Кіріспе

Гайанадағы маңызды өзен – Эссекибо өзені (алғашқыда Алонсо де Охеда атайды, Río Dulce деп белгіленген) – Гайанадағы ең ірі өзен, сондай-ақ Ориноко мен Амазонка арасындағы ең ірі өзен. Бразилия-Гайана шекарасына жақын Акарай тауларынан бастау алып, Эссекибо орман мен дала арқылы солтүстікке қарай Атлант мұхитына құяды. Оның жалпы су жинау алабы және орташа су шығыны құрайды. Өзен маңындағы аумаққа қатысты Венесуэла мен Гайана арасында дау бар. Бұрын британдықтар отарлағаннан кейін өзенді Гайана басқарады. Тарихи тұрғыдан Венесуэла Эссекибо өзенін өздерінің ең шығыс шекарасы деп таласқан, бірақ іс жүзінде ол голландтардың бақылауында болған.

География

Өзен Гуананың ылғалды ормандарының экорегионы арқылы ағып өтеді. Су жиналатын алаптағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 2174 мм құрайды. Есекибо өзенінің бағытында көптеген тасылдар мен сарқырамалар бар (мысалы, Потаро өзеніндегі Каитеур сарқырамасы), ал оның кең сағасы көптеген кішкентай аралдармен толы. Өзен Атлант мұхитына Гайананың астанасы Джорджтаун қаласынан құяды. Өзенде Мюррей, Пот, Кумака және Варапута сарқырамалары орналасқан. Оның көптеген салаларына Рупунуни, Потаро, Мазаруни, Сипаруни, Куювини, Конаварук және Куюни өзендері жатады. Өзен сағасынан бастап, өзен арнасы үлкен, тегіс және құнарлы Легуан, шамамен , , және Хогг аралдарымен бөлінеді, шамамен Форт аралы Хогг аралының шығыс жағында орналасқан. Форт Зеландия аралда орналасқан және голланд отаршылдық кезеңінде ел үкіметінің резиденциясы болған. Ленті аралы – өзендегі экожүмыс туризміне арналған арал.

Фауна

Өзенде өте бай фауна бар. Эссекибо бассейнінде 300-ден астам балық түрі белгілі, оның ішінде шамамен 60-ы эндемик. Бассейннің кейбір аймақтары жетік зерттелмегендіктен, нақты түрлердің әртүрлілігі одан да көп болуы мүмкін. Мысалы, Мазаруни өзенінің жоғарғы ағысында жүргізілген зерттеулер 36-39 түрді анықтады (таксиномияға байланысты түрлер санының өзгеруі), олардың 13-25%-ы 2013 жылға дейін сипатталмаған. Кем дегенде 24 балық түрі тек Мазаруни өзенінде ғана кездеседі.

15 ғасыр

Еуропалықтардың алғашқы ашылуы 1498 жылы Кристофер Колумбтың ұлы Дон Диего Колумбтың орынбасары Хуан де Эскивельдің кемелері арқылы жасалды. Эссекибо өзені Эскивельдің құрметіне аталған. 1499 жылы Америго Веспуччи және Алонсо де Охеда Ориноконың сағасын зерттеді және, айтуынша, Эссекибоны зерттеген алғашқы еуропалықтар олар болды. Бұл испан тілінде "Тәтті өзен" дегенді білдіреді.

XVI ғасыр

1596 жылы Уолтер Рэлидің Гвианаға жасаған британдық экспедициясында екінші командир болған Лоуренс Кемис, Есекибо өзенінің жағалауымен ішкі аймақтарға әскерін жетектеп, Парим көлі деп жаңылысқан жерге жетті. Келесі жылы Кемис, «Дарлинг» кемесінің капитаны ретінде, Гвиана жағалауын және Есекибо өзенін зерттеуді жалғастырды.

17 ғасыр

Гуянадағы алғашқы еуропалық қоныс 1615 жылы голландтар Эссекибо өзенінің төменгі бөлігінде салынды. Голландтардың Эссекибо колониясы 1616 жылы құрылып, кейіннен Британдық Гвиананың бір бөлігіне айналған Эссекибо өзенінің аймағында орналасқан.

1837-38 жылдар

Корольдік географиялық қоғамның демеушілігімен неміс зерттеушісі Роберт Герман Шомбургк (1804-1865) Эссекибо өзенін зерттеді және оның ағысын оңтүстік-батысқа қарай бағыттап, ал Сипу өзені батысқа қарай ағады. Ол бастау координаттарын 0°41′ солтүстік ендігінде көрсетті, бірақ бойлық координатын бермеді.

1908 жыл

1908 жылы неміс-американдық ихтиолог Карл Х. Эйгманн Есекибо өзені мен оған қосылатын Потаро өзендерінде саяхаттады. Ол осы өзендерде 336 балық түрін сипаттады.

1969 жыл

Британдық техникалық көмек жобасының "Эльдорадо операциясы" аясында геологтар доктор Жеван П. Берранже мен доктор Ричард Л. Джонсон 4 градус солтүстік ендікте орналасқан Гайананың алғашқы топографиялық және геологиялық карталарын жасады. Олар аймақтың физикалық ерекшеліктері мен геологиясын түсіндіру үшін 1:60,000 масштабтағы панхроматикалық әуе суреттерін стереоскоппен зерттеді, содан кейін өз бақылауларын тексеру үшін төрт рет далаға сапарға шықты. Үшінші экспедицияда олар Есекибо бассейнінің барлық аймағын зерттеді. Олар екі моторлы қайықта жеке-жеке саяхаттады, әр командада геолог пен бес үндістандық тұрғын болды. Қанашеннен бастап олар шығысқа қарай ағатын барлық ірі салаларды: Куювини, Кассикайтю, Камоа және Сипу өзендерін, сондай-ақ солтүстік-оңтүстік бағыты мен судың көп ағысының негізінде Эссикибоның бастауы деп саналатын Чадикар өзенін батыл түрде жүзіп өтті. Ричард Джонсон өз естеліктерінде Чодикар бастауының жанындағы кішкентай төбеге қарай орманды қалай кесіп өткенін жазды, сонда ол суайырыммен белгіленген шекарада тұра алды. Орман арқылы оңтүстікке қарай Бразилияға қарайтындықтарын сызық кесушілерге айтқанда, оның бригадирі "Бразилияда көп түнгі клубтар бар" деп келіспеді. Салаларды картаға түсіргеннен кейін екі команда бірігіп, Есекибо өзенімен Апотериде Рупунуни өзенімен қосылған жерге дейін жүрді.

1971 жыл

1971 жылғы 26 ақпанда Бразилиядағы Амазонка өзенінің Рио-Негроға қосылған жерінен экспедиция әуе кемесімен (hovercraft) жолға шықты. Олар Негро өзенінің ағысымен Бразилия мен Гайананың шекарасын құрайтын Рио-Иренг өзенінің қосылған жеріне дейін жүрді. Иренг өзенінің бойымен бірнеше ондаған шақырым жүріп, Гайананың Солтүстік Саваннасы арқылы Рупунуни өзеніне дейін шамамен 64 километрдей (40 миль) ұшып өтті. Содан кейін Есекибо өзенін Джорджтаунға жақын орналасқан сағасына дейін кесіп өтті. Экспедицияның негізгі мақсаты – 1971 жылғы қарашада көрсетілген "Біз туралы әлем" (The World About Us) BBC сериясының "Тыйым салынған жол" ("The Forbidden Route") атты эпизоды үшін түсірілім жасау болды. Екінші мақсат – жаңа типтегі шағын әуе кемесінің (hovercraft), яғни Cushioncraft CC7 мүмкіндіктерін көрсету арқылы осы британдық өнертабыстың сатылуын ілгерілету. Экспедиция құрамына Боб Сондерс (BBC продюсері және команда жетекшісі), Томми Томлинсон (CC7 ұшқышы), Жеван Берранге (навигатор және логистикалық кеңесші), Лен Кристоферс (әуе кемесі инженері), Питер Смит (дыбыс жазушы) және Тони Моррисон (оператор) кірді. Экспедицияға дейін, Рио-Негрода кемемен, Солтүстік Саваннада ұшақпен және Эсекибода гидроұшақпен отын қоймалары белгілі бір аралықта орналастырылды. Маршруттың сенімді карталары болмағандықтан, Гайанада навигация 1:60,000 масштабты әуе суреттері арқылы және CC7 алдында моторы бар қауіпсіз қайықпен (inflatable dinghy) тасымалдарды барлау арқылы жүзеге асырылды. Бұл Манаустан Джорджтаунға дейін өзен, құрлық және теңіз арқылы саяхаттаған алғашқы экспедиция болды, жалпы қашықтығы шамамен 1609 километр (1000 миль) құрады.

2013 жыл

2013 жылдың сәуір және мамыр айларында Гайанадағы гуяндық-неміс экспедициясы Есекибоның әлі белгісіз бастауын анықтау үшін Сипу өзенінің бағытын ұстанды. Оны француз-неміс ARTE телекомпаниясы қаржылады, ал ұйымдастырушылар Дуан Де Фрейтас (Rupununi Trails) және Марион Пеллман мен Райнер Бергомаз (Blue Paw Artists) түсірілім тобы болды. Қашықтан зондтау, геодезия және картографияға жауапты ғалым – Дрезден қолданбалы ғылымдар университетінің (HTW Дрезден) профессоры, доктор Мартин Оципка. Экспедиция Гайана үкіметінің және Гайананың оңтүстігінде қоныстанған Вай-Вай үндістерінің қолдауымен ғана мүмкін болды. Вай-Вай тайпасының көмегімен, спутниктік карталар, топографиялық карталар, GPS және кішкентай дронды пайдалана отырып, 2013 жылы бастау орны анықталды. 2013 жылы экспедициялық топтар анықтаған координаталар шамамен 40’ қателікпен, яғни кем дегенде 80 км солтүстікке дейін ауытқуды көрсетті. Бұл есептеу қателіктерінен немесе басқа да жаңылысулардан болуы мүмкін. Ол, мүмкін, Гайананың оңтүстігінде орналасқан өзеннің басқа саласын ұстанған болуы керек. Бұл мәселені одан әрі зерттеу үшін қосымша зерттеулер қажет, әсіресе Роберт Герман Шомбургтің 1837/38 жылдардағы экспедициясының түпнұсқа есептеріндегі мәліметтерді зерделеу қажет. Бастау орнын дәл анықтау және оны дұрыс жіктеу үшін толыққанды геологиялық және гидрологиялық зерттеулер қажет.

2018 жыл

2018 жылы бірінші ханым Сандра Грейнджердің қолдауымен бес ваи-ваи, екеуі ағылшын, біреуі ирандық және біреуі оңтүстік африкалық өкілдерден тұратын топ Эссекибо өзенінің ең алыс бастауын анықтады. Олар 2013 жылғы Гайана-Германия экспедициясының ақпараттары мен тәжірибесін, сондай-ақ топографиялық карталарды, жергілікті ваи-ваи білімдерін, GPS және мачетелерді пайдаланып Сипу өзенінің бастауына дейін жол тартты. "Эссекибоны бағындыру" атты көпұлтты команда өзеннің негізгі арнасын бойлай өтіп, су айдындарына жеткенше салаларын зерттеді. Бразилия шекарасынан 20 метр қашықтықта олар Эссекибо өзенінің ең алыс бастауын анықтады. GPS координаттары: N1° 24.5243', W59° 16.5107'.

Содан кейін команда Эссекибо өзенімен жасалған әлемдегі алғашқы саяхатын бастады. Тоғыз мүшеден тұратын команда Канашанға, басқаша айтқанда Ганнс Стрипке қайтып келді, онда ваи-ваи өкілдері үйлеріне оралды, ал Ромель Шони мен Энтони Шушу экспедицияға қосылды. Кейіннен Фей Джеймс (макуши халқы) оларға қосылып, команда Эссекибоның Атлант мұхитына құятын жеріне дейін қалған қашықтықты жүзіп өтті. Бұл экспедиция барлығы 10 аптаға созылды. Команда мүшелері: Лаура Бингхэм (экспедиция жетекшісі), Несс Найт, Пип Стюарт, Пейман Зекават (фильм режиссері), Джон Уильямс (оператор), Нереус Чекема, Найджел Айзекс, Джексон (Илия) Мараванару, Арон Мараванару, Джеймс Сузе, Фей Джеймс, Ромель Шони және Энтони Шушу.