Кіріспе

Станислав Миколажик (18 шілде 1901 – 13 желтоқсан 1966) – поляк саясаткері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша үкіметінің эмиграциядағы премьер-министрі, содан кейін соғыстан кейінгі Польшада 1947 жылға дейін премьер-министрдің орынбасары болды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Миколаиччик отбасы Польшаның батысындағы Познань қаласынан шыққан, ол 19 ғасырда Германия империясының құрамына кірген және Позен провинциясы деп аталған. Ол Германияның батысындағы Вестфалияда дүниеге келді, ата-анасы 19 ғасырда көптеген поляктар сияқты, бай кен өндіру аймақтарында жұмыс іздеу үшін барған. Ол он жасында Познаньға оралды. Жасөспірім шағында қант қызылшасын өңдеу зауытында жұмыс істеді және польшалық патриоттық ұйымдардың құрамында белсенділік танытты. Польша тәуелсіздік алған кезде ол 18 жаста болды, 1920 жылы Польша армиясына қосылып, польша-совет соғысына қатысты. Варшаваның жанында жараланғаннан кейін әскерден босатылып, Познань маңындағы әкесінің шаруашылығына мұрагер болып оралды.

Алғашқы саяси мансап

1920 жылдары Миколайчик "Пиаст" поляк халық партиясында (ППП) белсенділік танытты. Познань воеводствосының үкіметінде бірнеше лауазымды атқарғаннан кейін, 1929 жылы Сеймге (Польша Парламенті) сайланды. 1935 жылы ППП атқару комитетінің төрағасының орынбасары, ал 1937 жылы партия президенті болды. Ол 1935 жылы Жозеф Пилсудскийдің қайтысынан кейін Польшада құрылған авторитарлық режимге белсенді түрде қарсылық көрсетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы қыркүйекте нацистік Германия Польшаға басып кірген кезде Миколайчик поляк армиясының қатардағы сарбазы болып, Варшаваны қорғауда болды. Варшава түскен соң ол Венгрияға қашып, онда тұтқынға алынды. Бірақ ол көп ұзамай қашып, Югославия және Италия арқылы Парижға жетті. 1941 жылы ол Ішкі істер министрі болып тағайындалды және премьер-министр Владислав Сикорскийдің орынбасары – вице-премьер болды. 1943 жылдың сәуір айында немістер Катынь орманында кеңес әскерлері тарапынан өлтірілген шамамен 22 мың поляк офицерінің жерленген жерін тапқандарын жариялады. Кеңес үкіметі бұл немістердің жасаған өтірігі екенін мәлімдеді. Одақтас үкіметтер дипломатиялық себептермен бұған ресми түрде келісті, бірақ Миколайчик үкіметі осымен келіспеді, соның салдарынан Сталин эмиграциядағы үкіметпен қарым-қатынасын үзіп тастады.

Елден қуылған премьер-министр

1943 жылы шілдеде Сикорский ұшақ апатынан қаза тапқаннан кейін Миколайчик оның орнын басуға тағайындалды. "Біз Польшада тек формалды демократияны ғана емес, саяси, діни және жеке бостандықтарды ғана емес, сонымен қатар Франклин Делано Рузвельт керемет айтқан төрт бостандыққа негізделген әлеуметтік және экономикалық бостандықты жүзеге асыратын әлеуметтік демократияны қалаймыз", - деді ол Польшаға жолдаған хабарында қызметке кіріскен кезде. "Қандай жағдайда болсын, Польшада қандай да бір түріндегі тоталитарлық үкіметке орын болмайды". Дегенмен, Миколайчик алдында ауыр сынға толы кезең тұрды. Осы кезде Польшаны неміс оккупациясынан азат ететін күштер батыс одақтастары емес, Кеңес Армиясы екені анық болды. Поляктар Сталиннің Польшаға коммунизмді таңуға және этникалық поляктар, украиндықтар мен белорустар қоныстанған Польшаның шығыс аумақтарын аннексиялауға ниеттенгенінен қорқып, алаңдады. 1944 жылы одақтас көшбасшылары, әсіресе Уинстон Черчилль, Миколайчик пен Сталин арасында келіссөздерді қайта бастауға тырысты, бірақ бұл әрекеттер бірнеше мәселе бойынша сәтсіз аяқталды. Олардың бірі – Катынь трагедиясы. Екіншісі – Польшаның соғыстан кейінгі шекаралары. Сталин шығыс аумақтар Кеңес Одағының құрамында қалуы керек деп талап етті. Миколайчик сондай-ақ Сталиннің соғыстан кейінгі Польшада коммунистік үкімет құру жоспарына қарсы болды. Осының нәтижесінде Сталин Польшаның Кеңес әскерлері басып алған аумақтарында коалициялық үкімет құруға келісті. Социалист Эдвард Особка-Моравски жаңа Уақытша Ұлттық Бірлік Үкіметінің (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej – TRJN) премьер-министрі болды, ал коммунистік көшбасшы Владислав Гомулка екі орынбасар премьер-министрдің бірі болды. Миколайчик эмиграциядағы үкімет премьер-министрі қызметінен кетіп, Польшаға оралып, екінші орынбасар премьер-министр және Ауыл шаруашылығы министрі болды. Көптеген польшалық эмигранттар бұл қадамға қарсы болды, олардың пікірінше, бұл үкімет Польшада коммунистік билікті орнату үшін құрылған маска ғана. Эмиграциядағы үкімет Польшаның заңды үкіметі ретінде дипломатиялық мойындығын жойғанмен, өмір жасамасын жалғастырды.

Польшаға оралу

Қайтып оралғаннан кейін Миколайчик дереу ПСЛ-ді қайта жаңғыртуға кірісті, ол көп ұзамай Польшадағы ең ірі партияға айналды. Кейбіреулер оған ППР жобасына сәйкес жүргізілген радикалды жер реформасы көмектесті деп санайды, себебі ол "ПСЛ-дің берік саяси базасын құрған шағын шаруалардың жаңа тобын жасады". Әрине, Польшаның көп бөлігі бұрыннан-ақ ауылдық қоғам болған және Миколайчиктың бағдарламасы консервативті шағын шаруалар бағдарламасы емес еді. Коммунистер Польшада еркін және әділ сайлауда жеңіске жете алмайтынын білгендіктен, Сталиннің Ялта конференциясындағы номиналды уәделеріне қарамастан, сайлау өткізбеуге тырысты. 1946 жылдың маусым айында 3xTAK референдумы бірнеше мәселе бойынша өтті. ПСЛ Сенатты тарату туралы ұсынысқа қарсы шығуды, коммунистерге қарсы күшін сынау ретінде қарастырды: сайлаушылардың үштен екісі Миколайчикты қолдады, бірақ коммунистер бақылап отырған Ішкі істер министрлігі, нәтижелерді бұрмалап, керісінше көрсетті. 1947 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауға дейін ПСЛ аяусыз қуғын-сүргінге ұшырады, жүздеген үміткерлері сайлау науқанына қатысудан алыс қалды. 1946 жылдан 1948 жылға дейін әскери соттар 32 477 адамды, олардың көпшілігі демократиялық партиялардың мүшелерін "мемлекетке қарсы қылмыс" жасады деген айыппен соттады. Сайлау тек осыдан кейін ғана өтті. Сайлаудың "дұрыс" нәтиже беруін қамтамасыз ету үшін, Польшаның қауіпсіздік органы сайлау комиссияларының 47% құрамын агенттер ретінде тартты. Сайлау нәтижесінде коммунистер бақылап отырған "Демократиялық блок" 394 орынды, ал ПСЛ 28 орынды иеленді, бұл нәтиже тек ірі сайлау алаяқтығы арқылы қол жеткізілуі мүмкін екенін барша білді. Шындығында, оппозиция сайлау әділ өткенде, 80 пайыз дауысқа ие болатынын мәлімдеді.

Кейінгі өмірі

Сайлау әділ болғанда премьер-министр болар еді, бірақ Миколайчик наразылық таныту үшін үкіметтен дереу кетіп қалды. Қамау қаупі болғандықтан, ол қазан айында елден шығып кетті. Уинстон Черчилль оны Лондонда кездескенде: "Қалай тірі қалғаныңа таңғаламын" деді. Лондонда Польша үкіметі эмиграцияда оны коммунистермен ынтымақтасқандық үшін сатқын санады. Ол Америка Құрама Штаттарына көшіп, 1966 жылы қайтыс болды. 2000 жылдың маусым айында оның мәйіті Польшаға қайтарылып, жерленді. Оның құжаттары Стэнфорд университетіндегі Соғыс, революция және бейбітшілік жөніндегі Хувер институтында сақтаулы. "Дауыс беру құқығы" (O Prawo Głosu, 2008, режиссері Януш Петелски) атты фильм Миколайчиктың (Адам Ференси сомдаған) күресін көрсетеді.