Кіріспе
Авейро ауданы, Пара штаты, Бразилия. Фордландия (fɔʁdʒiˈlɐ̃dʒjɐ, Форд жері) – Бразилияның Пара штатындағы Авейро қаласындағы аудан және оған іргелес аймақ. Ол Сантарем қаласынан шамамен оңтүстікке қарай Тапажос өзенінің шығыс жағалауында орналасқан. 1928 жылы американдық өнеркәсіпші Генри Форд Амазония орманында 10 000 адамға арналған құрастырылған өнеркәсіптік қала ретінде құрды. Бұл қала АҚШ-тағы Ford Motor Company компаниясының автомобиль өндірісі үшін өсірілген каучук көзін қамтамасыз ету мақсатында салынды. Форд Бразилия үкіметімен келісімге келді, нәтижесінде Рио-Тапажос өзенінің жағасында, Сантарем қаласының жанындағы жерлерге иелік құқығы берілді, бұл үшін ол табыстың 9% бөлігін ұсынды. Фордтың жобасы сәтсіз аяқталып, 1934 жылы қала тастап кететілді. Қала көбінесе құмға батып, 2000 жылдардың басына дейін тек 90 тұрғыны болды. Кейіннен халық саны артып, 2017 жылға қарай шамамен 3000 адамға жетті.
Fordlândia (fɔʁdʒiˈlɐ̃dʒjɐ, Ford land) is a district and adjacent area of in the city of Aveiro, in the Brazilian state of Pará. It is located on the east banks of the Tapajós river roughly south of the city of Santarém. It was established by American industrialist Henry Ford in the Amazon Rainforest in 1928 as a prefabricated industrial town intended to be inhabited by 10,000 people to secure a source of cultivated rubber for the automobile manufacturing operations of the Ford Motor Company in the United States. Ford had negotiated a deal with the Brazilian government granting him a concession of of land on the banks of the Rio Tapajós near the city of Santarém, Brazil, in exchange for a 9% share in the profits generated. Ford's project failed, and the city was abandoned in 1934. The town was mostly deserted, with only 90 residents still living in the city until the early 2000s when it saw an increase of population, being home to around 3,000 people as of 2017.
Өмірбаян
1920 жылдары Ford Motor Company негізінен дөңгелектер мен басқа да автокөлік бөлшектерін өндіру үшін қолданылатын резеңке жеткізудегі британдық монополиядан қашып құтылуға тырысты. Генри Форд резеңке өндіру үшін баламалы жолдар іздеді және оның орнын қалыптастыруға тұрақты жер табуға ұмтылды. Орталық Америка қарастырылды, бірақ Амазонкадағы каучук ағаштары туралы мәліметтер ашылды, бұл және басқа факторлар жоспарды өзгертуге себеп болды. Пара штатының губернаторының АҚШ-қа Фордпен кездесу үшін келген сапары кезінде Бразилия үкіметімен келіссөздер басталды. Келісімге қол қойылды және американдық өнеркәсіпші "Боа Виста" деп аталатын шамамен 2,5 миллион акр (10 100 км²) жерді алды. Келісім бойынша Форд Бразилияда өндірілген тауарлардың экспортына салынатын салықтан босатылды, ал пайданың 9% Бразилия үкіметіне, ал пайданың 2% жергілікті муниципалитеттерге берілді.
Тарих
Бұл аймақтағы жұмыстар 1926 жылы Companhia Ford Industrial do Brasil компаниясымен басталды. Логистиканың нашарлығы және жұмысшылардың ауруға шалдығуы салдарынан жұмыс бірден қиындыққа тап болды. Аймақта жол болмағандықтан, тек Тапажос өзені арқылы ғана жетуге болады. Бұл жер жоспарланған қалашық ретінде дамыды, қаланың әртүрлі бөліктері бразилиялық жұмысшылар мен американдық басқарушыларға бөлінді, олар «Америкалық ауыл» деп аталған жерде тұрды. Типик американдық үйлер, аурухана, мектеп, кітапхана және қонақ үй салынды. Қалашақта бассейн, ойын алаңы және гольф алаңы да болды. 1928 жылы Ford Motor Company екі сауда кемесін – Lake Ormoc және Lake Farge – есік тұтқаларынан бастап қаланың су мұнарасына дейінгі жабдықтар мен жиһазбен толы қылып жіберді. Содан кейін қала Fordlândia деген атпен құрылды. Жұмысшыларды іздеу үшін Белем және Манаус қалаларында бірнеше кеңсе ашылды, және жақын маңдағы штаттардан адамдар жақсы жалақы уәдесімен келісім білдірді. Төмен температурада латекс ағаштың төменгі бөлігінде жинақталады, ал күндіз температура көтерілгенде латекс ағаш бойына таралып, латекс алуды тиімсіз етеді. Осы себепті резеңке жинаушылардың жұмысы әдетте таңғы сағат 5-те басталып, түскі сағат 12-де аяқталады. Планетация аймақтарға бөлінді және әр жұмысшыға әртүрлі аймақ берілді, бұл жұмысшылардың бір ағаштарды бір-бірінен кейін жинауына жол бермеу үшін жасалды. Қала басшылары қатаң ережелер енгізді. Қала ішінде, тіпті жұмысшылардың үйлерінде алкоголь, әйелдер, темекі және футболға (американдық футбол) тыйым салынды. Инспекторлар (американдық басқарушылар) үйлердің тазалығын тексеру және осы ережелерді сақтау үшін үйден-үйге барып қарады. Тұрғындар бұл тыйымдарды қала шегінен тыс жерде тоқтаған сауда кемелеріне жүзіп өтіп, көбінесе қарбыз сияқты жемістердің ішіне контрабандалық тауарларды жасырып айналып өтті. «Тәуелсіздік аралы» өзеннен 5 миль (8 км) жоғарыда барлар, түнгі клубтар мен жынысқорлық орындары бар шағын елді мекен құрылды. Жер бедері төбелі, тасты және құнарсыз болды. Фордтың басқарушыларының ешқайсысы тропикалық ауыл шаруашылығы туралы жеткілікті білімге ие болған жоқ. Табиғатта резеңке ағаштары жұқпалы аурулардан қорғану үшін бір-бірінен қашық өседі және көбінесе басқа түрлердің үлкен ағаштарына сүйеніп өседі. Бірақ Фордландияда ағаштар бір-біріне тығыз отырғызылды, бұл оларды ағаш ауруларына, саува құмырсқаларына, тікенді жәндіктерге, қызыл жәндіктерге және жапырақ жегіштерге оңай жем болды. Грег Грандин, оның әкесі Фордландияда құрылыс инженері болған, Бразилияда жұмыс істеген кезде әкесімен бірге уақыт өткізуді ұнататын. Грандиннің «Генри Фордтың ұмытылған орман қаласының өрлеуі мен құлдырауы» атты кітабында ол «Фордтың дұрыс тамақтану туралы өте нақты түсініктері болды. Ол қоңыр күріш, бидай наны, консервіленген шәрбағаш және сұлы ұнын енгізуге тырысты, және бұл өздігінен наразылық тудырды» деп жазады. Адамдар бұл бейтаныс тағамдарды, американдық стильдегі тұрғын үйді және басқа да шектеулерді ұнатпады. Сонымен қатар, жұмысшылар өздеріне қатысты адамдық емес қарауды сезінді – тропикалық күн астында ортасынан бастап жұмыс істеуге мәжбүр болды – Амазонка орманының ыстығы мен ылғалдылығынан қорқудан жұмыс істеуден бас тартты. Содан кейін жұмысшыларға қандай тағам берілетіні туралы келісімге келді.
Фордтың сәтсіздіктері
2009 жылы NPR мақаласында «Фордландиядан бір тамшы латекс те Форд машинасына қолданылмады» деп жазылған. Бразилия үкіметі, әсіресе Амазонияның солтүстік аймағына жасалған шетелдік инвестицияларға күдікпен қарады және көмек көрсетуге құлшынбады. Көп ұзамай жобаны қамтыған көптеген мәселелер көріне бастады және оны басқа жерге көшіру туралы шешім қабылданды. 1934 жылы Fordlândia Ford Motor Company тарапынан тастап кетелінді, ал жоба Сантарем қаласының оңтүстігіндегі, резеңке өсіруге қолайлы жағдайлар бар Белтерраға көшірілді. 1945 жылға қарай синтетикалық резеңке жасалды, бұл табиғи резеңкеге деген әлемдік сұранысты азайтты. Фордтың инвестициялық мүмкіндігі бір түндік құрғап қалды, Фордтың шиналары үшін ешқандай резеңке өндірілмеді, және екінші қала да тасталды. 1945 жылы Генри Фордтың немересі Генри Форд II екі қаланы қамтитын аумақты Бразилия үкіметіне 20 миллионнан астам АҚШ долларына сатты (қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сома> миллион долларға тең), бұл жоғалтуға әкелді. Қайғылы қалаларына көп шақырулар жасалса да, Генри Форд ешқайсысына бармады.
Ауыл шаруашылығы министрлігі
1950-жылдар мен 1970-жылдардың соңы аралығында, жер құқықтары қайтарылғаннан кейін, Бразилия үкіметі Ауыл шаруашылығы министрлігі арқылы аймаққа бірнеше нысандар орнатты. Бұрын Фордтың резеңке жинаушыларына тиесілі үйлер Министрліктің қызметкерлерінің отбасыларына берілді, олардың ұрпақтары оларда әлі де тұрып жатыр. Аталған жоба да ұзаққа созылмады және аяқталғаннан кейін қала дерлік толықтай тасталып қалды.
Қайта тууы
Қалада 2000-шы жылдардың екінші жартысына дейін шамамен 90 адам тұрды. Аймақта ешқандай негізгі қызметтер болған жоқ, медициналық көмек тек қана қашықтан, қайықпен сирек келтірілетін. Тұрғын үй іздеген адамдар қалаға қайта оралғанда жағдай өзгерді, олар көбінесе үйлерді иеленді. Қазір Авейро қаласының бір бөлігі болған бұл қалада 2017 жылы 3000-ға жуық адам тұрады. Неміс теледидар өндіріс компаниясы Gebrüder Beetz «Заманауи қираған орындар» атты 5 бөлімдік сериясының 4-ші бөлімінде Фордландияны көрсетті. 2012 жылы британдық суретші Дэн Дубовиц Фордландияны фотоға түсірді. Британдық актер және комедияшы Майкл Пейлиннің «Майкл Пейлинмен Бразилия» атты 4 бөлімдік саяхат деректі фильмінде Фордландия 2012 жылғы 31 қазанда BBC1 арнасында көрсетілген 2-ші бөлімде пайда болды. «The Amazon Trail» компьютерлік ойынында ойыншы Генри Фордпен кездесу үшін өткенге саяхат жасайды. Америкалық жазушы Бьюэлл Холлистер Фордландия тарихын зерттеп, 2015 жылы шыққан «Фордландиядағы Лирам» романында осы аймақты оқиға орны ретінде пайдаланды. Тарихқа арналған YouTube арнасы Extra History (бұрынғы Extra Credits) Фордтың өмірін баяндайтын серия жасады, және осы серияда Фордландия туралы қысқаша видео жариялады. 2017 жылы режиссер Маркос Колон аймақты және оның тұрғындары жерді қайта жаңғыртуға тырысатын жолды зерттейтін «Фордландиядан тыс» атты фильмді шығарды.