Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көптеген христиан діндерінде жоғары дәрежелі епископ.
Bishop of higher rank in many Christian denominations
Христиан діндерінде архиепископ – жоғары дәрежелі немесе лауазымды епископ болып табылады. Көптеген жағдайларда, мысалы, Католик шіркеуінде, өз архиепископтықтарынан өзге, шіркеулік провинцияларға да құқық билеуге ие (кейбір ерекшеліктер бар) немесе әлдебір жолмен титулды архиепископтық берілген көптеген архиепископтар бар. Ал Швеция лютеран шіркеуі сияқты басқа діндерде бұл атақ тек діннің басшысына беріледі.
In Christian denominations, an archbishop is a bishop of higher rank or office. In most cases, such as the Catholic Church, there are many archbishops who either have jurisdiction over an ecclesiastical province in addition to their own archdiocese (with some exceptions), or are otherwise granted a titular archbishopric. In others, such as the Lutheran Church of Sweden, the title is only borne by the leader of the denomination.
Этимология
Архиепископ сөзі латын тіліндегі archiepiscopus арқылы келген. Бұл, өз кезегінде, грек тіліндегі αρχιεπίσκοπος сөзінен туындаған, оның құрамында "басты", "ең жоғары" мағынасын білдіретін αρχι, "үстінен, билеуші" мағынасын білдіретін επί, және "қорғаушы, күзетші" мағынасын білдіретін σκοπός сөздері жатыр.
The word archbishop (,/ɑr//tʃ/'/b//ɪ//ʃ//ə//p/) comes via the Latin archiepiscopus. This in turn comes from the Greek αρχιεπίσκοπος, which has as components the etymons αρχι , meaning 'chief', επί, 'over', and σκοπός, 'guardian, watcher'.
Ерте тарих
Атаудың да, рөлдің де ең алғашқы пайда болуын анықтау мүмкін емес. "Метрополитан" атағы, көрінеді, 4 ғасырда жақсы танымал болған, 325 жылы Никея Бірінші кеңесінің және 341 жылы Антиохия кеңесінің қағидаларында сілтемелер бар. Дегенмен, бұл термин патриархтарды қоса алғанда, барлық жоғары дәрежелі епископтарға қолданылған сияқты. "Архиепископ" термині қазіргі мағынасында 6 ғасырға дейін пайда болмайды, бірақ қарапайым епископтардан жоғары, бірақ патриархтардан төмен тұратын рөл 5 ғасырда митрополиттер үшін қалыптасқан болып көрінеді.
The earliest appearance of neither the title nor the role can be traced. The title of "metropolitan" was apparently well known by the 4th century, when there are references in the canons of the First Council of Nicæa of 325 and Council of Antioch of 341, though the term seems to be used generally for all higher ranks of bishop, including patriarchs. The term "archbishop" does not appear in the modern sense until the 6th century, although the role, above ordinary bishops but below patriarchs, seems to be established for metropolitans by the 5th century.
Митрополит архиепископтар
Епископтық кафедралар көбінесе топтарға біріктіріледі, онда бір кафедраның епискобы басқаларына қатысты белгілі бір билік пен қадағалау міндеттерін атқарады. Ол сол кафедраның митрополит архиепискобы деп аталады. Католик шіркеуінде Канондық құқық кодексінің 436-шы қағидасы латын шіркеуінің митрополит архиепискобының осы өкілеттіктері мен міндеттерін анықтайды, ал автономды (sui iuris) Шығыс католик шіркеулері басшысының өкілеттіктері Шығыс шіркеулерінің канондары кодексінің 157-ші қағидасында көрсетілген. Барлық католик митрополиттері архиепископтар, бірақ барлық архиепископтар митрополит емес, алайда көпшілігі солай.
Episcopal sees are generally arranged in groups in which one see's bishop has certain powers and duties of oversight over the others. He is known as the metropolitan archbishop of that see. In the Catholic Church, canon 436 of the Code of Canon Law indicates what these powers and duties are for a Latin Church metropolitan archbishop, while those of the head of an autonomous (sui iuris) Eastern Catholic Churches are indicated in canon 157 of the Code of Canons of the Eastern Churches. All Catholic metropolitans are archbishops, but not all archbishops are metropolitans, though most are.
Метрополитендік емес архиепископтық кафедралар
Көптеген митрополиттік кафедралардан өзге, архиепископтық дәрежеге ие 77 католик кафедрасы бар, соның ішінде Словакиядағы Трнава архиепископтығы. Ал қалғандары тікелей Қасиетті Таққа бағынышты, ешқандай митрополиттік архиепископқа емес. Олар көбінесе шіркеулік провинцияға "қосылады". Мысалы, Австралиядағы Хобарт архиепископтығы Мельбурн митрополиттік шіркеулік провинциясымен байланысты, бірақ оның құрамына кірмейді.
As well as the much more numerous metropolitan sees, there are 77 Catholic sees that have archiepiscopal rank. and the Archdiocese of Trnava, Slovakia. Others are immediately subject to the Holy See and not to any metropolitan archdiocese. These are usually "aggregated" to an ecclesiastical province. An example is the Archdiocese of Hobart in Australia, associated with the Metropolitan ecclesiastical province of Melbourne, but not part of it.
Коадютор архиепископтар
1970 жылға дейін, атаулы өкілеттіктерге және діни округтің басшысы қайтыс болғанда немесе қызметтен босағанда оның орнына отыру құқығына ие болған көмекші архиепископқа, сондай-ақ титулярлық діни округ тағайындалатын. Одан бері, діни округтың көмекші архиепископы деген атақ жеткілікті және тиімді деп есептеледі.
Until 1970, a coadjutor archbishop, one who has special faculties and the right to succeed to the leadership of a see on the death or resignation of the incumbent, was assigned also to a titular see, which he held until the moment of succession. Since then, the title of Coadjutor Archbishop of the see is considered sufficient and more appropriate.
Архиепископтар жеке тұлғалары
Архиепископ атағы кейбір епископтарға, архиепископтық округтің басшысы емес болса да, беріледі. Олар осы атақты басқарған епархияларының есебінен емес, жеке тұлға ретінде (ad personam) алғандықтан иеленеді. Мұндай шешім, архиепископ атағы бар адам, қазіргі маңыздылығы бұрынғы епархиясынан жоғары болса да, архиепископтық емес епархияға ауысқанда қабылдануы мүмкін. Ауысқан епископ жаңа епархиясының архиепископы деп аталады. Мысалы, 2009 жылдың 21 желтоқсанында Тревизо архиепископы болып тағайындалған Джанфранко Гардин. Мұндай архиепископтың ізбасары тек қана епархия епископы атағын алады, егер оған жеке архиепископ атағы берілмесе. Тағы бір мысал – Артур Рош, ол Құдайға табыну және діни қағидалар жөніндегі Конгрегация хатшысы болып тағайындалғанға дейін Лидс епархиясының епископы болды. Рош Лидс епископы лауазымымен байланысты епископ мәртебесін сақтап қалды – басқа титулярлық архиепископтыққа ауыстырылғанның орнына, ол жеке архиепископ ретінде тағайындалды.
The rank of archbishop is conferred on some bishops who are not ordinaries of an archdiocese. They hold the rank not because of the see that they head but because it has been granted to them personally (ad personam). Such a grant can be given when someone who already holds the rank of archbishop is transferred to a see that, though its present day importance may be greater than the person's former see, is not archiepiscopal. The bishop transferred is then known as the archbishop bishop of his new see. An example is Gianfranco Gardin, appointed Archbishop Bishop of Treviso on 21 December 2009. The title borne by the successor of such an archbishop bishop is merely that of Bishop of the see, unless he also is granted the personal title of Archbishop. Another example is Arthur Roche, who was Bishop of Leeds until his appointment as Secretary of the Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments. Roche remained a bishop by virtue of his position as bishop emeritus of Leeds – rather than being transferred to a different titular archbishopric, he was appointed as an archbishop ad personam.
Титулярлық архиепископтық орын
Митрополиттік және митрополиттік емес архиепископтық кафедралар арасындағы айырмашылық титулярлық және тұрғын үй кафедралары үшін де сақталады. Annuario Pontificio бұрынғы санаттағы титулярлық орындықтарды "Metr." аббревиатурасымен, ал қалғандарын "Arciv." аббревиатурасымен белгілейді. Титулярлық кафедраның отставкадағы архиепископы болмайды; титулярлық кафедраны иеленген архиепископ оны өліміне дейін немесе басқа кафедраға ауысқанға дейін сақтайды. Англикан қауымдастығында зейнеткерлікке шыққан архиепископтар ресми түрде "епископ" деп аталып, "Дұрыс Рақымды" деп сөздермен аталады, бірақ олар зейнеткерлікке шыққаннан кейін өз провинциясы тарапынан "эмеритус архиепископ" мәртебесімен марапатталуы мүмкін, онда олар "архиепископ" атағын және "Ең Рақымды" сөздерін құқық бойынша сақтайды. Кейптаун архиепископы Десмонд Туту осы мәртебеге ие болған көрнекті мысал. Архиепископ мәртебесін алмаған бұрынғы архиепископтарға, егер олар кейіннен епископтыққа (архиепископтық емес) тағайындалмаса, құрмет ретінде "архиепископ" деп бейресми түрде жүгінуге болады, онда бұл құрмет тоқтатылады.
The distinction between metropolitan sees and non metropolitan archiepiscopal sees exists for titular sees as well as for residential ones. The Annuario Pontificio marks titular sees of the former class with the abbreviation Metr. and the others with Arciv. There is no archbishop emeritus of a titular see; an archbishop who holds a titular see keeps it until death or until transferred to another see. In the Anglican Communion, retired archbishops formally revert to being addressed as "bishop" and styled "The Right Reverend", although they may be appointed "archbishop emeritus" by their province on retirement, in which case they retain the title "archbishop" and the style "The Most Reverend", as a right. Archbishop Desmond Tutu was a prominent example, as archbishop emeritus of Cape Town. Former archbishops who have not received the status of archbishop emeritus may still be informally addressed as "archbishop" as a courtesy, unless they are subsequently appointed to a bishopric (not an archbishopric), in which case the courtesy ceases.
Архиепископтардың артықшылықтары
Архиепископтардың ресми киімі мен басқа епископтардың киімі арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Алайда, Рим католик митрополит архиепископтары литургиялық рәсімдерде паллийді қолдану арқылы ерекшеленеді, бірақ бұл тек олар басшылық ететін провинция шегінде ғана қолданылады. Рим католик шіркеуінің епископтары мен архиепископтары көбінесе «Ең Құрметті» деп аталады және «Сіздің құрметіңіз» деп сөз сөйлейді. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде (АҚШ-тан басқа), католик архиепискобына «Сіздің Әзіретіңіз», ал католик епискобына «Сіздің Лордтығыңыз» деп сөз сөйлейді. 1930 жылдың 12 желтоқсанына дейін «Ең Құрметті» атағы тек архиепископтарға ғана берілетін, ал епископтар «Дұрыс Құрметті» деп аталатын. Бұл дәстүрді бүгінге дейін Ұлыбританиядағы католик епископтары Англия шіркеуінің дәстүрін сақтау үшін қолданады. Рим-католик геральдикасында архиепископтың гербінде әр жағында он тоғызбен жабдықталған галеро деп аталатын шіркеу бас киімі болады, ал епископтың гербінде тек алты тоғыз болады. Архиепископтың гербтің артындағы айқасы бір емес, екі жолақтан тұрады. Мұндай айқасты литургиялық процессияларда оның алдымен алып жүруге болады. Процессияларда және қатаң протокол сақталатын басқа да жағдайларда архиепископтар епархиялық епископтардан жоғары дәрежеде тұрады. Англикандық қауымда архиепископтар «Ең Құрметті» деп аталады және «Сіздің Әзіретіңіз» деп сөз сөйлейді, ал епископтар «Дұрыс Құрметті» деп аталады және «Ми Лорд» немесе «Сіздің Лордтығыңыз» деп сөз сөйлейді. (Кейбір елдерде бұл тәсілді Рим-католик шіркеуі де қолданады, бірақ басқаларында ешқандай айырмашылық жасалмайды және «Ең Құрметті» мен «Сіздің құрметіңіз» атақтары архиепископтар мен епископтарға бірдей қолданылады.) Англикан архиепископтары литургиялық процессияларда архиепископтық процессиялық айқасты (бір жолақтың орнына екі жолақты) алып жүретін қызметкердің алдында болуға құқылы. Кентербери архиепискобының митрополиттік процессиялық айқасын әрқашан діни қызметкердің капелланы алып жүреді және (басқа архиепископтар сияқты) ол екі жолақты процессиялық айқас. Алайда, Кентербери архиепискобының алдында сондай-ақ Кентерберидің ежелгі бас айқасы болуы керек (әлі де рәсімдік мақсатта қолданылады), ол әсем тарихи дизайнға ие, қымбат металдан жасалған және асыл тастармен әшекейленген, бірақ оның митрополиттік айқасынан (немесе басқа архиепископтардың айқасынан) ерекшеленеді.
While there is no difference between the official dress of archbishops, as such, and that of other bishops, Roman Catholic metropolitan archbishops are distinguished by the use in liturgical ceremonies of the pallium, but only within the province over which they have oversight. Roman Catholic bishops and archbishops are styled "The Most Reverend" and addressed as "Your Excellency" in most cases. In English speaking countries (except the United States), a Catholic archbishop is addressed as "Your Grace", while a Catholic bishop is addressed as "Your Lordship". Before December 12, 1930, the title "Most Reverend" was only for archbishops, while bishops were styled as "Right Reverend". This practice is still followed by Catholic bishops in the United Kingdom to mirror that of the Church of England. In Roman Catholic heraldry, an archbishop has an ecclesiastical hat called a galero with ten tassels on each side of his coat of arms, while a bishop has only six. The archiepiscopal cross behind the shield has two bars instead of one. Such a cross may be borne before him in liturgical processions. In processions and other occasions where strict protocol is observed, archbishops are ranked higher than diocesan bishops in the order of precedence. In the Anglican Communion, archbishops are styled "The Most Reverend" and addressed as "Your Grace", while bishops are styled "The Right Reverend" and addressed as "My Lord" or "Your Lordship". (In some countries, this usage is followed also by the Roman Catholic Church, but in others no distinction is made and "The Most Reverend" and "Your Excellency" are used for archbishops and bishops alike.) Anglican archbishops are entitled to be preceded by a server carrying an archiepiscopal processional cross (with two bars instead of one) in liturgical processions. The archbishop of Canterbury's metropolitical processional cross is always carried before him by a priest chaplain, and (like other archbishops) is a two barred processional cross. However, the archbishop of Canterbury is also entitled to be preceded by the ancient primatial cross of Canterbury (still in ceremonial use) which is of an ornate historical design, made of precious metal, and with precious stones inserted, but unlike his metropolitical cross (or those of other archbishops) it is not double barred.
Шығыс христиандығы
Архиепископтар Шығыс христиандығының барлық дәстүрлі тармақтарында кездеседі, оның ішінде Шығыс православие шіркеуі, Орталық православие шіркеулері, Шығыс католик шіркеулері және басқаларында.
Archbishops exist in all traditional denominations of the Eastern Christianity, including Eastern Orthodox Church, Oriental Orthodox Churches, Eastern Catholic Churches and others.
Шығыс православие шіркеуі
Шығыс православие шіркеулерінде архиепископ лауазымы мен атағы 4-5 ғасырларда бастау алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ дәрежесі мен юрисдикциясы жағынан әртүрлі қолданылған. Кейбір Шығыс православие шіркеулерінде архиепископтар митрополиттерден жоғары тұрады, ал басқаларында керісінше. Патриархаттық деңгейден төменгі автокефальді Шығыс православие шіркеулерінің басшылары көбінесе архиепископтар деп аталады. Грек православие шіркеуінде архиепископтар митрополиттерден жоғары деңгейде. Бұл рет орыс православиесі, болгар православиесі сияқты славян православие шіркеулерінде де, сондай-ақ румын православие шіркеуінде де сақталған, онда митрополиттер архиепископтардан жоғары тұрады. Юрисдикция тұрғысынан Шығыс православие шіркеуінде архиепископтардың екі негізгі түрі бар: нақты архиепископтар және құрметті архиепископтар. Нақты архиепископтар – автокефальді немесе автономды (аймақтық) шіркеулердің басшылары, олардың басқа епископтарға қатысты нақты юрисдикциясы бар. Ал құрметті архиепископтар – бұл, шын мәнінде, тек архиепископ атағын алған епархиялық епископтар, өз епархиясынан тыс юрисдикция құқығына ие емес. Құрметті атақ көбінесе тарихи маңызы бар епархиялардың епископтарына беріледі. Мысалы, Сербия православие шіркеуінде екі тип те кездеседі: автономды Православ Охрид архиепископтығының басшысы Охрид архиепископы деп аталады және Солтүстік Македониядағы барлық епархиялық епископтарға аймақтық билікпен тағайындалады. Ал Черногория және Литорал епархиясының бұрынғы епископы (қарасты Амфилохий Радович), Сетиньеде орналасқан, жеке құрметті «Четинье архиепископы» атағын алды, бірақ Черногориядағы басқа епископтарға билік ету құқығына ие болған жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, Константинополь патриархатында жергілікті митрополиттердің юрисдикциясынан босатылған және тікелей патриархат билігіне бағынған епархиялық епископтарға құрметті архиепископтық атақтар берілген. Мұндай титул иегерлері «автокефальды архиепископтар» деп аталды (тек митрополит болмағандықтан өздігінен басқарылатын, бірақ нақты автокефалияға қатысы жоқ). Мысалы, 8 ғасырдың соңына дейін Амориум епискобы Пессинус митрополитінің юрисдикциясында болды, бірақ кейіннен босатылып, тікелей патриархат билігіне көшті. Осы оқиғаға байланысты оған автокефальды архиепископ құрметті атағы берілді, бірақ басқа епископтарға билік ету құқығы берілмеді. Кейінірек (шамамен 814 жылы) Амориум митрополиттік провинциясы құрылды, ал жергілікті архиепископ ақырында митрополит ретінде аймақтық юрисдикцияға ие болды.
In the Eastern Orthodox churches, the office and title of archbishop can be traced from the 4th and 5th century. Historically, the title was used variously, in terms of rank and jurisdiction. In some Eastern Orthodox churches, archbishops are ranked above metropolitans in precedence, while in others that order is reversed. Primates of autocephalous Eastern Orthodox churches below patriarchal rank are generally designated as archbishops. In the Greek Orthodox Church, archbishops are ranked above metropolitans in precedence. The reverse is true for some Slavic Orthodox churches (Russian Orthodox, Bulgarian Orthodox) and also for Romanian Orthodox Church, where metropolitans rank above archbishops. In terms of jurisdiction, there are two basic types of archbishops in the Eastern Orthodox Church: real archbishops, and honorary archbishops. Real archbishops are primates of autocephalous or autonomous (regional) churches, and they have actual jurisdiction over other bishops, while honorary archbishops are in fact just diocesan bishops with honorary titles of archbishops and no jurisdiction outside their own diocese. The honorary title is usually conferred to bishops of historically important sees. For example, in the Serbian Orthodox Church, both types were represented: head of the autonomous Orthodox Ohrid Archbishopric is styled Archbishop of Ohrid and invested with regional jurisdiction over all diocesan bishops in North Macedonia, while former diocesan bishop (late Amfilohije Radović) of the Eparchy of Montenegro and the Littoral, with seat in Cetinje, was personally given only the honorary title Archbishop of Cetinje, but without any jurisdiction over other diocesan bishops in Montenegro. Historically, within the Patriarchate of Constantinople, honorary archiepiscopal titles were also granted to those diocesan bishops who were exempt from jurisdictions of local metropolitans, and transferred to the direct jurisdiction of the patriarchal throne. Such titular hierarchs were contentiously styled as "autocephalous archbishops" (self headed, just in terms of not having a metropolitan, but without connotations to real autocephaly). For example, until the end of the 8th century, bishop of Amorium was under the jurisdiction of metropolitan of Pessinus, but he was later exempt and placed under direct patriarchal jurisdiction. On that occasion, he was given an honorary title of an autocephalous archbishop, but with no jurisdiction over other bishops. Sometime later (c. 814), metropolitan province of Amorium was created, and local archbishop finally gained regional jurisdiction as a metropolitan.
Шығыс православие шіркеулері
Шығыс православие дәстүрі, архиепископ/митрополит айырмашылығы тұрғысынан, гректерге қарағанда, көбінесе славяндықтармен сәйкес келеді.
The Oriental Orthodox custom generally agrees with the Slavic rather than the Greek with respect to the archbishop/metropolitan distinction.
Шығыс католик шіркеулері
Архиепископ терминінің орнына, Шығыс Католик Шіркеулері кейде "архиепарх" сөзін қолданады, бұл епарх терминімен, яғни діоцез (немесе епархиялық) епископты білдіретін терминмен аналогиялық байланыста. Дегенмен, "архиепарх" сөзі Шығыс Шіркеулерінің Канон кодексінде табылмайды.
Instead of the term archbishop, Eastern Catholic Churches sometimes use the word archeparch by analogy with eparch, the term used for a diocesan (or eparchial) bishop. However, the word archeparch is not found in the Code of Canons of the Eastern Churches.