Кіріспе

Бұл Қытайдың ең ұзын ішкі су өзені. Тарым өзені Қарақорым тауларынан басталып, Тақлимақан шөлінің солтүстік жиегімен Лоп-Нұрға құяды. Оның жалпы ұзындығы 2327 шақырым, ал су жинау алабы 1,02 миллион шаршы шақырымды құрайды. Оның ірі салалары – Хотан, Ақсу және Қашқар өзендері. Тарым өзенінің арнасы тарихта солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеретін болған, ал оның жылжуы белгісіз. Соңғы маңызды өзен өзгерісі 1921 жылы болды, осы кезде негізгі арна шығысқа бұрылып, Қонгке өзені арқылы Лоп-Нұрға құйылды. 1952 жылы Юли ауданының жанында бөгет салынды, ол Қонгке өзенінен бөлінді, ал өзен суы Тиеганлик ескі арнасы арқылы Тейтма көлі мен Лоп-Нұрға қайта бағытталды.

Этимология

Грек географы Птолемей 2-ші ғасырдағы еңбегі "География" кітабында Тарым өзенін Ойхардес өзені деп атаған. "Шуй Цзин Чжу" оны Оңтүстік өзен деп сипаттайды. Солтүстік династиялар, Суй және Тан әулеттері кезеңінде Тарым өзені Джи стилі су, Джи шу су және Джи шу су деп аталған. Цин әулетінің "Батыс аймақтар картасы" оны "Эрсе Гол" деп атады, бұл моңғол тілінде "ағын су" деген мағынаны білдіреді. "Цин тарихының жобасы" бойынша, Тарым өзенінің аты "бағытсыз жылқы" дегенді білдіреді, бұл өзеннің жиі өз арнасын өзгертуін көрсетеді. Цин әулетінің императоры Цзяциннің билігінің 24-ші жылында (1819) Сюй Сун "Батыс аймақтардың су жолдары туралы жазбаларында" былай деп жазды: "Хуй тілінде (уйғыр тілінде) Тарым дегені – "өңделетін жер", және өзен жағасында тұратын халықтың негізгі кәсібі – егіншілік". Тарым өзені бассейні ішкі ағымды бассейнге жатады, ол Тарым бассейнінің айналасындағы таулардан бастау алып, бассейнге құйылып, ортаға жиналатын су жүйесін құрайды. Тарым өзені бассейніндегі өзендер жүйесіне Тианшань, Памир, Қарақорым, Құнлун және Тарым бассейнінің айналасындағы Алтын таулардан бастау алатын 144 өзен кіреді. Оларға Өзен жүйесі, Вейган өзені жүйесі, Ақсу өзені жүйесі, Қашқар өзені жүйесі, Яркенд өзені жүйесі, Хотан өзені жүйесі, Керіа өзені жүйесі және Чирчен өзені жүйесі жатады. Тарым өзенінің суы толығымен айналасындағы таулы аймақтардан бастау алатын салалардан құралады және оның шөгіндісі өте жоғары. Тарым өзенінің үш негізгі саласының қосылған жеріндегі орташа жылдық су көлемі 4,299 миллиард текше метрді құрайды, оның ішінде Ақсу өзені – 3,358 миллиард текше метр, Еерқыян өзені – 23 миллион текше метр, ал Хотан өзені – 918 миллион текше метр. Төменгі ағысында Конке өзенінен 212 миллион текше метр су қосылады, ал негізгі арнаның жалпы су көлемі 4,511 миллиард текше метрді құрайды. Су мөлшері маусымға байланысты күрт өзгереді. Жазда қар мен мұздықтардың еруінен су көлемі артып, қыста азаяды. Тарым өзені табиғи түрде суды тарататын өзен болып табылады. Оның жоғарғы ағысындағы жылдық орташа су тұтыну мөлшері 1,669 миллиард текше метр, орта ағысында – 2,296 миллиард текше метр, ал төменгі ағысқа тек 633 миллион текше метр су жетеді. Мұздық судың жыл бойындағы таралуы тең емес. Маусымнан қыркүйекке дейінгі су ағыны жылдық ағынның 70-80% құрайды, олардың көп бөлігі тасқынға ұшырайды, ал наурыздан мамырға дейінгі суару маусымы жылдық ағынның шамамен 10% құрайды, бұл көктемгі құрғақшылыққа себеп болуы мүмкін. Үшінші өзен – Хотан өзені оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып, осы аймаққа жетеді, бірақ бұл жерде әдетте құрғақ болады, өйткені ол Такла-Макан шөлін кесіп өтеді. Батыс Шыңжаңның тағы бір өзені – Қашқар өзені, ол жаңбырлы маусымда Яркенд өзеніне Ақсуға құятын жерден жоғары ағыста қосылады. Бұл Тарымның ең маңызды саласы болып табылады және оның су көлемінің 70-80% қамтамасыз етеді. 20-шы ғасырдың ортасында су қоймалары мен суару жұмыстары аяқталғанға дейін Тарым суы Лоп-Нұрға (қазір тұзға толы көл төбесіне) жететін. Өзеннің суы қазір Лоп-Нұрдың оңтүстік-батысында орналасқан Тайтема көліне үзіліспен ағып жатыр. Тарым өзені жиі өз арнасын өзгертеді, өзенде шөгінді мөлшері көп, эрозия және шөгінді жиі өзгереді. Тарым өзені бассейнінде әлемдегі ең ірі примитивті құрақ орманның таралуы сияқты дәліз орналасқан. Орман ішінде Haloxylon, құра, тал және түйе тікені сияқты көптеген құмды өсімдіктер өседі. Мұнда Тарым қызыл бұғысы, жабайы Бактрия түйесі, қаздық антилопа, көкжан және құсқарлар сияқты жүздеген жабайы жануарлар мекендейді. Қазіргі уақытта Тарым өзенінің ағысы тоқтауына және су көлемінің азаюына байланысты төменгі ағыстағы құрақ орман белдеуі үнемі жоғалып барады. Тарым өзені шөл даладан ағады, ал өзеннің төбесі көбінесе құм мен саз балшықтан тұрады, оны су оңай шайып кетеді. Өзен сағасының жоғарғы және орта ағысы жалпы алғанда 1 км-ден астам, ең кеңі 4 км-ге жуық, ал төменгі ағыстағы өзен сағасы жалпы алғанда 200-300 метрге дейін жетеді. Тарым өзені – өзен бойында аз бөгеттері бар бастапқы өзен, және су тасқыны кезінде ағып кетуіне рұқсат етіледі. Су тасқыны аймағында құрақ, қызыл самырсын және әр түрлі жайылымдар сияқты жабайы өсімдіктер тығыз өседі. Өзеннің орта ағысында жер бедері жұмсақ және көптеген тұнбалар бар, су ағысы шашыраңқы, бір-бірімен араласып, су желісі бұзылады, бұрмалар дамыған, су мен шөп көлдері байланысқан.

Тарих

Кейбір қытайлықтар бұрын Тарымды Сары өзеннің бастау бөлігі деп есептеген, бірақ б.з.д. 125-23 жылдар арасындағы Ерте Хан әулеті тұсында ол Лоп Нұрға, тұзды көлдер тізбегіне құятыны анықталды.

Ұсынылған оқу

Баумер, Кристоф. 2000 жыл. Оңтүстік Жібек жолы: Сэр Аурел Штайн және Свен Хединнің ізімен. Ақ орхидея кітаптары. Бангкок. Mallory, J. P. және Mair, Victor H. 2000. Тарим мумиялары: ежелгі Қытай және батыстан келген ең ерте халықтардың құпиясы. Thames & Hudson. Лондон.