Гүлді өсімдіктер туысы - Хоя — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Хоя – апоцина тұқымдасына жататын, 500-ден астам түрі қабылданған тропикалық өсімдіктер туысы. Көпшілігі Филиппин, Үндістан, Таиланд, Малайзия, Вьетнам, Бангладеш, Индонезия, Полинезия, Жаңа Гвинея сияқты Азия елдерінде өседі, сондай-ақ көптеген түрлері Австралияда да кездеседі. Бұл туысқа жиі қолданылатын атаулар – шайыр гүл, шайыр өрмесі, шайыр гүлі немесе жай ғана хоя. Бұл туысты ботаник Роберт Браун өзінің досы, ботаник Томас Хойдың құрметіне атаған.

Сипаттама

Хойя – мәңгі жасыл, көп жылдық өрмелегіш өсімдіктер немесе сирек жағдайда бұталар. Олар көбінесе ағаштарда эпифит ретінде өседі; кейбіреулері жерде немесе кейде тасты жерлерде өседі. Олар тамырларымен жабысып, сондай-ақ қосымша тамырларды пайдаланып көтеріледі. Ірі түрлері ағаштарда тиісті тіреумен немесе одан да биікке дейін өсе алады. Оларда қарама-қарсы орналасқан, әдетте шырынды, қарапайым, бүтін жапырақтары болады. Жапырақтар пішіні жағынан әртүрлі болуы мүмкін, тегіс, мамық немесе түкті болуы мүмкін; жапырақтардағы тамырлар анық көрінетін немесе көрінбейтін болуы мүмкін, ал көптеген түрлердің жапырақтарында ұсақ күміс дақтар шашыраңқы орналасқан. Гүлдері гүлшоғырларында, сабақтардың қойнауында орналасқан. Хойя сабақтарын көбінесе шпор деп атайды. Көптеген түрлерде бұл шпорлар көп жылдық болады және сирек түседі. Әрбір гүлдену циклы шпордың ұзындығын арттырады, ал ірі түрлерде ол немесе одан да ұзын болуы мүмкін. Гүлдерің диаметрі (Hoya bilobata Schltr.) -тан (H. lauterbachii K. Schuman) асып түседі. Гүлдің пішіні әдетте жұлдыз тәрізді, бес қалың, балауыз тәрізді үшбұрышты гүлшоғырларынан тұрады, олардың үстінде тағы бір жұлдыз тәрізді құрылым – корона орналасқан. Көптеген түрлердің гүлдерінің түсі ақтан қызғылтқа дейін, ал кейбіреулері сарыдан қызғылт сарыға дейін, қою қызылдан қараға дейін, тіпті жасыл түсті де болуы мүмкін. Көптеген түрлерінің иісі тәтті, және көбінесе көп мөлшерде нектар бөліп шығарады. Гүлді тозаңдатушыларға көбелектер, шыбындар және құмырсқалар жатады. Тозаңдану процесі толыққанды зерттелмеген, бірақ орташа белдеуде ашық ауада қалған өсімдіктер кейде тұқым береді, бұл жергілікті жәндіктердің тозаңдануына байланысты екенін көрсетеді. Тұқымдары екі жапырақшада, яғни фолликулдарда жетіледі, әдетте жеңіл болады және желдің көмегімен жібектей шашақ арқылы таралады. Тұқымның өсуі жылдам, бірақ тіршілігі ұзақ емес. Кем дегенде кейбір түрлер, соның ішінде H. carnosa, Crassulacean Acid Metabolism (CAM) метаболизмін көрсетеді. Бірнеше түрлер құмырсқалармен өзара тиімді қарым-қатынас үшін бейімделген, оларға үйшіктер ("үйлер") үшін өзгертілген жапырақтарды ұсынады; бұл Dischidia туысына ұқсас. H. imbricata-ның жапырақтары ағаш діңінің үстінде ойыс тостаған құрайды, ол құмырсқаларды қорғау үшін пайдаланылады, ал H. darwinii-дің сабақтарындағы жапырақтары құмырсқаларға баспана жасайтын дөңгелек пішіндес болып орналасқан.

Hoyas are evergreen perennial creepers or vines or rarely, shrubs. They often grow epiphytically on trees; some grow terrestrially, or occasionally in rocky areas. They climb by twining, and with the employment of adventitious roots. Larger species grow , or more, with suitable support in trees. They have simple entire leaves, arranged in an opposite pattern, that are typically succulent. Leaves may exhibit a variety of forms, and may be smooth, felted or hairy; venation may be prominent or not, and many species have leaf surfaces flecked with irregular small silvery spots. The flowers appear in axillary umbellate clusters at the tip of peduncles. Hoya peduncles are commonly referred to as spurs. In most species these spurs are perennial and are rarely shed. Each flowering cycle increases the length of the spur, and in the larger species can eventually reach or more. Flowers vary in size from (Hoya bilobata Schltr.) to over (in H. lauterbachii K. Schuman) in diameter. Flower form is typically star shaped, with five thick, waxy, triangular petals, topped with another star shaped structure, the corona. Colours on most species range from white to pink; there are species that exhibit yellow to orange, dark reds to near black, and there are green flowers. Many are sweetly scented. and most produce abundant nectar. Pollinators include moths, flies, and ants. Pollination is poorly understood, but plants left outdoors in temperate regions do sometimes produce seed, indicating pollination by local insects. Seeds are borne in twin pods, actually follicles, are generally light, and are dispersed by the wind by means of a small tuft of silky fluff. Germination is rapid, but viability is not long. At least some species exhibit Crassulacean Acid Metabolism (CAM), including H. carnosa. Several species exhibit adaptations for mutualism with ants by providing modified leaves for domatia ("homes"), much as in the related genus Dischidia; H. imbricata has leaves that form a concave cup over the tree trunk it climbs up to shelter ants, and H. darwinii has arrangements of bullate leaves on its stems to form shelters.

Жапырақтары

Хойя жапырақтары мөлшері, текстурасы, түсі және тамырларының пішінімен әр түрлі болады. Мөлшері бойынша жапырақтары 5 мм-ден 2–4 мм-ге дейін (Hoya engleriana Hosseus) кішкентайдан бастап 25 см-ге 35 см-ге дейін (Hoya latifolia G. Don) үлкенге дейін жетеді. Hoya coriacea Blume-нің жапырақтары екі футқа дейін ұзарады деп хабарланады. Кейбір хойялардың жапырақтары дерлік толық дөңгелек, ал кейбіреулері сызықты болады (Hoya linearis Wall. ex. D. Don және Hoya teretifolia Griff. ex Hook. f.). Бір танымал түрі – Hoya shepherdii Short ex Hook., оның жапырақтары сабақтарынан шоғырланған бұршақтар сияқты ілініп тұрады. Hoya linearis Wall. ex D. Don жұқа, түкті қабатпен жабылған және өсіп тұрған жерінде ағаштардан төгілген испан мүжігіне (Tillandsia usneoides) ұқсайды. Кейбір хойя жапырақтарында тамырлар көрінбейді, ал кейбіреулерінде, мысалы H. cinnomomifolia-да, жапырақтардың қалған бөлігінен ашық немесе қараңғырақ түсті тамырлар анық байқалады. Кейбіреулерінің жапырақтары күміс түсті ақ дақтармен мозаикаланған (Hoya carnosa R. Br., Hoya pubicalyx). Кейбір хойялардың жапырақтары жұқа және мөлдір (Hoya coriacea Blume); ал кейбіреулері соншалықты қалың және шырынды, олар хойяға қарағанда крассулаға ұқсайды (Австралиядан келген Hoya australis ssp. rupicola, oramicola және saniae, сондай-ақ Таиландтан келген Hoya pachyclada). Ең шырындыларының бірі – Hoya kerrii Craib, кері жүрек пішіндес жапырақтарына ие, олардың тілігі сабақтан алыс орналасқан.

Гүлдер

Хойя гүлдерінің барлығы бес қанатты жұлдыз тәрізді болады. Кейбір түрлерінің гүл жапырақтары соншалықты керіледі де, гүлдер дөңгелек немесе шар тәрізді көрінеді. Олар шоғырлар (umbels) түрінде өседі, ал кейбір түрлерінде жеке-жеке (мысалы, Hoya Retusa). Кейбір түрлеріндегі шоғырлар өте үлкен мөлшерге жетеді, ал көптеген түрлерінде жеке гүлдердің диаметрі өте кең (H. imperialis Lindl., H. lauterbachii K. Schuman). H. coriacea Blume гүлшоғырында 70-тен астам гүлшең болуы мүмкін, әрқайсысының диаметрі шамамен 2 см-ге жуық, ал шоғырдың ені 30 см-ден асады. Бір гүлді Hoya pauciflora Wight гүлінің диаметрі шамамен бірнеше сантиметрге жетеді және жылдың кез келген уақытында гүлдейді. Гүл беттері тегіс және жылтыр, матовый, ұсақ түкті немесе өте түкті болуы мүмкін. Филиппиннен шыққан Hoya mindorensis Schltr. клондарының бірі нағыз қызыл түске өте жақын. Көк, күлгін және бинафша түстері Хойя туысында кездеспейді. Хойя гүлдерінің көптеген сорттары хош иіс шығарады, олардың иісінде ваниль, цитрус, шоколад және корица ноталары сезіледі. Кейде иісі таңертең немесе кешке күштірек байқалады.

Өсіру және пайдалану

Хояның көптеген түрлері қоңыржай аймақтарда (әсіресе H. carnosa) танымал үй өсімдіктері болып табылады, олар әдемі жапырақтары мен күшті хош иісті гүлдері үшін өсіріледі. Әртүрлі жапырақ пішіндері мен гүл түстері үшін көптеген сорттар таңдалған. Хойялар үй ішінде жақсы өседі, көп жарықты ұнатады, бірақ жарық аз болған жағдайда да өсе алады, бірақ жарық жеткіліксіз болса гүлдемейді. Әдетте, жасыл желектерде үй өсімдіктері ретінде сатылатын хойялардың ішінде H. carnosa (Krimson Queen, Hindu Rope − compacta), H. pubicalyx (көбінесе H. carnosa немесе H. purpurea fusca деп жаңылыс жатады) және H. kerrii сорттары бар. Хойяны көбейту оңай, көбінесе тамырланған немесе тамырланбаған кесінділер түрінде немесе топырақта өсірілген түрінде сатады. Жоржия университетіндегі соңғы зерттеулер Hoya carnosa үй ішіндегі зиянды заттарды тиімді түрде кетіретінін көрсетті. Әртүрлі мәдениеттер, әсіресе Полинезия мәдениеттері, хойяны емдік мақсатта қолданған. Кейбірлері малға зиянды, ал Австралияда қойлардың улануы туралы жағдайлар тіркелген. Хояның бірнеше түрі мен сорттары террариум үшін өте қолайлы. Рейчел Колетт Конрой 2023 жылы Хояның халықаралық сорт тіркеу органы болып тағайындалды.