Кіріспе

Платонның Диалогы Тимей (/t/aɪ/'m/iː//ə//s/; Τίμαιος (Timaios),) - Платонның диалогтарының бірі, көбінесе Критиас пен Тимейдің б.з.д. 360 жылы жазған ұзақ монологтары түрінде. Бұл еңбек физикалық әлем мен адамның болу мүмкін табиғаты туралы ой-пікірлерді ұсынады және одан кейін Критиас диалогы келеді. Диалогқа Сократ, Тимей, Гермократ және Критиас қатысады. Кейбір ғалымдар бұл диалогтағы Критиас отыз тиранның Критиасы емес, оның әкесі, сол атпен аталған Критиас деп санайды. Диалогтың басында, күні бұрын болған белгісіз қатысушының қатыспауына қайғы білдіріледі. Кейбір дәстүрлерде – Смирналық Гермипп (б.з.д. III ғасыр) және Флидің Тимоны (б.з.д. 320 – 235) Диоген Лаэрциус (VIII 85) арқылы, Тимейге Филолай жазған Пифагор туралы кітаптың әсер еткені айтылады, бірақ бұл пікір көбінесе жалған деп есептеледі.

Кіріспе

Диалог Сократ өзінің идеалдық мемлекетін сипаттағаннан кейінгі күні өтеді. Платонның еңбектерінде мұндай талқылау «Республика» деген атпен кездеседі. Сократ өзінің идеал мемлекет туралы сипаттамасын ойын-сауық үшін жеткіліксіз деп санайды және «Мен оның басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасағандығы туралы қандай да бір әңгімені естігенге қуанышкер едім» (19b) дейді. Гермократ Сократқа көмектескім келеді және Критий осыған қатысты (20b) есептің бәрін білетінін айтады. Критий Солонның Египетке саяхат жасауы туралы айтады, онда ол Атлантида туралы әңгіме естиді және Афинаның қалай идеал мемлекет болғанын, содан кейін Атлантидаға қарсы соғыс бастағанын біледі (25а). Критий өзінің алға кеткенін түсінеді және Тимей ғаламның пайда болуынан бастап адамзат тарихының бір бөлігін айтатынын мәлімдейді. Критий сондай-ақ Саистегі египеттік жұбайдың адамзат тағдырына ұзақ мерзімді әсер ететін факторлар туралы айтқан сөздерін келтіреді: «Адамзаттың көптеген себептерден туындаған көптеген құрып жойылулары болды және болады; ең ірілері от пен су арқылы, ал қалғандары сансыз себептермен келтірілді. Сіздер [гректер] сақтап қалған бір әңгіме бар, бұл уақытта Гелидің ұлы Фаэтон әкесінің күймесіне аттарды байлап, оларды әкесінің жолымен жүргізе алмағандықтан, жер бетіндегі барлық нәрсені өртеп жіберген және өзі де найзағмен жойылған. Бұл миф сияқты көрінеді, бірақ шындығында жерді айналатын аспан денелерінің төмендеуін және жер бетіндегі нәрселердің үлкен өртейтін жағдайын білдіреді, ол ұзақ уақыттан кейін қайта оралады». Атлантида тарихы Критийге қалдырылады. Диалогтың негізгі мазмұны, Тимейдің баяндамасы, одан әрі келтіріледі.

Физикалық дүниенің табиғаты

Тимей физикалық әлем мен мәңгілік әлемнің айырмашылығымен басталады. Физикалық әлем – өзгеріп, жойылатын әлем: сондықтан ол пікір-қалаудың және негіссіз сезімнің нысаны. Мәңгілік әлем ешқашан өзгермейді: сондықтан ол ақыл-ойымен түсіндіріледі (28а). Екі әлем туралы айтылған сөздер олардың нысандарының әртүрлі табиғатына байланысты. Расында, «өзгермейтін, бекіген және анық түсінікті нәрсенің сипаттамасы өзі де өзгермейтін және бекіген болады» (29b), ал өзгеріп, ықтимал нәрсенің сипаттамасы да өзгеріп, тек ықтимал болады. «Алуан түрлілікке шындық, сенімге ұқсастық» (29c). Сондықтан физикалық әлемді сипаттағанда, «сенімді әңгімеден артық ештеңе іздемеу керек» (29d). Тимейдің пікірінше, ешбір нәрсе себепсіз «туып немесе өзгермейді», демек, ғаламның себебі – демиург немесе құдай болуы керек, Тимей оны ғаламның әкесі және жасаушысы деп атайды. Әлем әділ болғандықтан, демиург оны жасау үшін мәңгілік үлгіге, құрып жойылатынға емес, қараған болуы керек (29а). Осылайша, мәңгілік және кемелді «формалар» әлемін үлгі ретінде пайдаланып, ол бұрын тек тәртіпсіздік күйінде болған біздің әлемді жаратуға кірісті.

Ғаламның мақсаты

Тимей ғаламның жаратылысын түсіндіре береді, оны құдай шеберлігінің нәтижесі деп санайды. Демиург жақсы болғандықтан, әлемде мүмкіндігінше көп жақсылық болсын деген ниетте болды. Демиург өзгермейтін және мәңгілік үлгіні (парадигманы) нығайту арқылы заттан тәртіпке келтіреді деп айтылады. Ананке, көбінесе "қажеттілік" деп аударылатын, Платонның космогониясындағы жалғыз бірдей бар элемент немесе күш болды. Кейінірек Платоншылар мәңгілік үлгінің демиургтың санасында бар екенін нақтылады.

Ғаламның қасиеттері

Тимей затты біртектіліксіздік немесе тепе-теңдіксіздік ретінде сипаттайды, онда төрт элемент (жер, ауа, от және су) пішінсіз, араласып, үнемі қозғалыста болды. Тәртіп қаостан артық бағалы деп есептегендіктен, жаратушының маңызды міндеті осы затты тәртіпке келтіріп, анықтап беру болды. Сондықтан әлемнің барлық қасиеттерін демиургтың әділдік пен жақсылықты таңдауымен түсіндіруге болады; яки жақсылық пен жамандық арасындағы қарама-қайшылық туралы идея. Біріншіден, әлем – тірі жаратылыс. Ақылсыз жаратылыстар ақылды жаратылыстарға қарағанда сыртқы түрі жағынан кемшіліктері бар, ал ақыл-ой жанға орналасуы тиіс болғандықтан, демиург «жанға ақыл-ойды, ал жанға денені» енгізіп, тірі және ақылды бірлік құруға ұмтылды. «Осыған орай, ықтималдық тілін қолданып, әлем Құдайдың қамқорлығымен шын мәнінде жан мен ақыл-ойға ие тірі жаратылысқа айналды деуге болады» (30a–b). Бұдан әрі, бөлік тұтасқа қарағанда кемшіктікке ие болғандықтан, әлем жалғыз болуға тиіс. Сондықтан демиург бірнеше әлем емес, бір ғана ерекше әлемді (31b) жаратты. Сонымен қатар, демиург өзінің жаратылысы Мәңгілік «Бірдің» (барлық басқа эманациялардың бастауы) мінсіз бейнесі болғанын қалағандықтан, бірнен артық әлемді жасау қажеттігі туындамады. Жаратушы сондай-ақ, оны пропорционалды ету үшін ғаламның сезімтал денесін төрт элементтен жасауға шешім қабылдады. Расында, денелерді көрінетін және қатты ететін от пен жерден өзге, үшінші элемент қажет болды: «екі нәрсені үшіншісіз дұрыс біріктіру мүмкін емес; олардың арасында байланыс болуы керек». Сонымен қатар, әлем беткі емес, қатты болғандықтан, үйлесімділікке жету үшін төртінші элемент қажет болды: сондықтан Жаратушы от пен жердің арасына су мен ауаны орналастырды. «Осы себептермен және осы төрт элементтің арқасында әлемнің денесі жаратылды және ол пропорция бойынша үйлесімді болды» (31–33). Ал пішініне келсек, демиург әлемді геометриялық формада шар түрінде жаратты. Шындығында, шар пішіні ең мінсіз, өйткені ол барлық басқа пішіндерді қамтиды немесе орташалайды және ол барлық пішіндердің ең көп пішіндес пішіні: «ол [демиург] бір-біріне ұқсас нәрселер ұқсамайтын нәрселерден гөрі шексіз әдемі деп есептеді» (33b). Содан кейін Жаратушы әлемге айналмалы немесе дөңгелек қозғалысты берді, ол «ақыл-ой мен зиялылыққа ең қолайлы», себебі ол ең біркелкі (34a). Соңында ол әлемнің жанын жаратты, сол жанды әлемнің денесінің ортасына орналастырды және оны барлық бағытта таратып жіберді. Осылайша, мінсіз, өзін-өзі қамтамасыз ететін және ақылды жаратылыс ретінде жаратылған әлем – құдай (34b).

Әлемдік жанның жаратылуы

Тимей одан кейін әлемнің жаны қалай жаратылғанын түсіндіреді (Платонның келесі талқылауы түсініксіз және Софистің жарығында оқуға арналған). Демиург үш элементті біріктірді: Бірдейліктің екі түрі (біреуі бөлгісіз, екіншісі бөлгіш), Айрымашылықтың екі түрі (қайтадан, біреуі бөлгісіз, екіншісі бөлгіш), Болмыстың екі түрі (немесе тағы бір рет, біреуі бөлгісіз, екіншісі бөлгіш). Осыдан аралық (немесе аралас) Болмыс, аралық Бірдейлік және аралық Айрымашылық болып табылатын үш қосылған зат пайда болды. Осы қосылыстан бір соңғы зат – дүниелік жан пайда болды. Содан кейін ол математикалық пропорцияларды дәл орындап, құрама ұзындығын кесіп, екі жолақты ортасына бекітіп, оларды екі қиылысқан шеңберге айналдырды. Демиург оларға өсі бойынша дөңгелек қозғалысты берді: сыртқы шеңберге Бірдейлік тағайындалды және көлденеңнен оңға бұрылды, ал ішкі шеңберге Айрымашылық тағайындалды және диагональмен және солға бұрылды (34c–36c). Демиург Бірдейлік қозғалысына басымдық беріп, оны бөлмей қалдырды, бірақ Айрымашылық қозғалысын алты бөлікке бөліп, жеті тең емес шеңберге ие болды. Ол бұл шеңберлердің қарама-қарсы бағытта қозғалуын, олардың үшеуі тең жылдамдықпен, қалғандары тең емес жылдамдықпен, бірақ әрқашан пропорционалды түрде қозғалуын белгіледі. Бұл шеңберлер аспан денелерінің орбиталары болып табылады: тең жылдамдықпен қозғалатын үштігі – Күн, Венера және Меркурий, ал тең емес жылдамдықпен қозғалатын төрттігі – Ай, Марс, Юпитер және Сатурн (36c–d). Бұл қозғалыстардың күрделі үлгісі "толық" немесе "әдемі" жыл деп аталатын кезеңнен кейін қайталануы керек (39d). Содан кейін демиург бүкіл әлемнің денесі мен жанын біріктірді: ол жанды дененің ортасынан оның шеттеріне дейін барлық бағытта таратып, көзге көрінбейтін жанға көзге көрінетін денені жамылып алуға мүмкіндік берді. Жан айналып жүруге кіріседі және бұл оның мәңгілік және ақылға қонымды өмірінің басталуы (36e). Сондықтан, Бірдейлік, Айрымашылық және Болмыстан (олардың ортасы) құралған және дұрыс пропорцияларда қалыптасқан жан, ол кездесетін әрбір заттың бірдейлігін немесе айрымашылығын жариялайды: ол сезімтал зат болса, әртүрлі шеңбер жанға өзінің қозғалысын береді, онда пікірлер пайда болады, бірақ ол интеллектуалды объект болғанда, Бірдей шеңбер мүлдем дөңгелек айналады және шынайы білім пайда болады (37a–c). Бүкіл әлем, планеталар мен жұлдыздар тірі, көзге көрінетін құдайлар (39e), олар адамды жаратуда және олардың моральдық өмірін реттеуде маңызды рөл атқарады (41d).

Кейінгі әсері

Тимейді алғаш латын тіліне б.з.д. 45 жылдары Маркус Туллий Цицерон аударған (бөлімдер 27d–47b), ал кейіннен 4-ғасырда Кальцидий (б.з.) (53c бөліміне дейін) аударған. Цицеронның фрагментті аудармасы кейінгі антик дәуірде, әсіресе грек тіліндегі түпнұсқа диалогқа қол жеткізе алмаған Сент-Августин сияқты латын тілінде сөйлейтін шіркеу әкелеріне зор әсер етті. Цицеронның «Тимейі» (сондай-ақ көптеген басқа латын философиялық еңбектер) қолжазбаларының жасалуы мен сақталуы көбінесе монастырь ғалымдарының еңбегінің арқасында болды, әсіресе Каролингтер кезеңінде Солтүстік-Шығыс Франциядағы Корбиде. Кальцидийдің Тимейдің толыққанды аудармасы ортағасырлық неоплатондық космологияға күшті әсер етті және 12-ғасырдың Шартр мектебінің христиан философтары, мысалы, Шартрдың Тьерриі мен Конштің Вильгельмі оны түсіндірді. Олар оны христиандық сенім тұрғысынан қарастырып, диалогты құдайдан жаратылу (creatio ex nihilo) ретінде түсіндірді. Кальцидий өзі диалогқа түсініктеме жазғанда Платонның Тимейдегі жаратылыс мифін Ескі өсиеттегі Жаратылыс туралы әңгімемен тікелей байланыстырмады. Диалог 10-ғасырдан бастап араб тілінде сөйлейтін аймақтарда да зор ықпалға ие болды. Ибн әл-Надимнің «Каталогы» (fihrist) Ибн әл-Битриктің (Әл-Киндидің тобы) ерте аудармасының болуын көрсетеді. Сириялық несториан христиан Хунайн ибн Исхақ (809–873 ж.) осы аударманы түзеген немесе бүкіл шығарманы өзі аударған деген болжам бар. Дегенмен, Тимейге қатысты көптеген түсіндірмелердің таралуы ғана расталған. Галеннің диалогқа берген түсініктемесінің араб тілінде сөйлейтін әлемде зор ықпал еткеніне дәлелдер бар, Галеннің «Синопсисі» ортағасырлық араб тіліне аударылған. 19-ғасырдың аудармашысы Бенджамин Джоуетт Платонның «Диалогтарына» жазған кіріспесінде: «Платонның барлық еңбектерінің ішінде Тимей қазіргі оқырман үшін ең түсініксіз және жағымсыз» деп жазды.