Кіріспе
Қара нәжіспен байланысты медициналық жағдай. Мелена немесе мелаена – жоғары асқазан-ішек жолынан қан кетуге байланысты қара, құрамы жұқа, шайыр тәрізді нәжіс. Қара түсі мен ерекше күшті иісі қандағы гемоглобиннің ас қорыту ферменттері және ішек бактерияларының әсерінен өзгеруінен туындайды. Темір препараттары сұрғылт қара нәжіске себеп болуы мүмкін, оны меленадан ажырату керек, сондай-ақ бисмит субсалицилаты (Пепто-Бисмолдың белсенді компоненті) сияқты бірқатар дәрілер немесе қызылша, қара лицензия немесе көкжидек сияқты тағамдар тудырған қара түсті де ажырату қажет.
Melena or melaena refers to the dark black, tarry feces that are associated with upper gastrointestinal bleeding. The black color and characteristic strong odor are caused by hemoglobin in the blood being altered by digestive enzymes and intestinal bacteria. Iron supplements may cause a grayish black stool that should be distinguished from melena, as should black coloration caused by a number of medications, such as bismuth subsalicylate (the active ingredient in Pepto Bismol), or by foods such as beetroot, black liquorice, or blueberries.
Себептер
Меленаның ең көп кездесетін себебі – пептикалық жара ауруы. Дегенмен, жоғарғы асқазан-ішек жолының немесе көтерілген ішектің кез келген қан кетуі меленаға алып келуі мүмкін. Мелена варфарин сияқты антикоагулянттардың да салдары болуы мүмкін. Меленаға себеп болатын жоғарғы асқазан-ішек қан кетулерінің ішінде: асқазан, ұлтарауық немесе жіңішке ішекке әсер ететін қатерлі ісіктер, тромбоцитопения және гемофилия сияқты қан аурулары, гастрит, асқазан қатерлі ісігі, асқазан тамырларының кеңеюі, Меккель дивертикулы және Мэллори-Вейс синдромы бар. "Жалған" меленаның себептері: темір препараттары, Пепто-Бисмол, Маалокс және қорғасын, мұрын қан кетуінен (эпистаксис) жұтылған қан, сондай-ақ қара қандық шұжық (қан сорпасы) сияқты қанды тағамдарды тұтыну, немесе дәстүрлі африкалық масаи тамақтануы, онда сиырлардан алынған көп мөлшерде қан болады. Мелена – медициналық шұғыл жағдай, себебі ол қан кетудің көп мөлшерінен туындайды. Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде қан кетудің себебін анықтау және өмірге қауіпті жағдайлардың алдын алу үшін дереу медициналық көмек қажет. Жаңа туған нәрестелерде анасының қанын жұтқаннан кейін екі-үш күннен соң меленаның жеңіл түрі пайда болуы мүмкін, ол өздігінен шектеледі.
Диагностика
Жіті жағдайларда, қанның көп мөлшерде жоғалуында пациенттерде анемия немесе төмен қан қысымы болуы мүмкін. Дегенмен, меленаның өзінен басқа, көптеген науқастарда аз симптомдар болуы мүмкін. Көбінесе, қан кетудің көзге көрінетін белгілерін табу үшін алғашқы қадам – эндоскопия қолдану. Егер қан кетудің көзі белгісіз болса, бірақ мелена болса, қан кетудің себебін анықтау үшін жоғарғы эндоскопия ұсынылады. Асқазан-ішек жолының төменгі бөлігінен қан кету көздері әдетте гематохезия немесе таза қанмен көрінеді. Қан кетудің көзін анықтауға мүмкіндік беретін, бірақ сезімталдығы және нақтылығы төмен тест – белгіленген қызыл қан клеткаларын сканерлеу. Бұл әсіресе баяу қан кету (<0,5 мл/мин) жағдайында қолданылады. Алайда, жылдам қан кету (>0,5 мл/мин) үшін мезентериялық ангиограмма ± эмболизация – алтын стандарт болып саналады. Бірақ, колоноскопия көбінесе бірінші кезекте жасалады.
Мелена мен гематокезия
Асқазан-ішек жолының төменгі бөлігінен (мысалы, сигмоидтық ішек және тік ішек) туындайтын қан кетулер көбінесе ашық қызыл қанның ішектен өтуімен немесе гематокезиямен байланысты, әсіресе қан кету қарқынды болғанда. Тек қана қайнар көзі алыс болса (мысалы, жіңішке ішек) немесе қан кету төменгі бөлікте болса және ферменттік ыдырауға жеткілікті уақыт болса ғана меленамен байланысты. Сондықтан мелена көбінесе асқазан немесе он екі елі ішектегі қанмен (жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кету), мысалы, асқазан жарасынан туындаған қан кетумен байланысты. Шамамен есептеу бойынша, ішек қуысының ішінде қанның ыдырауына шамамен 14 сағат уақыт керек; демек, транзит уақыты 14 сағаттан кем болса, науқаста гематокезия байқалады, ал 14 сағаттан көп болса, мелена пайда болады. Жиі айтылатын қағида бойынша, мелена тек қан кету көзі Трейц байламының жоғары жағында болса ғана пайда болады, бірақ, төменде көрсетілгендей, мұндай ерекшеліктер жиі кездеседі, сондықтан бұл ереже сенімді емес.
Этимология
Мелена сөзінің шығу тегі 19 ғасырдың басына дейін жетеді, ол қазіргі латын тілі арқылы, грекше melaina (меластың әйелдік түрі, қара) сөзінен келген.