Кіріспе

Септуагесима (,/s//ɛ//p//tj//u//ə/'/dʒ//ɛ//s//ɪ//m//ə/) – Пасхаға дейінгі тоғызыншы жексенбі, Күл мерекесіне дейінгі үшінші жексенбі. Бұл термин кейде Септуагесима жексенбісінен басталып, Пасхадан кейінгі сенбіде аяқталатын жетпіс күнге қолданылады. Сонымен қатар, бұл термин Күл мерекесі басталар алдындағы, осы күні басталып, Күл мерекесінен бір күн бұрын, Қоңырқай мерекесінде аяқталатын мерзімге де қолданылады. Литургиялық жылдың осы кезеңіндегі қалған екі жексенбі Сексагесима және Квинкегесима деп аталады, соңғысы кейде Қоңырқай жексенбісі деп те аталады. Септуагесима жексенбісі ең ертесі 18 қаңтарда (қалыпты жылда Пасха 22 наурызда) және ең кеші 22 ақпанда (ауыспалы жылда Пасха 25 сәуірде) болуы мүмкін.

Терминнің шығу тегі

Септуагезима латын тілінен аударғанда "жетпісінші" дегенді білдіреді. Сол сияқты, Сексагезима, Квинкегезима және Квадрагезима "алпысыншы", "елуінші" және "қырықыншы" деген мағынаны білдіреді. Бұл атаудың мәні (Эндрю Хьюздің айтуынша, "Medieval Manuscripts for Mass and Office" [Торонто, 1982], 10) былай түсіндіріледі: "Септуагезима жексенбісі осылай аталады, өйткені ол жетпіс күннің ішінде, бірақ Пасхаға дейін алпыстан астам күн бұрын келеді. Келесі жексенбі алпыс күннің ішінде, Сексагезима, ал келесісі – елу күннің ішінде, Квинкегезима. Пасхаға дейін қырық күн қалғанда (жексенбілерді есептемегенде) келесі жексенбі – Квадрагезима". Әр жексенбіде Мәсіхтің қайта тірілуі еске алынатындықтан, олар "кішкентай Пасхалар" деп саналады және күнәдан тазару күні ретінде қарастырылмайды. Квадрагезима – бұл латын сөзі, ол (жексенбілерді есептемегенде) қырық күнге созылатын ораза мезгілі үшін қолданылады. Мецтік Амалариус бұл атаудың Пасхаға дейінгі тоғыз аптадан және Пасха аптасынан тұратын жетпіс күндік кезеңді білдіретінін айтады, бұл мистикалық тұрғыдан жетпіс жылдық Вавилон тұтқындығын көрсетеді. Ол былай деп жазды: "Иуделерге жетпіс жыл бойы тәубе ету міндеті жүктелген, осылайша олар уәде етілген жерге қайта оралуға лайық болды, сондықтан христиандар жетпіс күн ораза ұстап, Құдайдың рақымын алуға тырысты". Орлеанның бірінші соборының мәліметінше, "алғашқы шіркеудің көптеген ізгі дін қызметкерлері мен миряндары Пасхаға дейін жетпіс күн ораза ұстаған, сондықтан олардың оразасы Септуагезима деп аталды, және бұл атау кейіннен осы жексенбіді басқалардан ажырату үшін сақталды". Септуагезима сонымен қатар қырық күндік оразаны бастауға болатын күн болды, ол бейсенбі, сенбі және жексенбі күндерін қоспағанда ораза ұстауды қамтиды. Рим қағидасының Ерекше түрі оразаға дейінгі маусымды және оның дәстүрлі салттарын сақтап қалды.

Лютерандық қолданыс

Рим-католик шіркеуінің үлгісімен жасалған үш жылдық лекциялық тізімді қабылдаған лютерандар Септуагима маусымын жойып, оның орнына Ұлыжайын (Epiphanytide) мерекесін ұзартты, ал дәстүрлі күнтізбесін сақтаған лютерандар Септуагиманы тойлауды жалғастырды. 137-ші псалмнан алынған келесі ән лютерандарда Септуагимаға дейінгі сенбі күніне дәстүрлі түрде тағайындалады:

Hymnum cantate nobis, Alleluia, de canticis Sion, Alleluia, Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? Alleluia, septuaginta annos super flumina Babylonis sedimus et flevimus, dum recordaremur Sion, Alleluia, ibi suspendimus organa nostra, Alleluia. Gloria Patri.

Бізге ән шырқаңдар, Аллилуя, Сион әндерінің бірі, Аллилуя, шетел жерінде Құдайдың әнін қалай шырқаймыз? Аллилуя, жеті жүз жыл бойы Бабыл өзендерінің жағасында отырып, Сионды еске алып жыладық, Аллилуя, сонда аспаптарымызды іліп қойдық, Аллилуя. Әйгілік Әкеге болсын.

Септуагиманың алғашқы кешкі құлшылығынан бастап, Аллилуя Пасхалық күзетуге дейін қайта айтылмайды, ал Gloria жексенбі күндері оқылмайды.

Англикандық қолдану

Англикан қауымының көптеген провинциялары осы өзгеріске көшті. Англия шіркеуінде бұл жексенбілер дұғалар кітабының күнтізбесі қолданылса, бастапқы атауларын сақтайды, бірақ жалпы ғибадат күнтізбесінде олар өзгермелі ұзақтықтағы Үлкен оразаға дайындық мезгіліне енгізілді, Пасха күніне байланысты "Үлкен оразаға дейінгі жексенбілер" саны нөлден бесе дейін болуы мүмкін. Епископтық және тұжырымды Англикан қозғалысындағы шіркеулер 1928 жылғы Жалпы дұғалар кітабын (немесе оған негізделген түрлі миссальдарды) пайдаланады және Септезиманы сақтайды.

Польша Ұлттық Католик шіркеуінің қолданысы

Польша Ұлттық Католик шіркеуі 2014 жылы бүкіл шіркеуде Септуагима, Сексагима және Квинквагима жексенбілерін ресми түрде қайта орнатып қойды. Бұл маусымды қасиетті оразаға дайындық ретінде тойлау литургиялық жылдың маңызды бөлігі ретінде атап көрсетіледі.

Шығыс қолданысы

Шығыс православие және Византия католиктік литургиялық күнтізбесінде де Оразаға дейінгі мезгіл бар, ол «Триодь» (Ораза күніне дейін жалғасады) деп аталатын литургиялық кітапта кездеседі. Ол 22 күнге созылады, себебі ол Септуагимаға дейінгі жексенбіде басталады, бірақ Византиялық Ораза дүйсенбіде басталатындықтан 24 күн емес. Жоғалған ұлдың жексенбісі – Шығыс православиесіндегі Септуагиманың батыс Септуагимасына баламасы.

Танымал мәдениетте

1894 жылы Оскар Уайльд "Идеал күйеу" пьесасының репетициясын Рождество күні өткізуіне шағымданған актер Чарльз Брукфилдке: "Мен шіркеуде сақтайтын жалғыз мереке – Септуагима" деді.