Кіріспе

Америка Азаматтық Соғысының шайқасы

Оңтүстік Тау шайқасы, кейбір ерте Оңтүстік деректерінде Бунсборо өткелі шайқасы деп белгілі, 1862 жылдың 14 қыркүйегінде Америка Азаматтық Соғысының Мэриленд кампаниясы аясында болды. Оңтүстік Тау өткелдерінің – Кремптон, Тернер және Фокс өткелдерінің иелігі үшін үш қақтығыс шайқас өтті. Потомак армиясының бас қолбасшысы генерал-майор Джордж Б. Макклеллан Конфедерация генерал Роберт Лидің бөлшектенген Солтүстік Вирджиния армиясын қуу үшін осы өткелдерден өтуі қажет болды. Оңтүстік Тау шайқасында ұтқан уақыт Лиге армиясын қайта біріктіруге және толық жеңіліске жол бермеуге мүмкіндік берсе де, ол Мэриленд кампаниясын сол күні тоқтатуды қарастырды.

Өмірбаян

Оңтүстік тау – Мэриленд штатына кіргеннен кейін Көкжота тауларының жалғасы. Бұл – Хагерстаун аңғары мен Камберленд аңғарының Мэриленд штатының шығыс бөлігінен бөліп тұратын табиғи кедергі. Ли Мэрилендке басып кіргеннен кейін, оның жазылған әскерлердің қозғалысын көрсететін, «Арнайы бұйрық 191» деп аталатын бұйрықтың көшірмесі Макклелланның қолына тиді. Осыдан кейін Макклеллан Лидің күштерін бөліп, генерал-майор Томас Джексон басқаратын әскерлерді Харперс-Ферриді қоршауға жібергенін білді. Ли әскерінің қалған бөлігі генерал-майор Джеймс Лонгстрит басшылығымен Бунсбороға орналастырылды. Ли Харперс-Ферриді басып алып, артынан қорғағаннан кейін, Одақтың басына шабуыл жасап, Монокаси су құбырын қиратып, содан кейін Балтимор, Филадельфия немесе Вашингтон, округ Колумбия қалаларына көшуді жоспарлады.

Конфедерацияның басып кіруіне қарсы тұру үшін Макклеллан Потомак армиясын батысқа қарай жетеледі, Лидің бөлінген күштеріне шайқас салуға тырысты. Макклеллан өткелдерге шабуыл жасау үшін әскерін уақытша үш қанатқа бөлісті. Оң қанатты генерал-майор Амброз Бернсайд басқарды, оған I корпус (генерал-майор Джозеф Хукер) және IX корпус (генерал-майор Джесси Л. Рено) қарасты. Оң қанат солтүстікке қарай Тернер және Фокс өткелдеріне жіберілді. Сол қанатты генерал-майор Уильям Б. Франклин басқарды, оған оның VI корпусы және IV корпустың генерал-майоры Дариус Н. Коучтың бөлімшесі қарасты, олар оңтүстікке қарай Кремптон өткеліне жіберілді. Орталық қанат (II корпус және XII корпус) генерал-майор Эдвин Воз Самнердің басшылығымен резервте болды. Бунсбородан Ли генерал-майор Джеймс Лонгстрит басқаратын колоннаны солтүстікке қарай, Пенсильваниядан келген қауіпке жауап беру үшін жіберді. Макклелланның барлаудағы табысы туралы білген Ли дереу Лонгстриттің күштерін қайта шақырып, Оңтүстік тау өткелдерін нығайтуға және Макклелланның ілгерілеуін тоқтатуға тырысты. Шабуыл күні Бунсборо маңында орналасқан жалғыз конфедерациялық күш генерал-майор Д. Хилл басқаратын бес бригадалық дивизия болды.

Крамптонның саңылауы

Соғыстың ең оңтүстік нүктесінде, Буркитсвилл маңында Конфедерацияның атты әскері және генерал-майор Лафайетт МакЛоустың дивизиясының бір бөлігі Браунсвилл асуы мен Кремптонның сағасын қорғады. МакЛоус 12 000 федерал әскерінің жақындап келе жатқанын білмеді және полковник Уильям А. Пархэмнің басқаруындағы 500 ғана әскер Crampton Gap шығыс жағындағы үш жарым мильге созылған тас қабырғаның артында сирегірек орналасты. Франклин күштерін орналастыруға үш сағат жұмсады. Кейіннен бір конфедерациялық жауынгер "арыстанның батыл кішкене тышқанға секіруге өте мұқият дайындалып жатқанын" жазды. Франклин генерал-майор Генри Уорнер Слокумның дивизиясын оң жаққа, ал генерал-майор Уильям Ф. "Балди" Смиттің дивизиясын сол жаққа орналастырды. Олар сағаны басып алып, 400 тұтқынға алды, олардың көп бөлігі генерал Хауэлл Коббтың бригадасынан кешігіп келген күше болды.

Тернердің алшақтығы

Конфедерация генерал-майоры Д. Хилл 2 мильден астам жерге 5000 сарбазды орналастырып, Тернердің шатқалы мен Фокс шатқалын қорғады. Бернсайд Хукердің I корпусын оң жаққа және Тернер шатқалына жіберді. Одақтың Темір бригадасы полковник Альфред Х. Колкиттің бригадасына Ұлттық жол бойында шабуыл жасап, оны таудың жоғарғы жағына кері шегіндірді, бірақ ол шатқалды тастағысы келмеді. Хукер үш дивизияны шатқалдан бір миль солтүстікке қарай орналасқан екі төбеге қарсы орналастырды. Бригада генералы Роберт Э. Родстің Алабама бригадасы, генерал Дэвид Р. Джонстың дивизиясы мен генерал Нейтан Г. Эванстың бригадасынан күше түскеніне қарамастан, оқшауланған қалпына байланысты кері шегінуге мәжбүр болды. Қараңғылық пен қиын жер бедері Лидің қатарының толық құлауына кедері келтірді. Түнде федералдар биік жерді бақылауда ұстады, ал конфедераттар әлі де шатқалды ұстап тұрды. 1890 жылдары АҚШ Соғыс министрлігі Тернер шатқалының (Тернердің саңылауы деп те аталады) төбесіне алты нысан орнатты. Олар АҚШ 40-шы баламалы тас жолының солтүстік жағында, ескі Ұлттық Пайк – Азамат соғысы кезінде Чесапик шығанағынан Огайо аңғарына бағытталған батысқа қарайғы негізгі тас жолда орналасқан. Олар шайқас кезінде болған оқиғалар туралы нақты мәліметтер береді.

Түлкі саңылауы

Оңтүстікте Хилл дивизиясының басқа бөлімдері (әсіресе Дрейтон бригадасы) Риноның IX корпусына қарсы Фокс-Гапты қорғады. Сағат 9-да Одақтың бригада генералы Джейкоб Д. Кокстың Канава дивизиясы саздың оңтүстігіндегі көп бөлігін бақылауға алды. Бұл қимыл барысында 23-Огайо полкінің подполковнигі Рутерфорд Б. Хейз флангадан шабуылға шықты және ауыр жарақат алды. Кокс саздың жотасындағы тас қабырғаның артында орналасқан Солтүстік Каролиналықтарды ығыстырды, бірақ оның әскері шаршағандықтан ол жетістіктерін пайдалана алмады, бұл Конфедерация күштеріне Даниэль Уайз фермасы маңындағы сазға орналасуға мүмкіндік берді. Рино корпусының қалған бөлігін алға жіберді, бірақ Конфедерация бригадасының басшысы генерал Джон Белл Худтың уақтылы келгеніне байланысты, олар қорғаушыларды ығыстыра алмады. Генерал Джесси Рено және Конфедерация бригадасының генералы Сэмюэл Гарланд, кіші, Фокс-Гапта қаза тапты. Фермер Уайзқа оның жерінде немесе жанындағы тас қабырғалардың артында өлген Конфедерация сарбаздарын жерлеу үшін әрқайсысына бір доллар төленді, содан кейін алпыс (немесе одан да көп) мәйіт құрғақ құдыққа тасталды.

Салдары

Кешкі уақытта Кремптонның саңылауын жоғалтып, Фокс және Тернер саңылауларындағы жағдайы осал болған Ли, өзінің аз санды әскерлеріне Оңтүстік таудан шегінуге бұйрық берді. Макклеллан Лидің әскерін жинақтала алмай тұрып-ақ таңқыбастыруға мүмкіндік алды. 28 000 қатысқан әскердің арасында одақтастар 2 325 (443 қаза тапты, 1 807 жараланды және 75 жоғалып кетті) шығынға ұшырады; конфедераттар 18 000 әскерден 2 685 (325 қаза тапты, 1 560 жараланды және 800 жоғалып кетті) жоғалтты. Ли Мэриленд жорығының аяқталуын ойлады. Дегенмен, 15 қыркүйектегі Оңтүстік таудағы жеңісінен кейін Макклелланның белсенсіздігі Харперс-Ферридегі гарнизонды басып алуға әкеп соқты және Лиге 17 қыркүйекте Антиетам шайқасына Шарпсбургте шашыраған дивизияларын біріктіруге уақыт берді.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Американдық шайқас алаңы қоры және оның шайқас алаңы жерін сақтауға серіктес ұйымдары 2023 жылдың ортасына дейін Оңтүстік тау шайқас алаңының 703 акрын сатып алып, сақтап қалды. Бұл 1862 жылы шайқас болған жердің ортасындағы 188 акр жерді қамтиды. Сақталған аумақтың көп бөлігі 40-шы тас жолдың батысында, ескі Шарпсбург жолының (қазір Рено монументі жолы деп аталады) Фокс Гэп жолымен қиылысатын жердің оңтүстігінде орналасқан. Мэриленд штаты Оңтүстік тау мемлекеттік шайқас алаңы паркі деп таныған шайқас алаңының әртүрлі нысандары Оңтүстік тау мемлекеттік паркі, Гатланд мемлекеттік паркі және Аппалачи таулы ұлттық жолының ішінде сақталған. Кремптон тарихи ауданы және Тернер мен Фокс Гэптері тарихи аудандары Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. 1991 жылы 18 акр жер алғаш рет сатып алынған, ал 1995 жылы тағы 8 акр жер қосылды. 2000 жылы 136 акр, ал 2004 жылы 26 акр жерді сақтауға қол жеткізілді. Бұл қосымшалардың көп бөлігі Мэриленд қоршаған ортаны сақтау қорының көмегімен жасалды. 2011 жылдың қаңтарында Оңтүстік тау шайқас алаңы Ұлттық мұра ескерткіші мәртебесін алды, ал 2012 жылдың тамызында Мэриленд штаты осы құнды жерлерді сақтауға деген міндеттемесін қайта растады. Азаматтық соғыс қоры бұл оқиғалардан кейін осы жердегі тағы 14 акр жерді сақтау науқанын жүргізді. 2013 жылы Азаматтық соғыс қоры Тернер Гэпіндегі 298 акр шайқас алаңы жерін сақтап, тағы бір сәттілікке қол жеткізді. Дегенмен, Фредерик және Вашингтон округтеріндегі жақын жердегі мұра аймақтары әлі де құрылыс қатеріне тап болып отыр, және Оңтүстік тау 2009 және 2010 жылғы "Тарих қоршауда" басылымдарындағы ең қауіпті шайқас алаңдарының бірі ретінде тізілген. Фокс Гэптің оңтүстігінде табиғи газ зауытын салу жоспарлары Оңтүстік тау шайқас алаңының бір бөлігіне елеулі қауіп төндіруде. Мозер жолы мен Рено монументі жолының қиылысының батыс жағындағы шайқас алаңының маңызды бөлігі әлі сақталмаған. Шайқас алаңы аумағындағы ең алғашқы жерлер мен жолдардың сипаттамасы мен талдауын "Оңтүстік тау шайқасының жер учаскелері" еңбегінен қараңыз.

Болашақ президенттер

Екі болашақ президент, Рутерфорд Б. Хейс және Уильям Маккинли, Оңтүстік тау шайқасы барысында Фокс-Гапта 23-ші Огайо жаяу әскерінің құрамында шайқасты. Хейс оның командирі, ал Маккинли – жабдықтау сержанты болды. Хейс соғысты мерзімінен тыс генерал-майор, ал Маккинли мерзімінен тыс майор дәрежесінде аяқтады, және олар президенттікке жиырма жыл айырмамен сайланды – Хейс 1876 жылы, ал Маккинли 1896 жылы.