Кіріспе

Бразилия штаты, Израиль қаласы.

Акре (ˈakɾi) – Бразилияның Солтүстік аймағының батысында және Амазония заңдық аймағында орналасқан штат. Елдің ең батыс бөлігінде, Бразилия астанасы Бразилиадан екі сағаттық уақыт айырмашылығында жатқан Акре, солтүстік және шығыста Бразилияның Амазонас және Рондония штаттарымен, оңтүстік-шығыста Боливияның Пандо департаментімен, ал оңтүстік және батыста Мадре-де-Диос, Укаяли және Лорето аймақтарымен шектеседі. Штаттың астанасы және ең ірі қаласы – Рио-Бранко. Крузеиро-ду-Сул, Сена-Мадурейра, Тарауака және Фейжо да маңызды орындардың қатарында. Бразилия халқының 0,42%-ын құрайтын бұл штат, Бразилияның ЖІӨ-сінің 0,2%-ын өндіреді. 20 ғасырдың басындағы каучук өнеркәсібінің өркендеу кезеңі көптеген аймақтардан бразилиялықтарды штатқа тартты. Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Бразилия, Солтүстік-Шығыс және жергілікті дәстүрлердің қосылуы нәтижесінде әртүрлі ас мәдениеті қалыптасты. Бұл жерде күнде кептірілген ет (carne de sol) пен аймақтың дәстүрлі балығы – пираруку қолданылады. Мұндай тағамдар маниоктан жасалған тукупи соусымен дәмделеді. Штаттың батыс бөлігіндегі Джуруа және Моа өзендері, солтүстік-батыстағы Тарауака және Энвира өзендеріндегі өзен көлігі, әсіресе қараша мен маусым айлары аралығында, басты көлік түрі болып табылады. Көбінесе, ауа райының нашарлауына байланысты BR 364 тас жолы осы айларда өтпес болады; ол әдетте Рио-Бранконы Крузейро-ду-Сулмен байланыстырады.

Этимология

1904 жылы аумаққа берілген атау жергілікті өзендердің бірінен алынған, ал 1962 жылы штаттың атауы, мүмкін, тупи тіліндегі a'kir ü ("жасыл өзен") сөзінен немесе тупи тіліндегі ker ("ұйықтау, демалу") сөзінің a'kir түрінен шыққан. Көбінесе бұл атаудың еуропалық саяхатшылардың Ипурина диалектісінен алынған Умакуру немесе Уакири терминінің транслитерациясы – Аквириден шыққандығы саналады. Тағы бір болжам бойынша, "Аккири" сөзі "Yasi'ri" немесе "Ysi'ri" ("ағын су немесе жылдам су") сөзінен туындаған. Бір дерек бойынша, 1878 жылы ауыл шаруашылығы маманы Жоао Габриэль де Карвальхо Мело Пурус өзенінде саяхаттап жүргенде, Санту-Элиас (Парадан) виконты саудагеріне хат жазып, "Акири өзенінің сағасына" тауар жіберуін сұраған. Белемдегі саудагер немесе оның қызметкерлері Габриэльдің жазуын дұрыс түсінбеген немесе ол есімді қате жазған: Габриэль алған тауарлар мен шот-фактура Акре өзеніне жіберілген деп көрсетілген. Акренің бірнеше лақап аты бар: Бразилияның шеткі нүктесі, Резеңке ағашы штаты, Латекс штаты (резеңке өндірісінің орталығы болған кезеңнен бастап) және Батыс шеткі нүктесі. Акреде тұратын жергілікті халық акрианостар деп аталады, жеке тұлғаны акриано деп атайды. 1990 жылғы Орфографиялық келісімге дейін дұрыс жазуы акреано (жекеше) және акреаностар (көпше) болған. 2009 жылы жаңа орфографиялық келісіммен бұл өзгеріс Акре әдебиет академиясы (Academia Acreana de Letras) мен Бразилия әдебиет академиясы (Academia Brasileira de Letras) арасында пікір қақтығысына әкелді. Бразилия академиясы бұл өзгеріс штаттың тарихи және мәдени тамырларын жоққа шығарады, себебі топонимнің соңғы әрпі "Е"-ден "I"-ге ауыстырылды деп мәлімдеді.

География

Акре штаты Бразилияның батысында 58 911 шаршы миль аумақты алып жатыр. Ол 70° батыс бойлық және 9° оңтүстік ендікте орналасқан. Бразилияда штат Солтүстік аймақтың бір бөлігі болып табылады, шекарасы Амазонас және Рондония штаттарымен, сондай-ақ Перу және Боливия елдерімен өтеді. Акре штатының жерінің көп бөлігі төменгі құмтасты плато, немесе Бразилия Амазонкасының басым бөлігін құрайтын морфологиялық бірлік болып табылады. Бұл жерлер Акрода оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай көтеріледі, көбінесе жалпақ топографиямен сипатталады. Штаттың батыс бөлігінде Serra da Contamana немесе Serra do Divisor таулары орналасқан, олар штаттың ең биік нүктесін құрайды. Штат аумағының шамамен 63% жазықтарда орналасқан; 16% 300 мен 609 (984 және 1,998 фут) аралығында; ал 21% 200 мен 135 (656 және 443 фут) аралығында. Климаты ыстық және ылғалды, Кёппен климаттық жіктеу жүйесінде Am типіне жатады, ал айлық орташа температурасы , Солтүстік аймақтағы ең төменгі көрсеткіш болып табылады. Жылдық жауын-шашын мөлшері - , маусым, шілде және тамыз айларында құрғақ мезгіл байқалады. Амазонка тропикалық ормандары штаттың барлық аумағын жабады. Ең құнды резеңке ағаштарына (Hevea brasiliensis) және Бразилия жаңғағына (Bertholletia excelsa) бай орман Акренің резеңке және жаңғақ өндірісі бойынша ұлттық көшбасшы екенін қамтамасыз етеді. Акроның маңызды өзендері – Журуа, Тарауака, Энвира, Пурус, Иако және Акро – көбінесе жаңбырлы маусымда кеме жүруге қолайлы, штат арқылы шамамен параллель бағытта ағып, тек аумағынан тыс жерде бірігеді. 1965 жылы Акрода ең ірі қара кайман ұсталды, оның ұзындығы және салмағы болды. Амазонка планетадағы қалған жаңбырлы ормандардың жартысынан астамын құрайды және әлемдегі ең ірі және түрлерге бай тропикалық жаңбырлы ормандардың бірі болып табылады. Ылғалды тропикалық ормандар биомдардың ең түрліге толысы болып есептеледі, ал Америкадағы тропикалық ормандар Африка мен Азиядағы ылғалды ормандарға қарағанда әлдеқайда түрліге толы. Америкадағы тропикалық жаңбырлы ормандардың ең үлкен бөлігі ретінде Амазонка жаңбырлы ормандары беспрецеденттік биологиялық әртүрлілікке ие. Әлемдегі барлық түрлердің 1/3-і Амазонка тропикалық ормандарында мекендейді.

Тарих

Қазіргі Акко аймағында кем дегенде 2100 жыл бұрын Колумбқа дейінгі өркениеттер өмір сүрген деп есептеледі. Бұл жақтағы дәлелдерге сол аймақта табылған күрделі геоглифтер жатады. Оларды жасаған жергілікті тұрғындар осы технологияны жақсы білген деп саналады. Кем дегенде 15 ғасырдың басынан бастап бұл аймақта паноан тілдерінде сөйлейтін халықтар өмір сүрді; олардың аумағы инкалар аумағына географиялық жағынан жақын болды. 18 ғасырдың ортасында аймақты испандар отарлап, Перу вице-корольдігінің бөлігіне айналды. 1826 жылы аяқталған Перу мен Боливияның тәуелсіздік соғыстарынан кейін, аймақ және оның айналасындағы үлкен бөліктері Боливияның бөлігі болды, бірақ Испаниядан тәуелсіздік алды. Бұл екі ел бөлінісіп, аймақ Боливияның бақылауына қайтып оралғанға дейін қысқа өмір сүрген Перу-Боливия Конфедерациясының (1836-1839) құрамында болды. 19 ғасырдың ортасында аймақтағы каучук ағаштарының табылуы көптеген иммигранттарды, әсіресе Бразилия мен Еуропадан, каучук өріміне негіз салуға тартты. Бразилиялықтардың саны көбейгеніне қарамастан, Аякучо шарты (1867) бұл аймақтың Боливияға тиесілі екенін анықтады. 1877 жылы Акко халқының басым көпшілігі Солтүстік-Шығыстан келген бразилиялықтардан тұрды. 1899 жылы бразилиялықтар Аккода Акре Республикасы деп аталатын тәуелсіз мемлекет құрды. Боливиялықтар аймақты бақылауға тырысты, бірақ бразилиялықтар көтеріліс жасап, шекаралық қақтығыстар болды. Бұл "Акко соғысы" деп белгілі соғысқа әкелді. 1903 жылдың 17 қарашасында Петрополис шартына қол қойылып, Бразилия аймақты толық иеленді. Акко үш департаментке бөлінген аумақ ретінде Бразилияға қосылды. Аумақ Бразилияға 2 миллион фунт стерлингке сатып алынды. Жер Мату-Гросудан Мадейра-Маморе темір жолын салу шарттарына сәйкес алынды. 1920 жылы Акко біріктірілді. 1962 жылдың 15 маусымында ол штат мәртебесіне көтерілді және бірінші рет әйел, мұғалім Иоланда Флеминг басқарды. 20 ғасырдың басында каучук көшеттері Оңтүстік-Шығыс Азияға әкелінді, онда бәсекелестік плантациялар құрылды, бұл Амазонканың өндірістегі маңыздылығын азайтты. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон әскерлері Малайзиядағы каучук ағаштарын басып алды. Акко одақтастардың соғыс қажеттіліктері үшін каучук өндіруге шақырылды. Көбінесе Сеара плантациясының тумасы болған "Каучук сарбаздары" өндірісті арттырып, одақтастарға маңызды жабдықтамалармен қамтамасыз етті. Акконың одақтастардың жеңісіне қосқан шешуші үлесі Бразилияға соғыстан кейінгі кезеңде Солтүстік Америка инвестицияларын тартуға көмектескен болуы мүмкін, нәтижесінде Ұлттық болат компаниясы (Companhia Siderúrgica Nacional) құрылды. Бұл компания әлі негізгі ауыр өнеркәсіптері жоқ Орталық Оңтүстіктің индустриялануына көмектесті. 2008 жылдың 4 сәуірінде Акко Куна Гомес сызығына байланысты дау бойынша Амазонас штатымен сотта жеңіске жетті. Ол Энвира, Гуахара, Бока-ду-Акре, Пауини, Эирунпе және Ипиксуна муниципалитеттерінің бір бөлігін қосып алды. Аймақтық қайта анықтау Либердаде, Грегорио және Могно орман кешенінің 1,2 миллион гектарын Акко аумағына қосуды бекітті.

Бастапқы есеп айырысу

1970 жылдан бері Акренің орманды аймақтарында көптеген геоглифтер, ірі геометриялық жер жұмыстары табылды, олардың жасы біздің заманымыздың 1–1250 жылдары аралығында екені анықталды. Бұл Колумбқа дейінгі дамыған қоғамдардың куәсі саналады. BBC-нің "Табиғи емес тарихтар" бағдарламасы осы аймақтағы зерттеулерді қарастырып, Амазонка орманын табиғи "жабайылық" емес, кем дегенде 11 000 жылдан бері адамның әрекетімен қалыптасқан деген тұжырым жасады. Дәстүрлі ежелгі амалдардың қатарында орман бағбандарының тәжірибесі болды. Геоглифтерді алғаш рет 1977 жылы Ондемар Диас ашты. Ал Алсеу Ранци Акре аймағынан ұшып өтіп, осы зерттеулерді кеңейтті. 17 ғасырда португалдық экспедициялар қазіргі Бразилияның шалқарына жетті. Одан кейін батысқа қарай барлау жұмыстарын жалғастырып, испандық колониялардың жеріне жеткен. Екі ел өзара келісімдер арқылы Мадрид (1750) және Сан-Ильдефонсо (1777) шарттарына қол қойып, өз аумақтарын белгіледі. Екі шарттың да негізі португал бандейрантесі Мануэл Феликс де Лиманың Гуапоре және Мадейра өзендерінің бассейндерін зерттеуі болды. Шарттарға сәйкес, Маморе және Гуапоре өзендерінің батыс шекарасы Жавари өзенінің сол жағалауында испан және португалдық территориялардың шекарасы ретінде бекітілді. Португалдар Мату-Гросудың жаңа патшалық капитандығын құрды (1751), шекараға жақын жерлерге қоныстануды ынталандырды. Жаңа орталықтар пайда болды: Гуапоре жағалауындағы Вила-Бела (1752), Парагвай өзеніндегі Вила-Мария (1778) және Касалваско (1783). 19 ғасырдың ортасына дейін бұл аймақты жүйелі түрде қоныстандыруға көп күш жұмсалмады. Сол кезде резеңке өндірісі коммерциялық қызығушылықты тудырып, дамуға мүмкіндік берді. Империяның экономикасы ең маңызды тауар ретінде кофеге негізделген ауыл шаруашылығы экспортқа бағытталды. Батыс аймақтары көпшілікке беймәлім және көбінесе назардан тыс қалды. Мысалы, Кандидо Мендес де Алмейданың Бразилия империясының атласы (1868) сол заманның үлгісі саналса да, географиялық сарапшылар Акре өзені және оның негізгі салалары туралы ештеңе білмеді, олар атласта мүлдем көрсетілмеген. Бразилиялық барлаушылардың шағын қарулы топтары ауылдық және сирек қоныстанған аймақты пайдаланды, олардың Бразилия, Перу немесе Боливияның басқаруында екенін білмей, оған қызығушылық танытпады. Бірақ 19 ғасырдың ортасында резеңкеге деген сұраныс осы ресурсты зерттеу және отарлау жоспарын жасау үшін түрлі экспедицияларды ынталандырды. Сол кезде Жоао Родригес Камета Пурус өзенін жаулап алуды бастады; Мануэл Урбано да Энкарнасао, аймақты жақсы білетін үнді, Акре өзеніне жетіп, оны Xapuri маңына дейін шарлады; Бұл экспедициялар көбінесе Боливия жерінде өтті. Пайдаланушылық әрекеттер, резеңке қорларының өнеркәсіптік маңызы және аймаққа бразилиялық отаршылдардың енуі Боливияның назарын аударды, ол шекараларды нақтылауды талап етті. Көптеген сәтсіз келіссөздерден кейін 1867 жылы Аякучо шартына қол қойылды, ол Бразилияның колониалды uti possidetis, яғни осы аумақты пайдалану құқығын мойындады. Шекара Бени және Маморе өзендерінің қосылған жеріне параллель жүргізілді, бұл өзеннің бастауы әлі белгісіз болса да, шығысқа қарай Жавари өзенінің бастауына дейін созылды.

Солтүстік-шығыс аймақтағы оккупация

Базарда каучук бағасы өскен сайын, оған деген сұраныс та артты. Амазонкаға асығушылардың саны көбейді. Акре, Пурус және одан батысқа қарай Тарауака аңғарларында плантациялар көбейді. 1873–1874 жылдары Пурус өзенінің су жиналатын алабында халық саны шамамен мыңнан төрт мыңға дейін өсті. Бразилияның императорлық үкіметі, каучук өндірісіне сезімталдық танытып, Пурус аңғарының барлық бөлігін Бразилияның құрамына жатқызды. 19 ғасырдың екінші жартысында империяның демографиялық және геоэкономикалық тепе-теңдігі бұзылды. Оңтүстікте кофе өндірісі қаржы ресурстарын және жұмысшыларды тартып алып, солтүстік-шығысқа зиян келтірді. Бұл аймақтың кедейлеуі Рио-де-Жанейро, Минас-Жерайс және Сан-Паулу штаттарына көші-қон толқынын тудырды. Сеаренс көші-қоны Жұруа өзенінің жағалауына жетіп, Боливия кейін қайтарып алуға ниеттенген жерлерді жаулауды үдетті. Ірі өзендер мен олардың салалары оқшауланған жерлерге колонистерді, тауарларды және жабдықтау материалдарын тасымалдайтын шағын кемелерге толы болды. Амазонас және Пара үкіметтері әртүрлі операцияларды қаржыландыратын, несие беруге кепілдік беретін және каучук плантацияларының коммерциялық дамуын ынталандыратын жабдықтау орталықтарын құрды. Каучук іздестіруі 18 ғасырғы алтын асығудың қызу қарқынымен теңесті. Бұл жағдай үкіметтің назарын бұрыннан белгісіз болған аймақтың экономикалық пайдалануы мен дамытуына аударды. Жеке кәсіпкерлердің әрекеттері үкіметке жаңа аймақты өз құрамына қосуға мүмкіндік берді.

Жер талабы

1890 жылы боливиялық шенеунік Хосе Мануэль Пандо өз үкіметін Юра алқабында 300-ден астам резеңке плантациясы пайда болғаны туралы ескертті, олардың көп бөлігі номиналды түрде боливиялық территорияда орналасқан бразилиялықтардың меншігінде болды. Бразилияның енуі шекаралар белгіленгеніне қарамастан, 64-ші меридианнан 72-ші меридианнан артыққа дейін, 1000 шақырымға батысқа қарай жылжыды. 1867 жылғы шарт бойынша Бразилия Бени және Маморе өзендерінің қосылған жерінен жоғарыдағы жерге ғана шектелді. 1895 жылы шекараны анықтау үшін жаңа комиссия құрылды. 1899 жылы боливиялықтар Пуэрто-Алонсода әкімшілік бекет құрып, бразилиялықтардың қызметіне салық пен кедендік баж салыстыра бастады. Келесі жылы Бразилия Боливияның аймаққа қадағалау құқығын мойындады, Бени және Маморе өзендерінің қосылған жеріндегі ескі шекараларды ресми түрде таныды. Дипломатиялық процестен тыс қалған резеңке жұмысшылары өз мүдделеріне көңілсіздікпен қарап, көтеріліс қозғалыстарын бастады. Бұл ірі резеңке компаниялары басқаратын күштердің қатыгездікке және зорлық-зомбылыққа ұшыратуына жауап ретінде болды. Боливия Пуэрто-Алонсода әкімшілік құрған жылы (1899 ж.) екі ірі көтеріліс орын алды. Олар Манаустан келген зиялы богемалар тобынан құралды және шекара мәселесін дипломатиялық жолмен шешуге тура келді. Бразилияның Сыртқы істер министрі қызметін жаңадан бастаған Рио-Бранко бароны мәселені тоқтатуға бағытталған арналарды дереу ашты. Боливиялық синдикатпен ең қарапайым мәселе Бразилияның келісімшарттан бас тарту үшін 110 мың фунт төлеуімен шешілді (1903 жылғы ақпан). Содан кейін Боливиямен коммерциялық қатынастар қайта жаңартылды. Жоғарғы Пурус және Журуадағы бразилиялықтар мен перуандықтар арасындағы қарулы қақтығыстардан кейін осы аймақтарда бірлескен басқару құрылды (1904 ж.). Резеңке еуропалық және солтүстік американдық нарықтарына енгізілген кезде Акре өте гүлденді. 20-шы ғасырдың басында, он жылдан кем уақыт ішінде оның халқы 50 000-нан асты. 1946 жылдан бастап федералдық үкімет Амазонка алқабының экономикасын жандандыру және оны аймақтық даму жобаларына қосу үшін шаралар қабылдады. Петрополис шартының сот тәртібіне назар аудара отырып, президент Родригес Алвес Акре территориясын құрған заңды бекітті (1904 ж.), оны үш департаментке бөлді: Альто Акре, Альто Пурус және Альто Журуа, соңғысы 1912 жылы Альто Тарауакадан бөлінді. Департаменттік басқару 1921 жылға дейін Бразилия президенті тағайындаған әкімдер жүзеге асырды. Одан кейін тәртіп өзгеріп, басқару губернаторға жүктелді. Бразилияның екінші Конституциясы (1934 ж.) Акреге Бразилияның Ұлттық Конгресіне өкілдер сайлау құқығын берді. Estado Novo (Жаңа мемлекет) кезеңінде ішкі аймақтарды бағалауға қатысты саяси идеялар қалыптасты, олар оқшауланған аумақтарды біріктіруге бағытталды. Содан кейін 1946 жылғы дауыс беруде Одақтан Амазонкаға бюджеттік қаражатты бағыттау мақұлданды, Акре территориясы ең төменгі мемлекеттік салықтан түсетін кіріске жеткен кезде мемлекет мәртебесіне көтерілетіні анықталды. 1960 жылдары Амазонка аймағының дамуын жеделдету үшін екінші цикл Амазонканы дамытуды басқару (Superintendência do Desenvolvimento da Amazônia немесе SUDAM, 1966 ж.) басталды. Мемлекеттегі аймақтық кіші секторларды жақсырақ байланыстыру іздестірілді, осылайша Акре өзенінің жоғарғы ағысындағы Рио-Бранко және Бразилияны, Пурус және Тарауака алқаптарын кесіп өтетін Журуа жағалауындағы Крузейро-ду-Сулды байланыстыратын Трансамазониканың тармақтарын жалғастыруға мүмкіндік берді. Сондықтан ұлттық интеграцияның демографиялық, экономикалық және саяси бұрмалаушылықтарын түзетуге бағытталған жоспарлау саясаты жасалды.

Демография

2022 жылғы IBGE деректері бойынша, штат та 830 018 адам тұрады. Бұл Акрені халық саны бойынша ең азы қоныстанған үшінші штат етеді. Халық тығыздығы 4,5 адам/км² құрайды. Қалалану деңгейі: 69,6% (2006); Халық өсімі: 3,3% (1991–2000); Тұрғын үйлер: 162 000 (2006). 2022 жылғы соңғы халық санауы келесі деректерді көрсетті: 549 889 қоңыр терілі (аралас нәсілді) адам (66,3%), 177 992 ақ терілі (21,4%), 71 086 қара терілі (8,6%), 29 163 үнді миссиясының мүшесі (3,5%).

Білім

Португал тілі – ресми мемлекеттік тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Ағылшын және испан тілдері де ресми жоғары мектеп оқу жоспарының құрамына кіреді.

Экономика

Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің ең ірі құрауы болып табылады, ол 66%-ды құрайды, одан кейін өнеркәсіп секторы – 28,1%. Ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 5,9%-ын құрайды (2004 ж.). Экспортта: ағаш 85,6%, құс (тауық және жабайы түйеқұс) 4,7%, ағаш өнімдері 1,7% (2002 ж.). Бразилия экономикасындағы үлесі: 0,2% (2005 ж.).

Спорт

Рио-Бранко қонақтар мен тұрғындарға түрлі спорт түрлерін ұсынады.

Мәдениет

Бразилиялық болу үшін күрескен жалғыз штат болғанына қарамастан (Акре соғысы), Акре мәдениеті басқа Солтүстік Бразилия штаттарына ұқсас, бірақ Солтүстік-Шығыс Бразилия мәдениетін тұтыну деңгейі жоғары. Рио-Бранкода "Альто Санто" (Universal Christian Enlightenment Center) деп аталатын діни қауымдастық бар, ол Акреге тән, жергілікті халықтардан бастау алған "Санто Дайме" рәсімін өткізеді. Бұл рәсімде "Дайме" атты, жапырақтар мен жүзімдерден жасалған табиғи шай қолданылады, ол жергілікті халықтардың Құдайға жақындау жолы ретінде пайдаланған. Рәсімге балалар мен қарттар да қатысады. Қауымдастықтың мүшелері бірыңғай киім киіп, ән айтады. Акре тұрғындары ең көп жейтін тағам – "Байшария". Онда қаз, тукупи, кассава ұны және пираруку балығы, сондай-ақ жергілікті халықтан мұраға қалған Амазония жемістерінің көптеген түрлері қолданылады. Акреден шыққан әншілер мен суретшілер: Жоао Донато, Сансао Кампос Перейра, Серхио Соуто және Тиао Натуреза.

Ту

Ту 1921 жылдың 15 наурызында қабылданды. Бұл Акре сепаратистік мемлекеті қолданған тудың өзгеше түрі, онда сары және жасыл түстер орны ауысып, кері бейнеленген. Сары түс бейбітшілікті, жасыл – үмітті, ал жұлдыз Акрені Бразилия штаты ретінде құруға атсалысқандарға жол көрсеткен нұрды символдайды.