кезде дірілдеуі сияқты қозғалыс бұзылыстарымен сипатталады. Ауру өршіген кезде деменцияға, соңынан өлімге алып келеді. Допаминдік жасушалар зақымдануға өте сезімтал, ал энцефалит (кітапта және "Оянулар" фильмінде көрсетілгендей), спортпен байланысты қайталама ми шатырлауы, MPTP сияқты кейбір химиялық уланулар жасушалардың көптеп жоғалуына, Паркинсон ауруының негізгі белгілеріне ұқсас паркинсон синдромына әкелуі мүмкін. Паркинсон ауруының көп бөлігі идиопатиялық болып келеді, яғни жасушалардың өлу себептерін анықтау мүмкін емес. Ол көбінесе перифериялық декарбоксилацияны тежеуші фермент (карбидопа немесе бенсеразид)пен бірге қолданылады, бұл периферияда допаминге айналатын мөлшерді азайтып, миға кіретін L-ДОПА мөлшерін арттырады. Бұл мінез-құлық, мінез-құлықтық тәуелділікпен күресетін адамдарда байқалатынға ұқсас. Олар допаминді кері қабылдауды бәсекелеспей тежейді, нәтижесінде синаптық кеңістікте допамин концентрациясы артады. Кокаин сияқты, амфетамин мен оның қосымша түрлері де синаптық кеңістікте допамин концентрациясын арттырады, бірақ басқа механизмдер арқылы. Бұл топтағы препараттардың мидағы допамин арқылы жүзеге асырылатын сыйақы жүйесіне әсер етуіне байланысты тәуелділікке ұшырау ықтималдығы жоғары. Маңызды айырмашылық – әсер етудің басталуы мен ұзақтығы. Бұл жылдам және қысқа әсер, оның әсерін оңай сезінуге мүмкіндік береді, демек, тәуелділікке ұшырау қаупі жоғары. Препараттың түріне байланысты әсері 12 сағатқа дейін сақталуы мүмкін. Мұндай ұзақ әсер ететін препараттардың пайдасы – препаратты қолдану қаупін азайту және емдеуге ұмтылуды жақсарту үшін ыңғайлы дозалау схемаларын қолдану. Әртүрлі есірткіге тәуелділік тудыратын препараттар сыйақыға байланысты допамин белсенділігін арттырады. Стимуляторларға тәуелді адамдар есірткіден бас тартқанда, алкоголь немесе опиаттарды тастаумен байланысты физикалық азапты сезінбейді; оның орнына олар қатты құштарлықты, ашушаңдық, алаңдау және басқа да қоздыру симптомдарымен сипатталатын есірткіге деген қызығушылықты сезінеді, бұл психологиялық тәуелділіктің салдары. Допамин жүйесі тәуелділіктің бірнеше аспектілерінде маңызды рөл атқарады. Бастапқы кезеңде, мидағы допамин рецепторларының экспрессиясын өзгертетін генетикалық айырмашылықтар адамның стимуляторларды тартымды немесе жағымсыз деп бағалауын болжауға мүмкіндік береді. Стимуляторларды тұтыну мидағы допамин деңгейінің бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін артуына әкеледі. Стимуляторларға тәуелділікті емдеу өте қиын, өйткені тұтыну тоқтағаннан кейін де психологиялық абстиненттік синдроммен байланысты құштарлық сезімі сақталады.

Психоз және антипсихотикалық дәрілер

1950 жылдардың басында психиатрлар типтік антипсихотиктер (олар негізгі транквилизаторлар деп те аталады) деп аталатын дәрілер класының шизофренияның психоздық белгілерін азайтуда көбінесе тиімді екенін анықтады. Осы жайт шизофренияның дофаминдық гипотезасына алып келді, ол шизофренияның басты себебі мидың дофаминдық жүйелерінің жоғары белсенділігі екенін болжайды. Дофаминдық гипотезаға метамфетамин сияқты дофаминды күшейтетін стимуляторлар психоздық симптомдарды жиі күшейтетіні және осы дәрілердің жеткілікті дозада қабылдануы сау адамдарда психоз тудыруы мүмкін деген байқаулар қосымша нақтылық қосты. Бұл дәрілер басқа психоздарды емдеу үшін де қолданылды. Антипсихотиктердің белсенді мінез-құлқының көп бөлігіне тежегіш әсері бар, әсіресе ашық психозға тән қате пікірлер мен алаңдаушылықты азайтады.

Көңіл- жігердің төмендігімен гиперактивтілік бұзылуы

Өзгерген дофамин нейротрансмиссиясы зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромымен (ЗТГС) байланысты, бұл когнитивтік бақылаудың нашарлауына алып келеді, одан әрі зейінге назар аударуды реттеуде (зейін бақылауы), мінез-құлықты тежеуде (тежелімдік бақылау) және нәрселерді ұмытуда немесе егжей-тегжейлі ақпаратты жіберіп алуда (жұмыс жады) проблемалар тудырады. Дофамин рецепторлары, дофамин тасымалдаушысы және ЗТГС арасында генетикалық байланыстар бар, сондай-ақ басқа нейротрансмиттер рецепторлары мен тасымалдаушыларымен де байланыс бар. Дофамин мен ЗТГС арасындағы ең маңызды байланыс ЗТГС-ты емдеу үшін қолданылатын препараттарға қатысты. Бұл психостимуляторлардың ЗТГС-ты емдеудегі клиникалық әсері префронтальды қабықта дофамин және норадреналин рецепторларын, атап айтқанда дофамин D1 рецепторы және адренорецептор α2-ні жанама түрде белсендіру арқылы жүзеге асырылады.

Ауырсыну

Допамин орталық жүйке жүйесінің көптеген деңгейлерінде, оның ішінде жұлын, периакведукталды сұр зат, таламус, базальді ганглиялар және алдыңғы ми қабығындағы ауырсынуды өңдеуге қатысады.

Іш қайрау

Көңіл көтерілісі мен құсу көбінесе ми сабағының ми діңінен орналасқан пострема аймағындағы белсенділікпен анықталады, бұл аймақ химиорецепторлық триггерлік аймақ деп белгілі. Бұл аймақта D2 типті дофамин рецепторларының көп саны бар. Кейбір жағдайларда, метоклопрамид сияқты D2 рецепторларының антагонистері құсуды басу үшін қолданылады. Одан да маңыздысы, жануарлар дофамин синтезі үшін қолданатын ферменттердің гомологтарын қамтитын бактерия түрлері бар.

Жануарлар

Допамин көпжасушалы жануарлардың көпшілігінде нейротрансмиттер ретінде қолданылады. Дегенмен, допамин радиалды симметриялы көптеген басқа түрлердің жүйке жүйесінде де кездеседі, соның ішінде книдариялық медузалардың, гидралардың және кейбір маржандардың. Бұл допаминнің нейротрансмиттер ретінде пайда болуын жүйке жүйесінің алғашқы пайда болуымен, кембрий кезеңінде 500 миллион жыл бұрынғы уақытқа дейін байланыстырады. Допамин омыртқалы жануарларда, теңіз жұлдыздарында, буынтық аяқтыларда, моллюскаларда және құрттардың бірнеше түрінде нейротрансмиттер ретінде жұмыс істейді. Қарастырылған жануарлардың барлық түрлерінде допаминнің моторлық мінез-құлқын өзгертетіні байқалды. Мысал ретінде, Caenorhabditis elegans нематодасында ол қозғалыс белсенділігін төмендетіп, тамақ іздеу қозғалысын күшейтеді; жалпақ құрттарда "бұранда тәрізді" қозғалыстарды тудырады; ал қантұрсықтарда жүзуді тежейді және сырғуға көмектеседі. Допаминнің омыртқалы жануарлардың кең ауқымында мінез-құлқын ауыстыру және жауапты таңдауға "белсендіру" әсері бар, бұл әсер сүтқоректілердегі әсерімен салыстыруға болады. Допаминнің барлық жануарлар тобында сыйақыны үйренуде маңызды рөл атқаратыны дәлелденген. Мысалы, допамин маймылдарда қысқа және ұзақ мерзімді жадты қалыптастыруды реттейді; ал жеміс шыбындарының дофамин нейрондарының әртүрлі топтары қысқа және ұзақ мерзімді естеліктер үшін сыйақы сигналдарын жеткізеді. Бұрын буынтық аяқтылардың бұл қағидадан ерекшеленетініне сенгенімен, допаминнің кері әсер ететіні айтылған. Сыйақының орнына октапамин арқылы берілетіні ескерілді, ол норадреналинмен тығыз байланысты нейротрансмиттер.

Өсімдіктер

Көптеген өсімдіктер, оның ішінде түрлі тағамдық өсімдіктер допаминді әртүрлі деңгейде синтездейді. Өсімдіктердегі дофамин тирозин аминқышқылынан, жануарлар қолданатын сияқты биохимиялық механизмдер арқылы синтезделеді. Ең жоғары концентрациясы Mucuna туысына жататын өсімдіктердің жапырақтарында және бұршақтарында, әсіресе Mucuna pruriens (қадіркі бархат бұршақтарда) кездеседі, олар дәрі ретінде L-DOPA-ның көзі ретінде қолданылған. L-DOPA-ның маңызды мөлшерін қамтитын тағы бір өсімдік – Vicia faba, ол фава бұршағын (немесе "жас бұршақ" деп те аталады) өндіреді. Дегенмен, бұршақтағы L-DOPA деңгейі, қабықтары мен өсімдіктің басқа бөліктеріне қарағанда әлдеқайда төмен. Cassia және Bauhinia ағаштарының тұқымдары да L-DOPA-ның көп мөлшерін қамтиды.

Меланиннің прекурсоры ретінде

Меланиндер – кең ауқымды организмдерде кездесетін қара пигментті заттардың бір тобы. Адам терісін қараңғылататын меланин осы типке жатпайды: ол L-DOPA прекурсоры ретінде қолданылатын жолмен синтезделеді, бірақ допамин емес. Допаминнен түзілген меланин, кем дегенде, басқа да биологиялық жүйелерде кездесуі мүмкін. Өсімдіктердегі допаминнің бір бөлігі допамин меланинінің прекурсоры ретінде пайдаланылуы ықтимал. Көппіршік қанаттарындағы күрделі суреттер, сондай-ақ жәндік личинкаларының денесіндегі қара және ақ жолақтар да допамин меланинінің кеңістікте орналасқан жиынтығынан пайда болады деп саналады.

Тарих және дамуы

Допаминді алғаш рет 1910 жылы Джордж Баргер мен Джеймс Эуэнс Лондондағы Wellcome Laboratories зертханасында синтездеді, ал адам миында алғаш рет 1957 жылы Кэтрин Монтегю анықтады. Ол допамин деп аталды, себебі ол моноамин, ал Баргер-Эуэнс синтезіндегі оның прекурсоры 3,4-дигидроксифенилаланин (леводопа немесе L-DOPA) болып табылады. Допаминнің нейротрансмиттер ретіндегі функциясы алғаш рет 1958 жылы Арвид Карлссон мен Нильс Аке Хилларп Швецияның Ұлттық жүрек институтының Химиялық фармакология зертханасында танылды. Карлссон 2000 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды, себебі ол допаминнің норадреналин (норадреналин) және эпинефрин (адреналин) алдын-алашысы ғана емес, сонымен қатар өзі де нейротрансмиттер екенін көрсетті.

Полидопамин

2007 жылы мидиялардағы жабысқақ полифенолдық ақуыздарға қатысты зерттеулер нәтижесінде, егер әртүрлі материалдар дофамин ерітіндісіне шамалы сілтілік pH ортасында салынатын болса, олар полимерленген дофамин қабатымен қапталады, бұл көбінесе полидопамин деп аталады. Бұл полимерленген дофамин спонтанды окису реакциясы арқылы түзіледі және формальды түрде меланиннің бір түрі болып табылады. Сонымен қатар, допаминнің өзін-өзі полимерлеуі пептидтік гельдердің механикалық қасиеттерін өзгертуге қолданылуы мүмкін. Полидопамин синтезі әдетте судағы Трис негізінің қатысуымен допамин гидрохлоридінің реакциясын қамтиды. Полидопаминнің құрылымы әлі белгісіз. Полидопамин қаптамалары нанобөлшектерден бастап үлкен беттерге дейінгі әртүрлі өлшемдегі заттардың үстінде түзіле алады. Полидопамин қабаттарының химиялық қасиеттері өте пайдалы болуы мүмкін, және көптеген зерттеулер олардың қолданылу мүмкіндіктерін қарастырған. Ең қарапайым деңгейде, оларды жарықтан зақымданудан қорғауға немесе дәрі жеткізуге арналған капсулалар жасауға пайдалануға болады. Ал олардың жабысқақ қасиеттері биосенсорлар немесе басқа да биологиялық белсенді макромолекулалар үшін негіз ретінде қолдануға мүмкіндік береді.