Шахматтың түрлері мен нұсқалары

Шахматтың түрлері: 2000-нан астам нұсқаулар! Қағидалар, пішін мен бастапқы орналасуы бойынша ерекшеліктері бар шахмат варианттары туралы біліңіз.

33 мин оқу

100%

Дереккөз: List of chess variants — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шахматтың көптеген нұсқалары

Бұл шахмат нұсқаларының тізімі. Мыңдаған нұсқалар бар. 2007 жылғы «Шахмат түрлерінің энциклопедиясы» каталогы 2000-нан астам нұсқа бар екенін көрсетеді, ал көптеген басқалары каталогқа енгізу үшін тым қарапайым деп есептелді.

Бастау позициясының нұсқасы (тұғын бұрышты тақта, стандартты бөлшектер түрлері мен ережелері)

Көптеген нұсқалар стандартты шахмат ережелері мен механикасын қолданады, бірақ пішін саны немесе олардың бастапқы орналасуы өзгеше болады. Мұндай нұсқалардың көпшілігінде пілдер әдеттегідей орналастырылады, ал қалған пішіннің орны кездейсоқ немесе ойыншылардың таңдауымен анықталады. Мұндай нұсқалардың мақсаты көбінесе қалыптасқан дебюттік білімді күшсіз ету болып табылады. Алайда, мұндай нұсқалардың кемшілігі – бастапқы позиция стандартты шахмат позициясына қарағанда әдетте аз үйлесімді және тепе-тең болады.

Тұрақты позициялар

Активті шахмат [9x8]: 9×8 тақтада ойналады, алдыңғы қатарда қосымша пешкамен бірге патшайым қосылады. Г. Кузьмихов (1989) ойлап тапқан, оның студенттері ойынды сынап, екінші патшайымды сегізінші немесе тоғызыншы қатарға қоюдың ең тиімді бастапқы позиция екенін анықтады. Ауыстыру шахматы [8x8, көп вариантты]: Бастапқы позициядағы кейбір фигуралар алмастырылады, бірақ қағидалар өзгермейді. Мысалы, король мен патшайым орнын ауыстыруға болады, немесе b қатарындағы атты f қатарындағы слонмен алмастыруға болады. Қос шахмат: 12×16 тақтада әр тараптан екі толық армия, қарсы корольге мат қойған жеңеді. Пешкалар алғашқы қозғалыста төрт қадамға дейін жылжуға болады. Капабланка бұл ойынды "өте қызықты" деп тапқан. Джулиан Хейвард (1916) ойлап тапқан. Екі есе кең шахмат [16x8]: Екі стандартты шахмат тақтасы 16×8 ойын алаңы үшін біріктіріледі. Әр ойыншы шахмат фигураларының екі толық жиынтығымен ойнайды. Ойын соңы шахматы (немесе Пешкалар ойыны, автор белгісіз) [8x8]: Ойыншылар тек пешкалармен және корольмен бастайды. Стандартты шах, мат, "ан-пассан" және пешканы патшайымға айырбастау қағидалары қолданылады. Лос-Аламос шахматы (немесе Антиклерикалдық шахмат) [6x6]: 6×6 тақтада слондарсыз ойналады. Бұл компьютерлік бағдарлама ойнаған алғашқы шахмат ойыны болды. Кері шахмат [8x8]: Ақ және қара фигуралар ауыстырылады, сондықтан ақ фигуралар 8-ші қатарда, ал пешкалар 7-ші қатарда, патшайымға айналуға бір қадам қашықтықта орналасады. Бастапқы позиция стандартты шахмат позициясына ұқсас, бірақ қарсыласының көзқарасынан. Пешкалар бастапқы позицияда фигуралармен тосылғандықтан, ойын әрқашан аттың қозғалысымен басталады, ал тұншықтырылған маттар жиі кездеседі.

Ойыншы таңдаған орындар

Полгар реформа шахматы [көп вариантты]: Ласло Полгар өзінің "Шахмат реформасы" (1997) кітабында 5×8, 6×8, 8×6 немесе 9×6 өлшемді тақтада ойналатын бірнеше варианттарды ұсынды. Бастапқы фигуралардың орналасуын ойыншылар Бенконың "Шахматқа дейінгі" шахматындағыдай анықтайды. Тақтаға байланысты рокировканың ерекше ережелері бар. Полгар бұл варианттарды шығармашылықты дамыту және ойынды жылдамдату үшін ұсынды. Шахматқа дейінгі шахмат: Ойын әдеттегідей ақ және қара пілдермен басталады, бірақ қалған фигуралардың бастапқы орналасуын ойыншылар өздері таңдайды. Ақтар бірінші болып өз қатарына бір фигураны қояды, содан кейін қаралар да солай істейді. Барлық фигуралар орналасқанша ойыншылар кезектесіп отырады, бірақ пілдер қарама-қарсы түсті шаршыларда болуы керек. Ойын әдеттегідей жалғасады. Пал Бенко 1978 жылы ұсынған.

Кездейсоқ орындар

Фишер кездейсоқ шахматы (немесе Chess960): Бірінші қатардағы кейіпкерлердің орналасуы кездейсоқ болады; алайда, 2 бастапқы епископ әртүрлі түсті шаршыларда болуы керек, ал патша 2 мұнараның арасында басталуы тиіс. Қарсыластың кейіпкерлері осыған сәйкес орналасады. Боби Фишер ойлап тапқан (1996 ж.). Трансценденталды шахмат: Chess960-қа ұқсас, бірақ ақ және қараның бастапқы орналасулары бір-бірін шағылыстырмайды.

Әр түрлі әскерлер (стандартты бөлшектер түрлері мен ережелері)

Бұл нұсқалар стандартты шахмат тақтасында стандартты фигураларды қолданады, бірақ ойыншылар стандартты емес фигуралар санынан бастайды. Мысалы, бірнеше патшайымнан немесе азырақ пілдерден бастау. Көптеген ойындар теңгерімсіз бастапқы позицияны қолданады, бір ойыншының екінші ойыншыға қарағанда белгілі бір фигуралары көп немесе аз болады. "Жеңіл бригаданың шабуылы": әдеттегі патша мен пілдерден басқа, бір жақта үш патшайым, ал екінші жақта жеті жылқы бар. Дунсани шахматы (және ұқсас Орда шахматы): Бір жағында стандартты шахмат фигуралары, ал екінші жағында 32 піл бар. Мүмкіндікпен шахмат (немесе шахмат шансымен): әртүрлі күшті ойыншылардың мүмкіндіктерін теңестіретін нұсқалар. "Шаруалар көтерілісі": Ақ патшасы мен сегіз пілі (шаруалар) қара патшасына, піліне және төрт жылқыға (ақсүйектерге) қарсы. Қараның басымдығы бар. Бәсекені тарылту үшін ойын төрт емес, үш жылқымен (b8, c8 және g8) ойналады. Р. Л. Фрей (1947). "Он алты піл": Ақ патшайымысыз ойнайды, бірақ үшінші және төртінші қатарлардағы сегіз қосымша пілді таңдай алады. Легалль де Кермеур (18 ғасыр). Александр Дешапельс және Луи Шарль Мае де Ла Бурдонна кейінірек сегіз қосымша пілдің аққа тым артық көмектесетінін анықтады, сондықтан ойынды бес, алты немесе жеті қосымша пілмен ақ үшін ойнады. "Really Bad Chess": Зак Гейдждің мобильді видео ойыны; әр ойыншыда бір патша және кездейсоқ таңдалған он бес басқа фигура бар. "Әлсіз!": Аққа әдеттегі фигуралар, қараға бір патша, жеті жылқы және он алты піл. Бұл ойын 1960 жылдары Колумбия университетінің шахмат клубында ойналған.

Стандартты тақтада әулие фигуралары бар нұсқалар

Бұл нұсқалардағы фигуралардың көпшілігі шахматтан алынған. Ойынның мақсаты мен ережелері шахматтағыдай өте ұқсас; алайда, бұл нұсқаларда шахмат фигураларынан өзгеше қозғалатын бір немесе бірнеше фантастикалық фигуралар бар. Барокко шахматы (немесе Ультима): Бірінші қатардағы фигуралар патшайымдар сияқты, ал екінші қатардағы фигуралар мұнаралар сияқты қозғалады. Олардың ерекше жаттау әдістерімен аталады. Мысалы, секіруші, қозғалмайтын және үйлестіруші. Беролина шахматы: Барлығы бірдей болған жағдайда, әдеттегі пионның орнына Беролина пионы қолданылады. Әр түрлі армиялармен шахмат: Екі тарап әр түрлі фантастикалық фигуралар жиынтығын пайдаланады. Шахматтың бірнеше армиясы бар, олардың күші шамамен бірдей, соның ішінде стандартты FIDE шахмат армиясы да бар. Falcon Hunter Chess: Қарға алға диагональ бойынша, артқа тік сызық бойынша қозғалады. Аңшы алға тік сызық бойынша, артқа диагональ бойынша қозғалады. Ойыншылар ойын барысында фантастикалық фигураларды енгізеді. Карл Шульц (1943). Шалақай шахматы [көп вариантты]: Пиондар шалақайға айналуы мүмкін, немесе шалақайлар бастапқы позицияда тақтада орналасқан. Сылтаумен алмастыру шахматы: Ойыншы бір фигураны уақытша қалтаға салып, оны басқа фигураға (соның ішінде фантастикалық фигураға) айналдыруы мүмкін. Спартан шахматы: Қара (Спартан) екі патшасы бар армияға ие, ол тек стандартты емес фигуралардан тұрады және FIDE-дің стандартты ақ армиясына (парсыларға) қарсы күреседі. Супер X шахматы: Ойыншылар өз фигураларын басып алу арқылы біріктіре алады. Патша мен патшайымды біріктіруге болмайды. Біріктірілген фигура екі біріктірілген фигураның қозғалысын жасай алады. Бір түрдегі фигуралар жаңа фигураларға біріктіріледі. Фигураларды қайтадан бөлуге немесе қайта біріктіруге болмайды. Мика Пихкала (2018). Торпедо шахматы: Пиондар торпедо пиондарымен алмастырылады, олар тақтаның кез келген жерінде екі шаршыға алға қарай жылжуы мүмкін, тек алғашқы қозғалыста ғана емес. Екі шаршыға жылжыған пиондар келесі қозғалыста әдеттегідей en passant ұсталуы мүмкін. Қалған фигуралар өзгеріссіз қалады. Рыцарь жолы (WOTN): Ральф Бетза ойлап тапқан, үстел үстіндегі рөлдік ойындардан екі элементті біріктірген. Стандартты бастапқы позициядан және фигуралардан басталады, бірақ фигураларды басып алу және тақтада жылжыту арқылы фигуралар "тәжірибе" ала алады, ал жеткілікті тәжірибелі фигуралар күштірек деңгейге жаңартылады. Жаңартулар әр түрлі фантастикалық фигураларды қамтиды және ойыншының "бағыты" таңдауын қамтиды.

Most of the pieces in these variants are borrowed from chess. The game goal and rules are also very similar to those in chess; however, these variants include one or more fairy pieces which move differently from chess pieces. Baroque chess (or Ultima): Pieces on the first row move like queens, and pieces on the second row move like rooks. They are named after their unusual capturing methods. For example, leaper, immobilizer and coordinator. Berolina chess: Which uses the Berolina pawn instead of the normal pawn, all other things being equal. Chess with different armies: Two sides use different sets of fairy pieces. There are several armies of approximately equal strength to choose from including the standard FIDE chess army. Falcon Hunter Chess: A falcon moves forward as a bishop; backward as a rook. The hunter moves forward as a rook; backward as a bishop. Players introduce the fairies as the game progresses. By Karl Schulz (1943). Grasshopper chess [multivariant]: The pawns can promote to grasshopper, or grasshoppers are on the board in the initial position. Pocket Mutation Chess: Player can put a piece temporarily into the pocket, optionally mutating it into another (including fairy) piece. Spartan chess: Black (the Spartans) has an army headed by two kings, which otherwise consists exclusively of non standard pieces, and battles the standard FIDE army (the Persians) of white. Super X Chess: Players can combine their own pieces by capturing them. King or queen can't combine. A combined piece has the ability to move as both pieces that got combined. Same kind of pieces can combine into new pieces. Pieces can't uncombine or combine again. By Miika Pihkala (2018). Torpedo chess: Pawns are replaced with torpedo pawns, which can move two squares forwards anywhere on the board as opposed to only on the first move. Pawns that move two squares can be captured en passant on the very next move as normal. The rest of the pieces remain unchanged. Way of the Knight (WOTN): Invented by Ralph Betza, incorporating two elements from tabletop role playing games. Begins with the standard starting position and pieces, however through capturing and advancing up the board pieces can earn "experience", and a sufficiently experienced piece is upgraded to a more powerful one. Upgrades include various fairy pieces, and involve player choices of "alignment".

Әдебиеттердегі әуендердің түрлері: Императрица, Амазонка, Принцесса

Императрица (тұраң + салт атты) және принцесса (пилдақ + салт атты) құрама фигураларын пайдаланатын бірнеше нұсқалар бар. Императрицаны маршал немесе канцлер деп те атайды. Принцессаны кардинал, архиепископ, янус, паладин немесе министр деп те атайды. Тағы бір құрама фигура – амазонка (патша + атты). Жаңа фигураларға бейімделу үшін тақта әдетте 10×8 немесе 10×10-ға дейін кеңейтіледі, қосымша пешкалар қосылады. Шахматқа жақын: 8×8 тақтада, дәстүрлі бастапқы позицияда ойналады, бірақ патшалар канцлерлермен (императрицалармен) ауыстырылады. Ральф Бетца (1977). Осыған ұқсас нұсқа – Sort of Almost Chess (Ральф Бетца, 1994), онда бір ойыншының патшасы, ал екіншісінің канцлері бар. Капабланка шахматы: Бұрынғы әлем чемпионы Хосе Рауль Капабланканың нұсқасы. 10×8 тақтада канцлер (императрица) және архиепископ (принцесса) ойналады. Капабланка кездейсоқ шахматы: Шахмат960-та қолданылатын әдіске ұқсас әдіспен, кездейсоқ бастапқы позициялары бар Капабланка шахматының барлық мүмкін нұсқаларын жалпылайды. Рейнхард Шарнагл (2004). Елшілік шахматы: Маршалл (Императрица) және Кардинал (Принцесса) бар 10×8 тақтада ойналады. Бастапқы позиция Grand Chess-тен алынған. Кевин Хилл (2005). Егіздер шахматы: 10×8 тақтада екі архиепископ бар. 2016 жылы доктор Зиед Хаддадтың идеясынан туған. Янус шахматынан айырмашылығы – архиепископтар тақтаның ортасында қалған патша мен патшаны қоршап тұратын бастапқы орналасу. Готика шахматы: 10×8 тақтада Канцлер (Императрица) және Архиепископ (Принцесса) ойналатын коммерциялық нұсқа. Үлкен шахмат: Маршал (императрица) және кардинал (принцесса) бар 10×10 тақтада ойналады. Кристиан Фрилинг (1984) ойлап тапқан. Янус шахматы: 10×8 тақтада екі янус (принцесса) бар. Вернер Шендорф (1978). Махараджа және Сепои: Қара толық әскерге ие, ал Ақ тек бір фигураға ие: махараджа (патшалық амазонка). Қазіргі заманғы шахмат: 9×9 тақтада, қосымша пешкамен және премьер-министрмен (принцессамен) ойналады. Габриэль Висенте Маура (1968). : Сейраван шахматынан шабыттанған коммерциялық нұсқа. Бұл нұсқада 10 фантастикалық фигура бар: архиепископ, канцлер, бүркіт (Сейраван шахматынан ерекше ережелермен), піл (Сейраван шахматынан ерекше ережелермен), барс, зеңбірек (Сянцзиден ерекше), бір мүйіз, бекініс, өрмекші және амазонка (осы ойында айдаһар деп те аталады). Ойыншылар 10 мүмкін фигураның ішінде 2-ін таңдап, оларды ойын барысында енгізу әдісін пайдалана алады. Сейраван шахматы: Коммерциялық нұсқа. Елдіршін (императрица) және бүркіт (принцесса) бейнеленген стандартты 8×8 тақтада ойналады. GM Яссер Сейраван мен Брюс Харпер (2007).

There are a number of variants which use the empress (rook + knight) and princess (bishop + knight) compound pieces. The empress is also called marshall or chancellor. The princess is also called cardinal, archbishop, janus, paladin, or minister. Another compound piece is the amazon (queen + knight). To adapt to the new pieces, the board is usually extended to 10×8 or 10×10 with additional pawns added. Almost Chess: Uses an 8×8 board, with the conventional starting position, but queens are replaced by chancellors (empresses). By Ralph Betza (1977). A related variant is Sort of Almost Chess (Ralph Betza, 1994), where one player has a queen and the other has a chancellor. Capablanca Chess: A variant by the former world chess champion, José Raúl Capablanca. Played on a 10×8 board with chancellor (empress) and archbishop (princess). Capablanca Random Chess: Generalises all possible variants of Capablanca Chess with random starting positions following a method similar to that used in Chess960. By Reinhard Scharnagl (2004). Embassy Chess: Uses a 10×8 board with Marshall (Empress) and Cardinal (Princess). The starting position is borrowed from Grand Chess. By Kevin Hill (2005). Gemini Chess: Uses a 10×8 board with two Archbishops. From an idea of Dr Zied Haddad in 2016. The difference from Janus Chess is the initial setup where the archbishops are sandwiching the queen and king remaining in the center of the board. Gothic chess: A commercial variant played on a 10×8 board with Chancellor (Empress) and Archbishop (Princess). Grand Chess: Uses a 10×10 board with marshall (empress) and cardinal (princess). Invented by Christian Freeling (1984). Janus Chess: Uses a 10×8 board with two januses (princesses). By Werner Schöndorf (1978). Maharajah and the Sepoys: Black has a complete army, and White only one piece: the maharajah (a royal amazon). Modern Chess: Played on a 9×9 board, with an extra pawn and a prime minister (princess). By Gabriel Vicente Maura (1968). : A commercial variant, inspired from Seirawan Chess. This variant introduces 10 fairy pieces: archbishop, chancellor, hawk (different rules from Seirawan Chess), elephant (different rules from Seirawan Chess), leopard, cannon (different from Xiangqi), unicorn, fortress, spider, and amazon (also called dragon in this game). Players have a choice of 2 pieces among the 10 possible and method used to introduce them during the game. Seirawan Chess: A commercial variant. Uses a standard 8×8 board with elephant (empress) and hawk (princess). By GM Yasser Seirawan and Bruce Harper (2007).

Әдебиетті басқа нұсқалар

2000 жылғы: 10х10 тақтада ойналады, император, қаз, горгон, химера, айдаһар, минотавр, бір мүйізді ат және ашулы пери шахмат фигуралары бар. В.Р. Партонның туындысы. Bear chess – 1985 жылы Калинин қаласында Михаил Сосновский ұсынған 10x10 шахмат нұсқасы. 10x10 тақта; қосымша фигуралар – аюлар, олар N немесе R немесе B ретінде секіріп, екі шаршыға жылжуға қабілетті; бастапқы қатар (a1 j1/a10 j10) RNBBeQKBeBNR. Бастылар бастапқыда үш шаршыға дейін жылжуға болады (е.п. рұқсат етіледі). Кастингте K c/h қатарларына жылжуға болады. Бомбермен шахматы: Бомбермен видео ойыны сериясынан шабыттандырылған. 10х8 тақтада арнайы бомба мен дефузер фигураларымен ойналады. Бомба өз кезегінде тік және көлденең бағытта жарылуы мүмкін (бұраның қозғалысына ұқсас), жарылыс радиусының ішіндегі кез келген фигураны жояды. Дефузер бомбаны ұстап алады. Өте үлкен тақтадағы шахмат: 16х16 тақтада, он екі фигура түрімен (алтысы стандартты шахмат фигуралары) ойналады. Көптеген нұсқалары бар, соның ішінде 24×24 үлкен нұсқасы және 16×16×16 үш өлшемді нұсқасы бар. Chessers: Стандартты шахмат тақтасында, бірақ стандартты шахмат фигураларымен біріктірілген шашкамен ойналады. Кристофер Шварц және Сандер Беккерс жасаған. Ондық шахмат [көптүрлі]: 10х10 тақтада ойналады, көбінесе қосымша фигуралар қосылады. Кейбір ондық шахматтарда тек стандартты фигуралар қолданылады, ал басқалары, мысалы, Ондық Соколов Аңшысы шахматы, ертегі фигураларын қолданады. Мұндай нұсқалардың бірі – Ондық Ретта шахматы, ол патша, патшайым және екі бастыны қосады. В.Р. Партон ойлап тапқан. Аждаһа шахматы: 8x12 өлшемді үш тақтада, кейбір стандартты шахмат фигуралары және көптеген басқа фигуралар бар, олардың кейбіреулері деңгейлер арасында қозғалады. Гари Гигакс жасаған. Дуэль: Фигуралардың орнына тек құмарлық тасталады. 9х8 тақтада ойналады. Etchessera: Стандартты шахмат тақтасында ойналады, бірақ ойыншылар 17 түрлі фигурадан өз шахмат әскерін құрастырады. Геш: Го тақтасында ойналатын, өзгермелі фигуралармен ойналатын шахмат. Джетан: Эдгар Райс Берроуз өзінің "Марстың шахматшылары" романы үшін (1922) ойлап тапқан "Марстық шахмат", 10х10 тақтада ойналады. Бұл фигуралардың ешқайсысы стандартты шахмат фигуралары емес. Метамахия: 12×12 тақтада әрқайсысы 30 фигурадан тұрады, 12 фигура түрі (6 фигураның стандартты саны) және 12 мүмкін бастау орналасуы бар. Жаңа фигуралар: пушка және піл (Шакодағыдай), ханзада (патшалық емес патша, жоғарылатуға болады), түйе (ұзақ қашықтыққа секіруші), арыстан (бір немесе екі шаршы) және бүркіт (Тамерлан шахматынан шабыттанған). Жан Луи Казоның туындысы (2012). Принц пен принцесса: Антонио Марави Оягге жасаған, мұрагерлік критерийін қолданатын шахмат нұсқасы, онда патша немесе патшайым принц немесе принцессаның пайдасына ауыстырылады. Proteus: Стив Джексон ойыны жасаған, стандартты шахмат фигураларын бейнелеу үшін тек тістерді қолданатын шахмат нұсқасы. Шако: 10х10 тақтада ойналады. Жаңа фигуралар – шианки (қытай шахматы) және ескі шатраңның (патша мен бидің ата-бабалары) fers + alfil түрінде қозғалатын піл, сондықтан диагональ бойынша бір немесе екі шаршыға секіруге рұқсат етіледі. Жан Луи Казо (1997) жазған. Стелс шахматы: Диск әлемі сериясындағы ойдан шығарылған Анк Морпорк Ассасиндер гильдиясында ойналады; 8×10 тақтада ойналады. Әнші – "Құтқарушы". Стратомикалық: 10х10 тақтадағы стандартты шахмат массивіне ядролық зымырандар қосылады. Оларды ұшырған кезде олар кез келген 3х3 аумақты (достық фигураларды қоса) сәулелендіреді, тек патшалар ғана емес. Роберт Монтей Марсей (1972) жасаған. Уайлдбист шахматы: 11×10 тақтаны пайдаланады, әр ойыншының екі түйесі мен гнуы бар (темір + салт ат). Бастылар бастапқыда бір, екі немесе үш шаршыға жылжуға болады. Р. Уэйн Шмитбергер (1987) жасаған. Қасқыр шахматы: 8×10 тақтада, жұлдыздық фигуралар қасқыр (император), түлкі (принцесса), түнгі ат, сержант (Беролинаның бастысы) және піл (амазонка). Арно фон Вилперт (1943) жазған.

2000 A. D.: Played on a 10×10 board, features the empress, capricorn, gorgon, chimaera, dragon, minotaur, unicorn, and fury fairy chess pieces. By V. R. Parton. Bear chess — 10x10 chess variant, proposed by Mikhail Sosnovsky in 1985 in Kalinin. Board 10x10; extra pieces are Bears, which leap as N or two squares as R or B; baseline (a1 j1/a10 j10) RNBBeQKBeBNR. Pawns can move up to three squares initially (e. p. permitted). In castling, K moves to c/h files. Bomberman chess: Inspired by the Bomberman video game series. Played on a 10×8 board with special bomb and defuser pieces. The bomb can be exploded on its turn in vertical and horizontal directions (similar to the movement of a rook), destroying any pieces in the blast range. The defuser can capture a bomb. Chess on a Really Big Board: Played on a 16×16 board, with twelve piece types (six being the standard number of chess pieces). Has many subvariants, including a larger 24×24 version and a three dimensional 16×16×16 version. Chessers: Played on a regular chessboard but with checkers integrated with standard chess pieces. By Christopher Schwartz and Sander Beckers. Decimal Chess [multivariant]: Played on a 10×10 board, usually add extra pieces. Some decimal chesses use only standard pieces, but others such as Decimal Falcon Hunter Chess use fairy pieces. One such variant is Decimal Rettah chess, which adds a king, queen and two pawns. Invented by V. R. Parton. Dragonchess: Three 8x12 boards with some standard chess pieces and many other pieces, some of which move between the levels. Created by Gary Gygax. Duell: Dice are used instead of pieces. Played on a 9×8 board. Etchessera: Played on a regular chessboard but where players build their own chess army from a collection of 17 different pieces. Gess: Chess with variable pieces, played on a Go board. Jetan: A "Martian chess" invented by Edgar Rice Burroughs for his novel The Chessmen of Mars (1922), played on a 10×10 board. None of the pieces are standard chess pieces. Metamachy: On a 12×12 board with 30 pieces each, 12 piece types (6 being the standard number of chess pieces) and 12 possible starting arrangements. New pieces are the cannon and the elephant (like in Shako), the prince (a non royal king, can be promoted), the camel (long range leaper), the lion (any 1 or 2 squares) and the eagle (inspired by Tamerlane chess). By Jean Louis Cazaux (2012). Prince & Princess: The chess variant that uses the criterion of succession, where the king or queen are replaced in favor of the prince or the princess, created by Antonio Maravi Oyague. Proteus: A chess variant using dice to represent normal chess pieces, created by Steve Jackson Games. Shako: Played on a 10×10 board. New pieces are the cannon from xiangqi (Chinese chess) and an elephant moving as a fers+alfil of old shatranj (ancestors of queen and bishop), so diagonally one or two squares with jumps allowed. By Jean Louis Cazaux (1997). Stealth chess: Played in the fictional Ankh Morpork Assassins' Guild from the Discworld series of books; played on an 8×10 board. The fairy piece is the Assassin. Stratomic: Adds nuclear missiles to the standard chess array on a 10×10 board. When launched they irradiate any 3×3 area (friendly pieces included) except kings. By Robert Montay Marsais (1972). Wildebeest Chess: Uses an 11×10 board, each player has two camels and a wildebeest (camel + knight). Pawns move one, two, or three squares initially. By R. Wayne Schmittberger (1987). Wolf Chess: On an 8×10 board, with fairy pieces wolf (empress), fox (princess), nightrider, sergeant (almost a Berolina pawn), and elephant (amazon). By Arno von Wilpert (1943).

Түрлі ережелер

Бұл нұсқалар ойынның механикасына өзгерістер енгізеді, мысалы, фигуралардың жылжуы, ұстау ережелері немесе жеңіске жету шарттары.

Түрлі қимылдар саны

Бұл нұсқаларда бір немесе екі ойыншы да кезек сайын бірнеше рет қозғалуы мүмкін. Бұл нұсқалардағы тақта мен фигуралар стандартты шахматтағыдай. Аваланша шахматы: Әр қимыл стандартты шахмат қимылынан тұрады, содан кейін қарсыластың пиядаларының бірі қозғалады. Қос қимыл шахматы: Марсель шахматына ұқсас, бірақ en passant, шах немесе мат жоқ. Мақсаты – патшаны тұтқындау. Фред Галвин (1957). Қос тарту шахматы: Әр ойыншы бір ойын кезінде бір рет екі қимыл жасай алады. Бұл екі қимыл қарсыластың патшасын матқа қою үшін қолданылмайды. Кунг-фу шахматы: Кезексіз нұсқа. Кез келген ойыншы кез келген уақытта өзінің кез келген фигурасын жылжыта алады. Марсель шахматы (немесе екі қимыл шахматы): Ақтардың ойынның бірінші кезегі бір қимыл болғаннан кейін, әр ойыншы кезек сайын екі рет қимыл жасайды. Монстр шахматы (немесе Супер Король): Ақтарда король және төрт пияда бар, ал олар қара әскеріне қарсы екі рет тікелей қозғалуы мүмкін. Бір нұсқада ақтардың фигуралары әдеттегі бастапқы орналасуынан бір қатар алға жылжып бастайды, ал ақтардың пиядалары екі қадаммен басталуы мүмкін емес. Көп қимылды шахмат (i, j): Шахматтың бір түрі, онда ақтар кезек сайын i қимыл жасайды, ал қаралар j қимыл жасайды. Шах тексеуі міндетті емес, ал жеңіс – жаудың патшасын тұтқындау арқылы. Ойындар 2015 жылғы журнал мақаласында сипатталған және логикалық тұрғыдан талданған. Авторлар (1, 1) (фактически, стандартты шахмат) және (2, 2) жұптарынан басқа барлық (i, j) жұптары үшін ойынды нашар шешті. Прогрессивті шахмат (немесе шотланд шахматы): Ақ бір рет, содан кейін қара екі рет, содан кейін ақ үш рет және т.б. қозғалады. Жылдам шахмат: Әр кезекте ойыншы жылжыта алатын әр фигура жылжытылуы керек.

Ойынның ортасындағы басқа да ережелердің нұсқалары

Сіңіру шахматы (сондай-ақ, жемқор шахматы, қуат сіңіру шахматы немесе басып алушы шахматы): Фигуралар басып алған фигуралардың қабілеттерін иеленеді. Андернах шахматы: Басып алған фигураның түсі өзгереді. АСЕАН шахматы: Пілдер 3-ші қатардан басталады. Патшайымдар тек бір шаршыны диагональ бойынша, ал епископтар тек бір шаршыны диагональ бойынша немесе бір шаршыны тікелей алға жылжи алады. Атомдық шахматы: Кез келген шаршыда басып алу "атомдық жарылысқа" әкеледі, ол айналасындағы сегіз шаршыдағы барлық фигураларды жояды (ойыннан шығарады), пілдерден басқа. Бейрут шахматы: Ойыншылар біреуін жасырын түрде "бомбамен" жабдықтайды, оны кез келген уақытта жарылып, айналасындағы шаршыдағы барлық фигураларды жояды. Қарсыласты матқа жіберіп немесе оның патшасын жарып жеңіңіз. Джим Уинслоу (1992). Бенедикт шахматы: Орын ауыстыру арқылы басып алудың орнына, ойыншылар қарсыластың шабуылдаған фигурасын өз түсіне айналдыруы мүмкін. Чад: Патшалар 12×12 тақтада 3×3 "қамалмен" шектеледі, әр жағында сегіз мұнара бар, олар патшайымдарға айналуы мүмкін. Кристиан Фрилинг (1979). Текше шахматы: Фигуралар тек алға жылжи алады, алыс қатарға жеткенше. Шахматсыз шахматы: Ойыншыларға тек мат беру үшін ғана шахмат беруге тыйым салынады. 12×12 тақтадағы шахматы: 12×12 тақтада ойналады. Пілдер үшінші және оныншы қатарларда жоғарылайды. Д. Фогель (2000). Chessplus: Коммерциялық нұсқасы. Патшадан басқа кез келген достық фигураның екісіне дейін бір шаршыда орналасуы мүмкін. Кез келген фигура қозғалғанда екіншісін өзімен бірге алып жүруді таңдауы мүмкін. Цирце шахматы: Басып алынған фигуралар бастапқы шаршыларында қайта туылады. Конго: Патшалар (арыстандар) 7×7 тақтада 3×3 "қамалмен" шектеледі. Демиан Фрилинг (1982). Кубикалық шахматы: Фигура кубтары алты түрді көрсетеді; ойыншы кез келген пілді кубін айналдырып, басып алынған түрге сәйкес келеді. Владимир Приблинец (1977). Dragonfly: 7×7 немесе алтыбұрышты тақтада ойналады, патшайымдар жоқ, басып алынған піл емес фигуралар ешқашан өлмейді (Chessgi сияқты) және кез келген бос шаршыға тасталуы мүмкін. Кристиан Фрилинг. Динамо шахматы: Басып алуды қарсыластың фигураларын итеру немесе тартып алумен ауыстырады. Ханс Клювер және Питер Каль (1968). Push Chess-тің жақын нұсқасы (Фред Галвин, 1967). Эйнштейн шахматы: Фигуралар қозғалғанда күштірек немесе әлсіз фигураларға айналады. Гравитациялық шахматы: Әр жүрістен кейін пілдерден басқа барлық фигуралар тақтаның жоғары қатарларына қарай түседі, сегізінші қатарға жеткенше немесе жолда басқа фигура немесе піл кездескенше. Желілі шахматы: Тақтаға сызықтар желісі салынған. Жүріс заңды болуы үшін, ол кем дегенде осы сызықтардың бірінен өтуі керек. Қорғау шахматы (немесе Исландия шахматы): Фигураны достас фигуралар толығымен қорғамаған кезде ғана басып алуға болады. Мат, егер матты мәжбүрлейтін фигура қорғалған болса және сондықтан оны басып алуға болмаса, пайда болады. Хафт Шредингер шахматы: Әр фигура бастапқыда кез келген фигура бола алатын кванттық суперпозицияда басталады, толқындық функция бақылау арқылы құлдырайды. Шахматтағыдай, Хафт Шредингер шахматында жасырын ақпарат жоқ, ал Шредингер шахматы жасырын ақпарат ойыны ретінде қарастырылады. Иерархиялық шахматы: Фигураларды келесі ретпен жылжыту керек: піл, жылқы, епископ, мұнара, патшайым, патша. Тиісті фигурасы бар, бірақ оны жылжыта алмайтын ойыншы жеңіледі. Қалдық шахматы: Басып алынған фигуралар ұстаушының "түрмесінде" сақталады және қарсылас оларды босатып, "қалдық алмасу" арқылы ойынға (шоги сияқты) енгізе алады. Джон Лесли (1997). Джедай рыцарь шахматы: Жылқылар қабылданған ережелерге байланысты үш қадамды диагональ бойынша немесе көлденең немесе екеуімен де жылжи алады. Секіру шахматы: Мұнара, епископ және патшайым кез келген фигураның бір жағынан (дос немесе қарсылас) басқа жағына өздерінің қалыпты қозғалыс бағытында жылжи алады. Патша мен Жылқы үшін ешқандай өзгеріс жоқ. Секіру қозғалысы дәл екі шаршыны құрайды және шах беруге немесе басып алуға қолданылуы мүмкін. Секіру қозғалыстары '^' арқылы белгіленеді. Бастапқы позицияда: 1. R^a3 және 1. B^a3 екеуі де заңды. Бұрынғы Pentamind чемпионы Ален Деккер (2004). Камикадзе шахматы (немесе Хара Кири шахматы): Басып алу кезінде, басып алған фигура да ойыннан шығарылады. Бұл патша өзін-өзі қорғай алмайтынын білдіреді. Егер ол өз патшасын ашық шахматқа ұшыратса, басып алуға рұқсат етілмейді. Б. Г. Лоустың идеясы (1928). Патша патшалық және шахматты жоюға басымдық беріледі. Патша соңғы болып жоғалуы керек; барлық басқа фигуралар басып алынғаннан кейін шахматқа кіруге рұқсат етіледі. Knightmare Chess: Ойын ережелерін өзгертетін карталармен ойналады. Knight реле шахматы: Достық жылқымен қорғалған фигуралар жылқы сияқты жылжи алады. Леган шахматы: Тақта 45° бұрылғандай ойналады, бастапқы позиция және пілдердің қозғалысы сәйкес түрде бейімделеді. Мадраси шахматы (немесе Еретик шахматы): Бір түрінің қарсы түрімен шабуылданған фигура парализге ұшырайды. Монохромдық шахматы: Барлық фигуралар бастапқыда бастаған түске қарай бір түсті шаршыда қалуы керек. Шахматсыз шахматы: стандартты ережелер, бірақ шахматқа рұқсат етілмейді, бұл патшаның қауіпсіздігін азайтады. 2019 жылы Владимир Крамник ұсынған, тең ойынды және қызықты емес ойындарды азайту мақсатында және Alpha Zero-да сынақтан өткізілген. Патрульдік шахматы: Басып алулар және шахтар тек басып алушы немесе шахтық фигура достық фигурамен қорғалғанда ғана мүмкін. PlunderChess: Басып алған фигура басып алынған фигураның қозғалыс қабілеттерін уақытша алуға рұқсат етіледі. Pocket Knight Chess (немесе Tombola Chess): Ойыншылар тақтаның жанында сақтайтын қосымша жылқыға ие. Ойын барысында ойыншы жылқыны кез келген бос шаршыға орналастыра алады. Содан кейін ойын қалыпты түрде жалғасады. Portal Chess [көп түрлі]: Телепортацияны тақталарға немесе шаршыларға қамтитын бірнеше ойынның кез келгені. Жеткісіз шахматы (немесе Заңсыз шахматы, Сынау шахматы): Ойналған жүріс қарсылас тарапынан қабылданбауы мүмкін, бірінші ойыншы басқа жүріске өтуге мәжбүр болады, ол қабылданбауы керек. Ауыстыру шахматы (немесе Bhagavathi Chess, Канад шахматы, Madhouse Chess немесе Қайталау шахматы): Басып алынған фигуралар тақтан алынбайды, бірақ басып алған адам бос шаршыға орналастырылады. Мылтық шахматы (немесе Ату шахматы, Снайпер шахматы): Басып алу кезінде, басып алған фигура басып алынған фигураның шаршысын басып алудың орнына бастапқы шаршысында қалады. Бұл нұсқа 16×16 тақтада ойналады. Стандартты қара және ақ фигуралардан басқа, тақтаның айналасында 80 басқа түсті фигуралар (әрқайсысы 8 фигурадан 10 түс) бар. Тақтаның ортасына жақын түсті шаршылар тақтаның айналасындағы түсті фигураларға сәйкес келеді және ойыншының фигурасы түсті шаршыны басып алғанда, ол сәйкес түсті фигураларды бақылауға ие болады. Фигура түсті шаршыда жылжытылса немесе басып алынса, сәйкес фигураларды бақылау жоғалады (басып алу жағдайында екінші ойыншыға беріледі). Ойыншылар "режимдік өзгерту" арқылы бастапқы армиясының түсін де ауыстыра алады. Марк Бейтс.

Absorption chess (also called cannibal chess, power absorption chess, or seizer's chess): Pieces gain the abilities of the pieces they capture. Andernach chess: A piece making a capture changes colour. ASEAN chess: Pawns start on the 3rd ranks. Queens can only move 1 square diagonally and Bishops only 1 square diagonally or 1 square directly forward. Atomic chess: Capture on any square results in an "atomic explosion" which kills (i. e. removes from the game) all pieces in the eight surrounding squares, except for pawns. Beirut Chess: Players secretly equip one of their men with a "bomb", which can be detonated at any time, wiping out all pieces on surrounding squares. Win by checkmating the opponent, or blowing up their king. By Jim Winslow (1992). Benedict chess: Instead of capturing by displacement, players may convert an enemy piece they attack to their own color. Chad: Kings are limited to 3×3 "castles" on a 12×12 board dominated by eight rooks per side which can promote to queens. By Christian Freeling (1979). Checkers chess: Pieces can only move forward until they have reached the far rank. Checkless chess: Players are forbidden from giving check except to checkmate. Chess on a 12 by 12 board: Played on a 12×12 board. Pawns promote on the third and tenth ranks. By D. Vogel (2000). Chessplus: Commercial variant. Up to two of any friendly piece save the King may occupy the same single square. Either piece may choose to carry the other with it if or when it moves. Circe chess: Captured pieces are reborn on their starting squares. Congo: Kings (lions) are limited to 3×3 "castles" on a 7×7 board. By Demian Freeling (1982). Cubic Chess: Piece cubes display the six piece types; a player can promote any pawn by rotating its cube to match a captured piece type. By Vladimír Pribylinec (1977). Dragonfly: Played on a 7×7 or hex board, no queens, captured non pawn pieces never die (à la Chessgi) and can be dropped on any open square. By Christian Freeling. Dynamo Chess: Capturing is replaced by pushing or pulling enemy pieces off the board. By Hans Klüver and Peter Kahl (1968). A close variant of Push Chess (by Fred Galvin, 1967). Einstein chess: Pieces transform into more or less powerful pieces when they move. Gravity chess: After every turn, all pieces other than pawns fall towards the higher ranks of the board, until they either reach the eighth rank, or another piece or pawn in the way. Grid chess: The board is overlaid with a grid of lines. For a move to be legal, it must cross at least one of these lines. Guard chess (or Icelandic chess): Allows captures only when a piece is completely unprotected by friendly pieces. Checkmate occurs when the piece forcing the mate is protected and therefore cannot be captured. Haft Schrödinger Chess: Every piece starts in a quantum superposition initially able to be any piece until the waveform is collapsed by observation. As in chess, Haft Schrödinger Chess does not have hidden information, whereas Schrödinger's Chess is regarded as a game of hidden information. Hierarchical chess: Pieces must be moved in the order: pawn, knight, bishop, rook, queen, king. A player who has the corresponding piece but cannot move it loses. Hostage chess: Captured pieces are held in the capturer's "prison", and can be released by the opponent and dropped into play (like shogi) via a "hostage exchange". By John Leslie (1997). Jedi Knight chess: Knights may move three steps diagonally or horizontally or both, depending on the rules accepted. Jump chess: The rook, bishop and queen may move from one side of any piece (friend or foe) to the other side in their normal direction of movement. No change for the King and Knight. Jump move is exactly two squares, and can be used to give check or to capture. Jump moves are notated using '^'. In the starting position, 1. R^a3 and 1. B^a3 are both legal. By former Pentamind champion Alain Dekker (2004). Kamikaze chess (or Hara Kiri chess): When capturing, the capturing piece is removed from play also. This means a king cannot defend itself by capturing an attacker. A capture is not allowed if it exposes one's own king to discovered check. Idea from B. G. Laws (1928). The king is royal and removing a check takes precedence over capturing. The king must be lost last; moving into check is permitted after all other pieces have been captured. Knightmare Chess: Played with cards that change the game rules. Knight relay chess: Pieces defended by a friendly knight can move as a knight. Legan chess: Played as if the board would be rotated 45°, initial position and pawn movements are adjusted accordingly. Madrasi chess (or Weird chess): A piece which is attacked by the same type of piece of the opposite color is paralysed. Monochromatic chess: All pieces must stay on the same color square as they initially begin. No Castling Chess: standard rules except that castling is not allowed, which means king safety is reduced. Proposed in 2019 by Vladimir Kramnik with the aim of reducing draws and uninteresting games, and tested on Alpha Zero. Patrol chess: Captures and checks are only possible if the capturing or checking piece is guarded by a friendly piece. PlunderChess: The capturing piece is allowed to temporarily take the moving abilities of the piece taken. Pocket Knight Chess (or Tombola Chess): Players have an extra knight they keep at the side of the board. Once during the game, a player may place the knight on any empty square for their move. Play then proceeds as normal. Portal Chess [multivariant]: Any of a number of games that involve pieces or squares for teleportation around the board(s). Refusal chess (or Outlaw chess, Rejection chess): A played move can be refused by the opponent, forcing the first player to change to another move, which must be accepted. Replacement chess (or Bhagavathi Chess, Canadian Chess, Madhouse Chess, or Repeating Chess): Captured pieces are not removed from the board but relocated by the captor to any vacant square. Rifle chess (or Shooting chess, Sniper chess): When capturing, the capturing piece remains unmoved on its original square, instead of occupying the square of the piece captured. : This variant is played on a 16×16 board. In addition to the standard black and white pieces, the board is also encircled by 80 other coloured pieces (10 colours of 8 pieces each). Coloured squares near the center of the board correspond to the coloured pieces around the board, and when a player's piece occupies a coloured square, that player gains control of the matching coloured pieces. If a piece on a coloured square is moved or captured, control of the matching pieces is lost (transferred to the other player in case of capture). Players may also switch the color of their initial army through "regime change". By Mark Bates.

Ойынның аяғында қолданылатын ережелердің нұсқалары

Патшаға қарсы шахмат: Анти-патшасы бар шахмат. Анти-патша патша секілді қозғалады. Бұл фигураға шабуыл жасалмағанда ол шахтада болады. Егер ойыншының анти-патшасы шахтада болса және қарсылас шабуылдаған алаңға көше алмаса, ойыншы жеңіледі (мат). Анти-патша жау фигураларын ала алмайды, бірақ өз фигураларын ала алады. Патша қарсыластың анти-патшасына шабуыл жасай алмайды. Анти-патша өз патшасын шахтаға қоймайды. (Яғни, патша мен анти-патшаның жанындағы алаңдарда болуы мүмкін, бұл шахта емес және егер басқа фигура шабуыл жасамаса, анти-патша шахтан қашуға көмектеспейді.) Басқа ережелер стандартты шахматтағыдай, соның ішінде тұрақты патшаға шах және мат. Питер Аронсон (2002). Апокалипсис: 5x5 тақтада әр жақта екі жылқы және бес піл бар, жеңіс үшін барлық жау пілдерін жою керек. Дайындалған қозғалыстар бір уақытта орындалады. C.S. Эллиотт (1976). Түсті шахмат: 6 түсті тақтада ойналады, қозғалыс тәртібі Марсель шахматындағыдай, бірақ әр фигураның қай түске жүретінін көрсететін ережелер бар. Ойын қарсыластың патшасын (мат емес) алу арқылы жеңіледі, ал патшалар шахтада қалуы мүмкін. Ұқсас нұсқалары: Тізбекті түсті шахмат және Алапат түсті шахмат. Том Норфолк (2017). : Әдеттегі фигуралардан басқа, екі ойыншы кішкентай резеңке үйрекке бірлесіп ие болады, ол "тосқауыл" рөлін атқарады (яғни оған немесе оның үстінен ештеңе жүре алмайды) және әр қозғалыстан кейін жаңа алаңға жылжытылуы керек. Мақсат - қарсыластың патшасын сәтті алу. Ойын аяқталғанда жеңіс. Жою шахматы: Жеңіс үшін ойыншы қарсыластың бір түріндегі барлық фигураларын (мысалы, барлық жылқыларын немесе барлық пілдерін және т.б.) алуы керек. Hexapawn: Тек пілдермен, өзгертілетін өлшемдегі тіктөртбұрыш тақтада ойналады. Әр ойыншының мақсаты - өз пілдерінің біреуін тақтаның қарсы жағына жылжыту немесе қарсыластың қозғалуына кедергі келтіру. Jesön Mor: 9x9 тақтада әр жақта тоғыз жылқы. E5 алаңын бірінші басып алып, одан кейін кететін ойыншы жеңімпаз болады. Моңғолиядан. Төбедегі патша: Маттан басқа, өз патшасын орталық алаңдардың біріне (d4, d5, e4, e5) жылжыту арқылы жеңіске жетуге болады. Бұл sannin shogi ережесіне ұқсас, ол ойыншыға өз патшасын ортаға жылжытып жеңіске жетуге мүмкіндік береді. Knightmate (немесе Мат жылқыға): Мақсат - қарсыластың жылқысын (бастапқыда e қатарында) матқа қою. b және g қатарындағы патшаларды басқа фигуралар сияқты алуға болады. Пілдер патшаға айналуы мүмкін, бірақ жылқыға айнала алмайды. Брюс Зимов (1972). Жоғалту шахматы (немесе Антишахмат, Сыйлық шахматы, Өзін-өзі өлтіру шахматы, Қатерлі шахмат, Барлығын алу шахматы, Мені алу шахматы, Кері шахмат): Алу қозғалыстары міндетті, мақсат - барлық фигураларды жоғалту. Шах болмайды; патша қарапайым фигура сияқты алынады. Патшалар жарысы: Ойыншылар 8-ші қатардағы патшалармен жарысады. Алу болады, бірақ шах немесе мат жоқ. Шаттақпен жеңіс шахматы: Қалыпты шахмат, бірақ шаттақ жеңіс деп есептеледі. Үш шах шахматы: Шахматтың стандартты ережелері қолданылады, бірақ ойыншы қарсыласын үш рет шахта қою арқылы жеңе алады. Дэвид Притчард "Шахмат түрлерінің энциклопедиясында" оның советтік тегі болуы мүмкін екенін және Анатолий Карповтың жастығында "жеңілмейтін" ойыншы болғанын атап өтеді.

Anti King chess: Features an anti king. The anti king moves in the same way as a king. This piece is in check when not attacked. If a player's anti king is in check and unable to move to a square attacked by the opponent, the player loses (checkmate). The anti king cannot capture enemy pieces, but can capture friendly pieces. A king may not attack the opponent's anti king. The anti king may not check its own king. (That is, a position when a king and an anti king are on adjacent squares is possible, does not mean any check and does not help the anti king to avoid check if any other piece does not attack him.) Other rules are the same as in standard chess, including check and checkmate to the regular king. By Peter Aronson (2002). Apocalypse: On a 5×5 board, each side has two knights and five pawns, win by eliminating all enemy pawns. Prepared moves are executed simultaneously. By C. S. Elliott (1976). Colour Chess: Played on a multicoloured board of six colours, with the order of turns taken as in Marseillais chess but with rules indicating which colour each piece may move to. The game is won by capturing the opponent's king (rather than checkmate) and kings may remain in check. Similar variants include Sequence Colour Chess, and Swarm Colour Chess. By Tom Norfolk (2017). : In addition to the usual pieces, the two players have joint control of a small rubber duck which acts as a "blocker" (i. e. nothing can move onto or through it), and which must be moved to a new square after every turn. The goal is to successfully capture the opponent's king. A stalemated player wins. Extinction chess: To win, a player must capture all of any one type of pieces of the opponent (for example, all the knights an opponent has, or all their pawns, etc.). Hexapawn: Played on a rectangular board of variable size with only pawns. The goal of each player is to advance one of their pawns to the opposite end of the board or to prevent the other player from moving. Jesön Mor: Nine knights per side on a 9×9 board. The first to occupy square e5, and then leave it, wins the game. From Mongolia. King of the Hill: In addition to checkmate, a legal move that moves one's own king to one of the center squares (d4, d5, e4, e5) wins. This is analogous to sannin shogi's rule that allows a player to win by legally moving their king to the center. Knightmate (or Mate The Knight): The goal is to checkmate the opponent's knight (initially on e file). The kings on b and g files can be captured as other pieces. Pawns can promote to kings but not to knights. By Bruce Zimov (1972). Losing chess (or Antichess, Giveaway chess, Suicide chess, Killer chess, Take all chess, Take me chess, Reverse chess): Capturing moves are mandatory and the objective is to lose all one's pieces. There is no check; the king is captured like an ordinary piece. Racing Kings: Players race kings to the 8th rank. Captures, but no checks or checkmate. Stalemate win chess: Normal chess, but stalemate is considered a win. Three check chess: Standard rules of chess apply, but a player can win by putting their opponent in check three times. In The Encyclopedia of Chess Variants, David Pritchard notes it being of probable Soviet origin, and that Anatoly Karpov was an "invincible" player in his youth.

Түрлі тақталар (2 ойыншы, тікбұрышты емес)

Бұл санатта фигуралардың қозғалысы тақтаның геометриясына байланысты өзгертілуі мүмкін.

Сексеугналдық кеңістіктер

Баскервиллдің алтыбұрышты шахматы: Шахматтың алтыбұрышты аналогына жасалған ең алғашқы тырабыс. 83 ұяшықты алтыбұрышты тақта, төрт бұрышы бар. Глинскийдің алтыбұрышты шахматы сияқты, бірақ ерекше пиондық қимылдар немесе алтыбұрышты патша қимылдары жоқ. Қарсыласатын епископтар әртүрлі түсті қыштарда орналасып, бір-біріне шабуылдай алмайды. Х.Д. Баскервилл (1929). Брускидің алтыбұрышты шахматы: 84 алтыбұрышты ұяшықтан тұратын дұрыс емес тақтада шахмат. Глинскийдің алтыбұрышты шахматы сияқты, бірақ тоғыздың орнына он пион, сызықтық бастама, пиондар үшін екі алға жылжу бағыты, пиондар диагональ бойынша алға қарай соққылайды және рокировка. Яков Бруски (1966). Де Вазаның алтыбұрышты шахматы: 81 алтыбұрышты ұяшықтан тұратын ромб пішіндес тақтада шахмат. Глинскийдің алтыбұрышты шахматы сияқты, бірақ сызықтық бастама, пиондар үшін екі алға жылжу бағыты, пиондар диагональ бойынша алға қарай соққылайды, және рокировка. Гельге Э. де Ваза (1953) ойлап тапқан. Глинскийдің алтыбұрышты шахматы: Алтыбұрышты тақтадағы шахматтың ең танымал нұсқасы. Үш епископ, тоғыз пион, 91 алтыбұрышты ұяшық бар. Владysław Глинский (1936) ойлап тапқан. Маккуидің алтыбұрышты шахматы: Глинскийдің алтыбұрышты шахматы сияқты алтыбұрышты тақтада шахмат, бірақ басқа бастапқы орналасу, тоғыздың орнына жеті пион және пиондар диагональ бойынша алға қарай соққылайды. Ричард Хоникатт пен Дэвид Маккуи (1978–1979) еңбектері. Полгар Супержұлдыз шахматы: Арнайы жұлдыз пішіндес тақтада ойналатын алтыбұрышты нұсқа. Ласло Полгар (2002) ойлап тапқан. Шафранның алтыбұрышты шахматы: 70 ұяшықтан тұратын дұрыс емес алтыбұрышты тақтада шахмат. Глинскийдің алтыбұрышты шахматы сияқты, бірақ бастапқы позиция, пионның алғашқы қимылдары, пиондардың диагональ бойынша алға қарай соққылауы және рокировка бойынша ерекшеленеді. Григоревич Шафран (1939) ойлап тапқан. Штрозевскийдің алтыбұрышты шахматы: 81 алтыбұрышты ұяшықтан тұратын шаршы пішіндес тақтада шахмат. Патша мен жылқы торлар шаршылар сияқты қозғалады. Казимир С. Штрозевский (1976) ойлап тапқан. : 91 ұяшықты алтыбұрышты тақтада ойналатын Троя соғысынан шабыттанған нұсқа. Фигуралар мифтік кейіпкерлердің аттарымен аталады.

Үшбұрышты кеңістік

Три шахмат: Үшбұрышты шахматтың бір түрі. Қалқа мен піл алты бағытта, патшайым он екі бағытта қозғалады. Джордж Декл ағаның еңбегі.
Үшбұрышты шахмат: Тақта 96 үшбұрыштан тұрады. Қалқа мен пілдің үш бағыты бар; патшайымның алты бағыты бар. Үш қосымша піяда және бір мүйізтұмсық. Джордж Декл ағаның еңбегі.

Басқа 2D-жоспарлаулар

Balbo's Game: 70 квадраттан тұратын ерекше пішіндес тақта. Әр ойыншыға толық әскер, бір пілден кем. Қамал жасауға рұқсат жоқ. Г. Балбо (1974). Chessence: Әр ойыншыға 9 фигура 6×9 тақтада бір-біріне қатысты орналасуына сәйкес қозғалады. Джим Уинслоу (1989). Дөңгелек шахмат: Төрт сақинадан тұратын дөңгелек тақтада ойналады, әрқайсысы он алты шаршыдан тұрады. Кросс шахмат: Кросс пішіндес ұяшықтар, алтыбұрышты шахмат сияқты тақта геометриясы, бірақ қалыпты шахматқа ұқсас қозғалыстар (мысалы, пілдерде алты емес, төрт бағыт бар; ферзьдер сегіз, он екі емес). Әр жақта қосымша мұнара, ат және піл. Джордж Декл аға. Цилиндр шахмат: Цилиндр пішіндес тақтада ойналады, a және h қатарлары "қосылған". Осылайша ойыншы оларды a қатары h қатарының жанында тұрғандай (және керісінше) пайдалана алады. Дипломат шахмат: 43 ұяшықты шеңберлі тақтада ойналады, оның ішінде орталық шеңбер әр көрші ұяшыққа тік және диагональ бойынша саналады. "Дипломат" фигурасы бар, ол жау фигураларын басып алудың орнына, сатып алуға мүмкіндік береді. Енохиан шахмат: Алтын таңның герметикалық орденімен байланысты, сиқырлы символикасы бар төрт ойыншыға арналған нұсқасы. Шексіз шахмат: Көптеген ойыншылар мен математиктер шексіз шахмат тақтасында ойналатын шахматтың түрлерін ойлап тапты. Масон шахмат: Тақтаның әр басқа қатарындағы шаршылар ішке қарай жылжытылған. Шахмат сияқты, бірақ жаңа кірпіш сияқты тақтаға бейімделген қозғалыстармен. Джордж Декл аға. Омега шахмат: 10×10 тақтада төрт қосымша шаршы, әр бұрышта. Чемпион және колдун фигуралары бар. Екеуі де ерекше секіру жолдарымен секіруге қабілетті. Ромб шахмат: 72 ромб шаршыдан тұратын алтыбұрышты тақта қолданылады. Шахмат фигураларының стандартты жиынтығы қабырғасы бойынша немесе төбесі бойынша қозғалады. Шахмат-мат қою мақсаты әдеттегідей. Тони Палетта (1980). Роллербол: Сол аттас ғылыми-фантастикалық фильмнен шабыттандырылған, фигуралар роллер дерби сияқты трассада сағат тілі бойынша қозғалады. Жан Луи Казо (1998). Сфералық шахмат [көп түрлі]: Сфераның бетіне оралған шахмат тақтасында ойналатын түрлі нұсқалар. a және h қатарлары іргелес. Полюстер дөңгелек немесе сегізбұрышты болуы мүмкін және нұсқасына қарай бос немесе толтырылған болуы мүмкін. Тақта шеттері жоқ, сондықтан патшалардың әрқашан сегіз көршілес шаршысы болады. Трансполярлық диагональдық қозғалыстар әдетте түрлі нұсқаларды ажыратады. Тақтар шахматы: Дөңгелек және шаршы компоненттерді біріктіретін тақта қолданылады, бұл ұзақ қашықтықтағы фигураларға үш жақтан шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Тақта екі қамал мен шайқас алаңына бөлінген. Фигура бір қозғалыста екі қамал қабырғасын кесіп өте алмайды, ал шахмат астында тұрған патша шахматты берген фигураны ұстау үшін ғана қамалдан шыға алады. Аттар қосымша, басып алмауға арналған қозғалыстарға ие. Ричард Ван де Вентер (1999). Аймақтық шахмат: 8×8 негізгі тақтаның екі жағында үшбұрышты қанаттар немесе "аймақтар" бар. Екі аймақтың біріндегі шаршыдан басталатын ферзьдер, пілдер және мұнаралар бағытын өзгертіп, бір қозғалыста жалғастыра алады. Мысалы, ферзь кедергіден айналып, қарсы аймақтағы фигураға шабуыл жасай алады. Бағытты өзгерту қабілеті тек фигураның қозғалысы аймақтық аймақтан басталғанда қолданылады. Бір аймақтан екінші аймаққа өтуге болады (ферзь мен мұнараны пайдалану арқылы), бірақ аймаққа кірген кез келген фигура кеңейтілген қозғалысты пайдалана алмайды.

Balbo's Game: A novel shaped board with 70 squares. Full armies for each player, minus one pawn. No castling. By G. Balbo (1974). Chessence: Nine pieces per player move according to their relative positions to each other on a 6×9 board with missing squares and kings immobile in the corners. By Jim Winslow (1989). Circular chess: Played on a circular board consisting of four rings, each of sixteen squares. Cross chess: Cross shaped cells, board geometry like hex chess but moves akin to normal chess (e. g. bishops have four directions, not six; queens eight, not twelve). Extra rook, knight, and pawn per side. By George Dekle Sr.
Cylinder chess: Played on a cylinder board with a and h files "connected". Thus a player can use them as if the a file were next to the h file (and vice versa). Diplomat chess: Played on a circular board with 43 cells, including the centre circle which is considered orthogonal and diagonal to every adjacent cell. Includes a 'diplomat' piece which instead of capturing can suborn enemy pieces. Enochian chess: A four player variant with magical symbolism, associated with the Hermetic Order of the Golden Dawn. Infinite chess: Numerous players and mathematicians have conceived of chess variations played on an unbounded chessboard. Masonic Chess: Every other board rank is indented. Same as chess, with moves adapted to the new brickwork like board. By George Dekle Sr.
Omega chess: On a 10×10 board with four extra squares, one per corner. Includes the champion and wizard fairy pieces. Both are leapers, with different ways of leaping. Rhombic Chess: Uses a hex shaped board comprising 72 rhombus cells. Normal set of chess pieces move edgewise or pointwise. Checkmate objective as usual. By Tony Paletta (1980). Rollerball: Inspired by the sci fi film of the same name, pieces move clockwise around a Roller Derby like track. By Jean Louis Cazaux (1998). Spherical chess [multivariant]: A family of variants played on a chessboard wrapped around a sphere. The a and h files are adjacent. The poles are circular or octagonal and may or may not be occupied according to the variant. There are no board edges, so kings always have eight adjacent squares. Trans polar diagonal moves mostly differentiate between variants. Thrones Chess: Uses a board that combines a circular component and a square component, which allows long range pieces to attack from three sides. The board is divided into two castles and a battlefield. A piece cannot cross more than two castle walls in the same move, and a king in check may not leave a castle except to capture the piece giving check. Knights have additional non capturing moves. By Richard Van de Venter (1999). Zonal chess: Board has triangular wings or "zones" on either side of the main 8×8 board. Queens, bishops, and rooks that start from one of the squares in either zone may change direction and keep going on the same move. A queen, for example, could zig around an obstruction and attack a piece in the opposite zone. The power to change direction only applies when a piece's move starts from a zonal area. It is possible (using the queen and rook) to cross the board from one zone to another, but any piece entering a zone cannot make use of the extended move.

Жоғары өлшемді тақталар

Ойын алаңы үш немесе одан көп өлшемді болатын бірнеше нұсқалар әзірленді. Көп жағдайда қосымша кеңістіктік өлшем бір-біріне жақын орналасқан бірнеше тақта арқылы бейнеленеді. Кейбір қосымша өлшемді нұсқалар қазіргі заманғы соғыстың 3D сипатын көрсетуге тырысады (мысалы, Raumschach, ол әуе және су асты соғысын бейнелеу үшін жасалған), ал басқалары параллель әлемдер мен уақыт саяхаты сияқты фантастикалық немесе ғылыми-фантастикалық идеяларды қамтиды. Соңғысының мысалы – 2020 жылы шыққан 5D Chess with Multiverse Time Travel компьютерлік ойыны ұсынған нұсқа, онда бірнеше тақта параллель түрде қолданылады. 5D Chess with Multiverse Time Travel: Ойыншылар өз кейіптерін уақыт пен уақыт желілері арасында жылжыта алады, бұл оларға ойынның басындағы тақтамен өзара әрекеттесуге және кейіптерді жылжытуға болатын балама уақыт желілерін жасауға мүмкіндік береді. Ойынды жеңу үшін кез келген уақыт пен уақыт желісіндегі кем дегенде бір патшаны мат ету жеткілікті. Ұшатын шахмат: 8×8×2 тақтада ойналады, барлығы 128 ұяшықтан тұрады. Тек белгілі бір кейіптер ғана қосымша деңгейге өте алады. Параллель әлемдер шахматы: үш тақта қолданылатын 3D нұсқасы, әр ойыншы екі әскерге басшылық етеді, жау патшасын тұтқындау жеңіске жеткізеді. Ортаңғы тақта – өзінің ережелеріне бағынатын "көлеңкелі аймақ". Р. Уэйн Шмитбергер (1980-ші жылдар).

Көп қабатты тақталар

Алиса шахматы: Екі тақтада ойналады: бір тақтада жылжытылған фигура "көзілдіріп" екінші тақтаға өтеді. В. Р. Партон (1953). Ческерк: Төрт Алькерк тақтасын біріктіріп ойналады. Әр жақта қосымша бір піл және архиепископ бар. Джордж Декл аға. Қаңқабас шахмат: Алған фигуралар түсін өзгертіп, алған ойыншының түсіне сәйкес келеді және кейіннен кез келген бос қалған жерге қайта қоюға болады. Бұл нұсқаның екі түрі бар, олар Loop шахматы және Chessgi деп аталады. Полк шахматы: Бұл нұсқа 16 тікбұрышты 12×16 тақтада ойналады, әр тақтада акцент түстерімен көрсетілген бір ақ және бір қара бөлімше болады. Әр бөлімше 14 жаяу әскерден басталады, олар пілдерге ұқсас, бірақ тек тік немесе диагональ бойынша бір қадамға жылжуға болады, ал кейін кез келген бағытта бір қадамға жылжу үшін жақсарту қажет, сондай-ақ төрт піл, төрт жылқы, төрт мұнара, екі патшайым және бір патша болады. Ойыншылар ойын басталар алдында өз фигураларын қалауынша орналастыра алады. Бөлімшенің патшасы алынса, сол бөлімшенің барлық басқа фигуралары алаңнан шығарылады. Фигуралар бірімен-бірі жанасқан немесе өзара қолдау көрсететін фигуралар арқылы байланысқан құралымдар түрінде бірге жылжуға болады, ал фигураларды қабырғаларымен немесе күшті фигуралармен әлсіз фигураларды жеңу арқылы алуға болады. Фигуралар бір-біріне бірдей болса және олардың қозғалыс стиліне қол жеткізе алса, бір-бірін қолдайды; мысалы, екі піл басқа фигуралардың кедергісіз іргелес қисық жолында болса, бір-бірін қолдайды.

Бір ойыншы

Солитер сияқты, шахматтың бірнеше нұсқасы бар. Шахмат жұмбақтарынан айырмашылығы, бұл нұсқалардың бастапқы орны кездейсоқ болады. Олардың кейбіреулері шахматтың ауыстыру (пермутация) мәселелеріне ұқсас. "Квиенс Квадрилл" ойынын 1998 жылы Карен Робинсон ойлап тапты. Барлық шахмат фигуралары (пиондардан басқа) кездейсоқ түрде 4×4 тақтаға орналастырылады. Содан кейін бір патшайым алынып тасталады және ойын басталады. Фигуралар әдеттегідей қозғалады, бірақ оларды алуға рұқсат етілмейді. Ойыншы ақ және қара фигураларды түсіне қарамастан, кез келген ретпен қозғала алады. Мақсат – патшайымды алдын ала белгіленген жолмен жылжыту; мысалы, бір бұрыштан екінші бұрышқа немесе тақтадағы барлық алаңдарға бір рет тоқтау. "Гипподром" да осындай мақсатты көздейді. Оны 2003 жылы Энди Левики ойлап тапты. Бастапқы орналасу төрт жылқыны бірінші қатарға және шахмат жиынтығының қалған барлық фигураларын (пиондардан басқа) қалған алаңдарға орналастыру арқылы алынады. Содан кейін бір фигура (жылқыдан басқа) алынып тасталады және ойын басталады. Мақсат – барлық жылқыларды қарсы қатарға жеткізу. "Шахмат контрадансы" 1998 жылы Робинсон ойлап тапты және Ханс Бодлаендер атады, себебі орналасу екі қатардың бір-біріне қарама-қарсы тұрған контрадансына ұқсайды. Фигуралар әдеттегі шахматтағыдай орналастырылады, бірақ пиондарсыз. Бірінші және сегізінші қатарлар қауіпті аймақтар болып табылады, яғни осы қатарларда ешбір фигураны алуға болмайды. Ойынның мақсаты – барлық фигураларды тұтқындалу қаупінсіз, қарсы қатарға жылжыту. Қара және Ақ кезекпен жүреді.

Үш немесе одан да көп ойыншылар

Босуорт: 6×6 тақтада ойналатын төрт ойыншы нұсқасы. Ол ұрық үшін бөлшектермен арнайы карта жүйесін қолданады. Бөгде шахмат (немесе алмасу шахматы, сиам шахматы, алмасу шахматы, тандем шахматы, трансфер шахматы): Екі ойыншыдан тұратын екі команда екі тақтада бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Достастар қарама-қарсы түстерді қолданады және қолға түскен мүсіндерді серіктесіне береді. Ойынның екі ойыншы нұсқасы, тек бір тақтамен ойналады, ол – Crazyhouse. Бизнес шахматы [көп нұсқалы]: Екі командамен ойналады, әдеттегі шахмат ойнау ережелері қолданылады, бірақ ойынның бес нұсқасына дейін рұқсат етіледі. Команда әр түрлі қадамдарды еркін талқылай алады. Джамби: 9×9 тақтада төрт ойыншы ойнай алады және арнайы бөлшектердің төрт жиынтығы бар. Бөлшектер қарсыластың бөлшектерін ұстап алады немесе жылжыта алады. Ұсталған фигуралар тақтадан алынып тасталмайды, кері бұрылады. Үш немесе бес ойыншыға арналған нұсқалар бар (Pentachiavel). (1975) Герцогиня: Ойыншылар санының әртүрлілігімен танымал; 2, 3, 4 немесе 6 ойыншыны тегін, сондай-ақ 2v2, 2v2v2 немесе 3v3 командалық ойынды қолдайды. Тақта әр ойыншыға 4×5 "жапырақтан" тұрады. Бұл жапырақтар алтыбұрышты тақтаны қоршап тұрады, оның ішінде орталық алтыбұрышты "воронка" кеңістігінің айналасында екі шеңберлі шаршы бар. Үш жұлдызды шахмат фигурасы қолданылады, титулдық Герцогиня (принцесса), Қамал (императрица) және достардың фигураларын телепортациялай алатын Сиқыршы. Форшах: Стандартты тақтаны және стандартты фигуралардың екі жиынтығын пайдаланатын төрт ойыншы нұсқасы. Қамал шахматы: XVIII-XIX ғасырларда Ресейде ойналатын төрт ойыншыдан тұратын нұсқа. Төрт Фронт: 2012 жылы Габриэль Балди Лемониер деген уругвайлық профессор жасаған төрт ойыншы нұсқасы. Төрт ойыншы шахматы (немесе Төрт қолды, 4 ойыншы): Төрт адам ойнай алады және арнайы тақта мен екі түрлі түсті фигуралар жиынтығын пайдаланады. Екі режимді қамтиды: командалар немесе бәріне тегін. Қол мен ми: Екі адамнан тұратын командалар бір-біріне қарсы ойнайды; әр командада бір ойыншы "ми" болып табылады және қай кескінді жылжыту керектігін айтады, ал "қол" ойыншысы оны қайда жылжытуды таңдайды. Кватрошахмат: Стандартты шахмат әскерінен басқа, төрт ойыншы нұсқасы, әр тарап канцлер, архиепископ, манн, вазир, ферзь, екі түйе және екі жирафты басқарады. Джордж Декл ағаның Үш адам шахматы: Шахмат тақтасының үш жартысы біріктіріледі, бірінші шахмат матты жеңеді. Джордж Декл ағаның Тришахматы: Үш ойыншыға; 150 үшбұрышты ұяшықтар; канцлер (императрица) және кардинал (принцесса) патшайымның орнын алады. Джордж Декл ағаның

Bosworth: A four player variant played on 6×6 board. It uses a special card system with the pieces for spawning. Bughouse chess (or Exchange chess, Siamese chess, Swap chess, Tandem chess, Transfer Chess): Two teams of two players face each other on two boards. Allies use opposite colours and give captured pieces to their partner. The two player version of the game, played with only one board, is Crazyhouse. Business chess [multivariant]: Played with two teams using normal chess playing rules but allowing up to five variations of the game. The team may discuss and play alternative moves freely. Djambi: Can be played by four players on a 9×9 board and four sets of special pieces. Pieces can capture or move those of an adversary. Captured pieces are not removed from the board, but turned upside down. There are variants for three or five players (Pentachiavel). (1975)
Duchess: Notable for its wide variety of player counts; supports 2, 3, 4, or 6 players in a free for all, as well as 2v2, 2v2v2, or 3v3 team play. The board consists of one 4×5 "petal" for each player. These surround a core hexagonal board, which itself has two rings of squares around a central hexagonal "vortex" space. Three Fairy Chess pieces are used, the titular Duchess (princess), the Fortress (empress), and the Wizard, capable of teleporting friendly pieces. Forchess: A four player variant using the standard board and two sets of standard pieces. Fortress chess: A four player variant played in Russia in 18th and 19th centuries. Four Fronts: A four player variant created in 2012 by a Uruguayan professor named Gabriel Baldi Lemonnier. Four player chess (or Four handed, 4 Player): Can be played by four people and uses a special board and two sets of differently coloured pieces. Two modes includes: Teams or Free For All. Hand and brain: Teams of two play against each other; in each team, one player is the "brain" and calls out which piece to be moved, while the "hand" player chooses where to move it. Quatrochess: A four player variant, in addition to the standard chess army, each side controls a chancellor, archbishop, mann, wazir, fers, two camels, and two giraffes. By George Dekle Sr.
Three Man Chess: Three chessboard halves fused into one, first to checkmate wins. By George Dekle Sr.
Tri Chess: For three players; 150 triangular cells; chancellor (empress) and cardinal (princess) replacing queen. By George Dekle Sr.

Жасырын ақпарат бар немесе кездейсоқ пайдаланылатын нұсқалар

Стандартты шахматтан өзгеше, толық ақпаратты қамтитын ойын болғандықтан, бұл нұсқаларда ойыншылар тақтаның жай-күйі туралы толық мәліметке ие болмайды немесе бастапқы орналасудан кейін ойын қалай жүзеге асырылатынында кездейсоқтық элементі болады. ChessHeads: Ойын ережелерін өзгертетін карталармен ойналады. Choker: Шахмат пен покердің үйлесімі, ойыншылар стандартты шахмат жиынтығынан құралған карталарға ставка жасайды. Қара шахмат (немесе Соғыс тұмандығы): Ойыншы өз фигуралары шабуылдайтын тақтаның алаңдарын ғана көреді. Бүлдер шахматы [көп вариантты]: Ойыншының қозғалысына болатын фигуралары екі текше тастау арқылы анықталады. Фантазия шахматы: Соғыс ойынымен толықтырылған шахмат. Ойыншылар алаңдар үшін күреседі (бірнеше фигура бір алаңда болуы мүмкін), текшелерді пайдалана отырып. Төрт ойыншыға дейін кеңейтілуі мүмкін; фигураның қабілеті әр ойында жақсаруы мүмкін. Kriegspiel: Ешбір ойыншы қарсыласының фигуралары қайда екенін білмейді, бірақ төрешіден алған ақпарат арқылы оларды анықтауға болады. Стресссіз шахмат: Жаңадан бастаушыларды оқытуға арналған, ойыншының қозғалысына болатын фигуралары карталар жиынтығынан тарту арқылы анықталады, әр карта фигураның қалай қозғалатынының ережесін көрсетеді. Қамалдау және жолай өтуге рұқсат етілмейді. Қауіпті шахмат: Ойыншы қозғалысқа фигураны таңдайды, бірақ мақсатты алаң барлық мүмкін нұсқалардан кездейсоқ таңдалады. Ұстау, ұстауға қарсы қозғалысқа қарағанда басымдыққа ие. Патша, егер ұстау мүмкін болмаса, қарсылас шабуылдамаған алаңға басымдық береді. Ойын патшаны ұстаумен аяқталады. Шахмат тақтасында карта ойнау: Шахмат немесе шашка сияқты тіктөртбұрышты секторлары бар тақтада ашық ойнауға мүмкіндік беретін, бірақ карталарды қолданумен жүзеге асырылатын карта ойыны. Уланған пешка шахматы [көп вариантты]: Әр ойыншы ойын бойына "уланған" өздерінің орталық емес пешкаларының біреуін жасырын таңдайды. Егер ойыншы қарсыласының уланған пешкасын өздерінің уланған пешкасымен ұстаса, ойынды жеңеді, бірақ егер оны басқа фигурамен ұстаса, ойынды жоғалтады. Әйтпесе, стандартты шахмат ережелері қолданылады. Егер уланған пешка жаңартылса, ол стандартты шахмат фигурасы ретінде әрекет етеді, ешқандай нұсқауларсыз. Қосымша ереже бойынша, уланған пешка қарсыласының уланған пешкасынан басқа ешбір фигураны ұстай алмайды. Бұл вариантты Самай Раина енгізді. Pokémon шахматы: Әр ойыншы ойын басталғанға дейін өздерінің әр фигурасына Pokémon түрін тағайындайды. Фигураны ұстау шабуылдайтын және қорғалатын фигураның түріне байланысты: егер шабуылдайтын фигураның түрі қорғалатын фигураға қатысты өте тиімді болса, шабуылдайтын фигура қайтадан қозғалады. Егер шабуыл тиімді болмаса, екі фигура да жоғалады, ал егер қорғаушы иммунитетке ие болса, қозғалыс өткізіледі. Сонымен қатар, әрбір ұстауда маңызды соққыға түсу немесе сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігі бар, бұл шабуылшыны қайтадан шабуылға жібереді немесе олардың қозғалысын өткізіп алады. Ойыншы қарсыласының патшасын ұстағанда жеңіске жетеді; ешқандай қамалдау жоқ. Кванттық шахмат: Стандартты қозғалыс жасаудың орнына, ойыншы "кванттық қозғалыс" жасай алады, ол қозғалатын фигураны екі орынның "суперпозициясына" бөледі, әрқайсысының өз "ықтималдығы" бар. (Пешкалар кванттық қозғалыс жасай алмайды.) Кванттық қозғалыстардың тізбегі бір фигураның бірнеше суперпозицияға бөлінуіне әкелуі мүмкін. Бұл фигура басқа фигурамен әрекеттескенде, өлшеу болады, бұл фигура тарихындағы соңғы кванттық қозғалыстың пайда болған суперпозицияларын бір орынға біріктіреді. Бұл бірігудің орналасуы әр түрлі суперпозициялардың ықтималдығына кездейсоқ байланысты. Ойынды қолмен ойнау үшін күрделі математикалық есептеулер және кездейсоқ сандарды жасау құралы қажет. Компьютерлік ойын платформасы Steam-де компьютерлік нұсқасы бар. Шредингер шахматы: Ойыншылардың кішігірім фигуралары жасырылған, сондықтан қарсылас олардың не екенін ашылмайынша білмейді. Жасырылған кезде, фигуралар шектеулі түрде қозғалады (тек екі алаңды қозғалатын ханышалар ретінде). Синхронды шахмат: Ойыншылар бір-бірін басып озуға тырысады, жеке түрде жоспарланған қозғалыстар мен күтілетін нәтижелерді жазғаннан кейін бір мезгілде қозғалады. Кемелсіз қозғалыстар, мысалы, күтілетін ұтысқа жетпейтін бір алаңға, қайталанады. Сонымен қатар, бір алаңға қарай жылжыған екі фигура екеуі де ұсталады, егер біреуі патша болмаса, онда ол екіншісін ұстайды. Ойын патшаны ұстаумен аяқталады. WeGo шахматы: Синхронды шахмат сияқты, бірақ қайта ойнаудан сақтау үшін қосымша ережелермен. Ойыншылар жеке түрде жоспарланған қозғалыстарды жазғаннан кейін бір мезгілде қозғалады. Бір фигура екі тур қатарынан қозғалмайды. Бір сызықта, бірақ қарама-қарсы бағытта қозғалған екі фигура, егер олар бір алаңда аяқталса немесе бір-бірін кесіп өтсе, екеуі де ұсталады. Осыдан келіп, екі ат бір мезгілде ұсталудан сақталады. Ойын патшаны ұстаумен аяқталады. Вена шахматы: Шахмат тақтасының екі жартысы арасында тосқауыл немесе экран, екі ойыншы өздерінің фигураларын тақтаның өз жартысына орналастырады. Тосқауыл алынып тасталғаннан кейін, ойын стандартты шахмат бойынша ойналады.

In contrast to standard chess, which is a game of complete information, in these variants, the players do not have perfect information about the state of the board, or there is an element of chance in how the game is played after the initial setup of pieces. ChessHeads: Played with cards that change the game rules. Choker: A combination of chess and poker, with players betting on cards made up from pieces of a standard chess set. Dark chess (or Fog of War chess): The player sees only squares of the board that are attacked by their pieces. Dice chess [multivariant]: The pieces a player is able to move are determined by rolling a pair of dice. Fantasy Chess: Chess with wargaming added. Players fight for squares (which can be co occupied) using dice. Can be expanded to four players; piece capability can improve each game. Kriegspiel: Neither player knows where the opponent's pieces are but can deduce them with information from a referee. No Stress Chess: Marketed for teaching beginners, the piece(s) a player is able to move are determined by drawing from a deck of cards, with each card providing the rules for how the piece may move. Castling and en passant are disallowed. Panic Chess: Player selects a piece to move, but the target square is randomized from all possible options. Captures are prioritized over non capture moves. King, if no capture is possible, prioritizes a square not attacked by the opponent. Play ends with capture of king. Playing cards on a chessboard: A card game allowing open play on a board with rectangular sectors, just as in chess or checkers, but with the application of playing cards. Poisoned Pawn Chess [multivariant]: Each player secretly chooses one of their own non central pawns to be "poisoned" for the length of the game. If a player captures their opponent's poisoned pawn with their own poisoned pawn, they win the game, but if they capture it with any other piece, they lose the game. Otherwise, standard chess rules apply. If a poisoned pawn is promoted, the piece it becomes behaves as a standard chess piece, with no variant conditions. An optional rule exists which states that a poisoned pawn may not capture any piece which is not their opponent's poisoned pawn. This variant was introduced by Samay Raina. Pokémon Chess: Each player assigns a type from Pokémon to each of their pieces before the game starts. A capture on a piece depends on the type of the attacking piece and defending piece: If the attacking piece's type is super effective towards the defending piece, the attacking piece gets to move again. If the attack is not very effective, both pieces will die, and if the defender is immune, the move is skipped. Additionally, on every capture, there is a chance of hitting a critical hit or missing, which makes the attacker go again or have their move skipped respectively. A player wins when they capture their opponent's king; there is no check. Quantum Chess: Instead of a making a standard move, a player can make a "quantum move", which splits the piece being moved into a "superposition" of two locations, each with their own "probability". (Pawns cannot make quantum moves.) A succession of quantum moves can result in a piece being split into several superpositions. When that piece interacts with another piece, a measurement occurs, which causes the superpositions formed by the most recent quantum move in the history of that piece to be consolidated into a single location. The location of that consolidation depends randomly on the probabilities of the different superpositions. Playing the game by hand would require complex mathematical computations and a means of random number generation. There is a computer implementation available on the computer game platform Steam. Schrödinger's Chess: Players' minor pieces are concealed so the opponent does not know what they are until revealed. When covered, pieces move in a restricted way (as queens that can only move two squares). Synchronous Chess: Players try to outguess each other, moving simultaneously after privately recording intended moves and anticipated results. Incompatible moves, for instance to the same square with no anticipated capture, are replayed. Alternatively, two pieces moving to the same square are both captured, unless one is the king, in which case it captures the other. Play ends with capture of king. WeGo Chess: Like synchronous chess, but with added rules that avoid replay. Players move simultaneously after privately recording intended moves. A piece cannot be moved two turns in a row. Two pieces moving on the same line, but in opposite direction, are both captured if they end up on the same square or cross each other. It follows that two knights would avoid simultaneous capture. Play ends with capture of king. Viennese Chess: A barrier or screen between the two halves of the chessboard, two players then place their pieces on their half of the board. The barrier is then lifted and the game is then played as in standard chess.

Шахматтан бастау алған ойындар

Бұл нұсқалар шахматтан мүлдем өзгеше және шахматтың нұсқалары емес, абстрактілі стратегиялық тақта ойындары ретінде жіктелуі мүмкін. Арима: 2002 жылы адамдарға түсіну оңай, бірақ компьютерлерге жақсы ойнау қиын болатын ойын ретінде жасалған. Арима сынағы – ең жақсы Арима ойыншыларын жеңе алатын бағдарлама жасағандарға ұсынылған ақшалай сыйлық. Ол 2015 жылы жеңіліп алынды. Hive: Джон Йанни жасаған және 2001 жылы Gen42 Games баспасынан шыққан, жәндіктер тақырыбындағы абстрактілі стратегиялық ойын. Hive ойынының мақсаты – қарсыластың патша арасын толығымен қоршап тұтқындау, ал өз патша арасының тұтқындалуынан сақтану. Марстық шахмат: Icehouse фигураларымен ойналады. Navia Dratp: Шоги және миниатюралық стратегиялық ойынның аралас нұсқасы. Penultima: Ойыншылардың "көрермендер" ойлап тапқан жасырын ережелерді табуы қажет болатын индуктивті нұсқа. Герцог: Тақтасы, фигуралары және ойын механикасы шахматқа ұқсас абстрактілі стратегиялық ойын.

Шахматқа байланысты тарихи және аймақтық ойындар

Кейбір ойындар өздігінен дамыған, ал кейбіреулері қазіргі шахматтың ата-тегі немесе туысқан ойындары. Осы ойын түрлерінің танымалдылығы тек олардың туған жерімен ғана шектелуі мүмкін (әсіресе шогиге тән), немесе бүкіл әлемге тараған болуы мүмкін (мысалы, сянциге тән). Ойынның өзіндік институттары мен дәстүрлері бар.

Тарихи

Чатураджи: Чатуранганың төрт қолмен ойналатын нұсқасы, ойыншықтармен (құмар ойындар). Чатуранга: Шатранж және басқа ұлттық шахмат ойындарының ортақ ата-бабасы саналатын ежелгі Шығыс Үндістан ойыны. Курьерлік шахмат: 13-19 ғасырларда Еуропада таралған. Қазіргі шахматтың шатранждан дамуының бір кезеңі болуы мүмкін. Грант Аседрекс: 13 ғасырдағы испандық ортағасырлық нұсқасы. Шатранж: Чатурангадан туындаған ежелгі парсы ойыны. Ұзақ емес сот (Қысқа ассиз): 12 ғасырдың екінші жартысында Англия мен Парижде ойналған. Тамерлан шахматы: Шатранждің айтарлықтай кеңейтілген түрі.