Күн сәулесінің әсерінен терінің қараюы

Кіріспе

Күн сәулесінің ультракүлгін сәулесіне жауап ретінде терінің қараюы Күнге күю немесе күймелеу – тері түсінің қараюы немесе күймеленуі процесі. Бұл көбінесе күн сәулесінен немесе жасанды көздерден, мысалы, ішкі күймелеу орталықтарындағы күймелеу шамдарынан түсетін ультракүлгін сәулелердің әсерінен болады. Күн сәулесіне қасады түрлі адамдар күн сәулесінде жайғасумен айналысады. Кейбір адамдар ультракүлгін сәулелерге ұшырамастан күймелеу эффектін беретін химиялық өнімдерді қолданады, бұл күймелеудің химиялық тәсілі деп аталады.

Орташа әсер ету

Жылдам емес күн сәулесіне ұшырау денеде меланин мен D витаминінің өндірілуіне көмектеседі.

Артық әсер ету

Ультракүлгін сәулелерге тым көп ұшырау денсаулыққа зиян келтіреді, оның ішінде күн күйігі де солардың қатарында. Кейбір адамдар басқаларға қарағанда тез күйіп кетеді немесе күйіп қалады. Бұл әртүрлі тері түрлері мен табиғи тері түсіне байланысты болуы мүмкін, ал мұның себебі генетикалық факторлар болуы мүмкін. "Тандану" термині мәдени тамырға ие, ол қоңыр түске байланысты туындаған. Оның бастауы Еуропаның батыс мәдениетінде, жас әйелдердің ақ емес, сәл қоңыр түс іздеуі модаға айналған кезде пайда болды (төмендегі Мәдени тарих бөлімін қараңыз).

Ұзақ мерзімді

Шамадан тыс әсер ету ұзақ мерзімде тері қатерлі ісігінің қаупін арттыруы, сондай-ақ иммундық жүйенің қызметін нашарлатуы және терінің қартаюын жылдамдатуы мүмкін.

Күндізгі күйдіру процесі

Меланин – меланоциттер деп аталатын жасушалар меланогенез деп аталатын процесте өндіретін табиғи пигмент. Меланоциттер меланиннің екі түрін өндіреді: феомеланин (қызыл) және эумеланин (өте қоңыр). Меланин организмді ультракүлгін сәулеленуді сіңіру арқылы қорғайды. Ультракүлгін сәулеленудің артық мөлшері теріге басқа да тікелей және жанама ДНК зақымдануына әкеледі, ал организм табиғи түрде зақымдануды қалпына келтіріп, тері жасушаларына қосымша меланин шығарып, оны қорғауға тырысады. Меланин өндірілуімен тері түсі қараңғылайды. Күнге күйдіру процесі табиғи күн сәулесінің немесе жасанды ультракүлгін сәулеленуінің (УВА, UVB немесе олардың комбинациясы) әсерінен туындауы мүмкін. Сәулеленудің қарқындылығы көбінесе ультракүлгін индекспен өлшенді. Ультракүлгін сәулеленуден күңгірт түске айналудың екі түрлі механизмі бар: Біріншіден, УВА сәулеленуі тотығу стресін тудырады, ол бар меланинді тотықтырып, меланиннің жылдам қараюына әкеледі. УВА меланинді қайта бөлуге (ол сақталған меланоциттерден босатылады) да себеп болуы мүмкін, бірақ оның жалпы мөлшері өзгермейді. УВА сәулеленуінен терінің қараюы меланин өндірісін айтарлықтай арттырмайды және күннен күйіп қалудан қорғамайды. Екінші процесте, негізінен UVB сәулеленуінен басталады, меланин өндірісі артады (меланогенез), бұл организмнің ультракүлгін сәулеленуден туындаған тікелей ДНК фотозақымдануына (пиримидин димерлерінің пайда болуына) реакциясы болып табылады. Алайда, ультракүлгін сәулелену арқылы нағыз меланогенезді күңгірт түске айналдыру үшін алдымен тікелей ДНК фотозақымдануы болуы керек, ал бұл UVB сәулеленуімен (табиғи күн сәулесінде немесе UVB шығаратын күн шамдарында) қамтамасыз етіледі. Күнге күйдіруге жауапты ультракүлгін жиіліктері көбінесе UVA және UVB диапазондарына бөлінеді.

УФА

Ультракөк сәуле А (UVA) сәулеленуі 320-400 нм толқын ұзындығы диапазонында болады. Ол UVB-ге қарағанда күні бойы және жыл бойы біркелкірек кездеседі. UVA сәулесінің көп бөлігі атмосфераның озон қабатымен тоқтатылмайды. UVA терідегі нақты күңгірт түстің пайда болуына себеп болады, ол үшін меланоциттердегі меланин бөлініп, оттегімен қосылады (тотығады). Көптеген күннен қорғайтын кремдер UVA сәулесін UVB сәулесінен гөрі нашаррақ тоқтатады, бірақ киім оны белгілі бір деңгейде тоқтайды. UVA ДНК-ға зақым келтіруі және қатерлі ісік тудыруы белгілі. Дегенмен, ол тікелей ДНК зақымдануын тудырмайды, керісінше, ДНК-ға жанама зақым келтіретін реактивті оттегі түрлерін жасайды. UVA (жоғарыда қараңыз) косметикалық күңгірт түс береді, бірақ күннен зақымдану, күйік немесе қатерлі ісіктен меланин арқылы қорғануды аз қамтамасыз етеді.

UVB

Ультракүлгін В (УКВ) сәулеленуі 280-320 нм толқын ұзындығы диапазонында болады. Бұл диапазондағы сәулелердің көп бөлігі Жердің озон қабатымен тоқтатылады, бірақ бір бөлігі өтеді. УКВ:

ДНК-ның тікелей зақымдануын тудыратын КПД (циклобутандық пиримидин димерлері) құралуына себеп болады, бұл өз кезегінде меланин өндірісінің артуына әкеледі. УКВ, УКА-ға қарағанда, артық әсер ету нәтижесінде күн күйігіне көбірек себеп болады. Күн күйігі мен меланогенездің күшею механизмі бірдей – екеуі де ДНК-ның тікелей зақымдануынан (КПД құралуынан) туындайды. Адам терісінде D витаминін өндіреді. Күннен қорғау факторларына (КҚФ) сәйкес, барлық күннен қорғау кремдері УКВ сәулеленуін азайтады. УКВ-нің шешектердің және тері қатерлі ісігінің кейбір түрлерінің пайда болуына себеп болатыны болжамдалады, бірақ дәлелденбеген. терінің қартаюына себеп болады (бірақ УКА-дан баяу). Жаңа меланин өндірісін ынталандырады, нәтижесінде бірнеше күн ішінде қара пигмент мөлшері артады.

Денсаулық сақтау аспектілері

Ультракүлгін сәулеленудің ең көп кездесетін қаупі – күн күйігі, оның жылдамдығы мен ауырлығы әр адамда әртүрлі болады. Бұл жағдайды белгілі бір деңгейде алдын ала күннен қорғайтын кремді қолдану арқылы жеңілдетуге болады, ол ультракүлгін сәуленің өтуін тоқтатып, күңгіргену процесін де баяулатады. Ультракүлгін сәулеленудің шамадан тыс болуы тері рагын, терінің қартаюын және әжімдердің пайда болуын, ДНК-ның мутациялануын және иммундық жүйенің әлсіреуін тудырады. 2010 жылғы зерттеуге сәйкес, жиі солярийге бару терінің ең қауіпті түрі – меланоманың даму қаупін үш есеге арттырады. Зерттеу көрсеткендей, меланома қаупі солярийді алғаш рет пайдаланған жасқа емес, жалпы сәулелену мөлшеріне байланысты. Халықаралық Рақ зерттеу агенттігі солярийлерді рак қаупі ең жоғары санатқа жатқызады, оларды адам үшін, тіпті ұсынылғандай қолданылса да, канцерогенді деп сипаттайды. Жиі күңгіргенудің мінез-құлқы нығайтатын әсері бар, UVA сәулесінен кейін эпидермальды кератиноциттер POMC-ті синтездеп, β-эндорфиндердің өндірілуіне ықпал етеді, олар опиоид агонисттері болып табылады. Опиоид блокадасы әдеттегі ультракүлгін сәулеленуден кейін абстиненттік синдромға алып келеді, нәтижесінде көптеген күңгірген адамдар DSM IV-нің тәуелділік критерийлеріне сәйкес келеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ), Америкалық рак қоғамы және АҚШ-тың бас хирургтары сияқты бірнеше ұйымдар күн сәулесінен немесе жабық солярийлерден күйіп қалу және ультракүлгін сәулеленуге ұшырау туралы ескертулер берді. Д витаминін өндіру адам денсаулығы үшін маңызды. Ультракүлгін сәулеленуге орташа мөлшерде (күн күйігінен сақтану) ұшырау D витаминінің деңгейін арттыру сияқты пайдалы, сондай-ақ қазіргі таңда зерттеліп жатқан басқа да мүмкін пайдалар бар. Күңгіргенуді белсендіретін бірнеше заттар фотокарциногендік екені белгілі псораленнің әртүрлі формаларын қолданды. Денсаулық сақтау органдары 1996 жылдың шілдесінен бастап псораленді қолдануға тыйым салды.

Мәдениет тарихы

АҚШ пен Батыс Еуропада 1920 жылдарға дейін күйген тері төменгі топқа тән болды, себебі олар сыртқы жұмыстармен айналысып, күн сәулесіне ұшырады. Жағажайларда да кенептен жасалған шаңғылар мен ұзын жеңді киімдер кию қалыпты жағдай болды. Алайда, 1920 жылдары мәдени өзгеріс орын алып, күйген тері идеалға айналды. 1903 жылы Нильс Финсен «Финсен жарық терапиясы» үшін медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Бұл терапия вульгарлық қызыл жұқпа және рахит сияқты ауруларды емдеуге қолданылды. Д витаминінің жетіспеушілігі рахиттың себебі болып табылды және күн сәулесіне ұшырау адам организмінде Д витаминінің өндірілуіне мүмкіндік берді. Сондықтан, күн сәулесіне ұшырау бірнеше ауруды, әсіресе рахитті емдеуге көмектесті. 1910 жылы «гелиотерапияның» денсаулыққа тигізетін кең ауқымды пайдасын тексеру үшін ғылыми экспедиция Тенерифе аралына барды, ал 1913 жылы «күнге күю» демалыс класы үшін қажетті әрекет ретінде танылды. Содан кейін, 1920 жылдары, әйгілі сәнгер Коко Шанель Францияның Лазурь жағалауына сапар барысында күйіп қалды. Ол үйге келгенде күйген терімен келді және оның жанкүйерлері бұл көріністі ұнатып, өздерінің терісіне қараңғы түс беруге бастады. Коконың мәртебесі және қоғамның басқа мүшелерінің оның өмір салтын қалауының нәтижесінде күйген тері трендке айналды. Сонымен қатар, париждіктер Парижде «карамель терілі» әнші Жозефин Бейкерге ғашық болды және оның қара терісін құдай етті. Бұл екі әйел күйген терінің өзгеруіне жетекшілік етті, нәтижесінде ол сәнді, денсаулыққа пайдалы және сәнді болып саналды. Жан Пату жаңа күйген тері трендін пайдаланып, 1927 жылы «Хюль де Халде» атты бірінші күнге күю майын шығарды. 1930 жылдардың алдында күн сәулесімен емдеу шаршаудан туберкулезге дейінгі барлық ауруларға қолданылатын танымал емге айналды. 1940 жылдары әйелдер журналдарында күнге күюді ынталандыратын жарнамалар пайда бола бастады. Сонымен қатар, суға түсу костюмдерінің терімен жабатын бөлігі азайды, ал 1946 жылы пайда болған бикини суға түсу костюмінің стилін түбегейлі өзгертті. 1950 жылдары нәресте майы күйген теріні күшейту үшін жиі қолданылды. 1953 жылы Coppertone күннен қорғайтын кремін жас қыз бен оның кокер-спаниелінің суға түсу костюмінің астынан тартып, оның жалаңаш асты мен күйген сызығын көрсеткен суретімен сатты. Бұл жарнама 21-ші ғасырдың басында өзгертілді және қазір бір бөліктен тұратын суға түсу костюмін немесе шорты киген кішкентай қызды көрсетеді. 1950 жылдардың соңында күйген теріні күшейту үшін күміс металл рефлекторлар жиі қолданылды. 1962 жылы күннен қорғайтын кремдерге SPF көрсеткіші беріле бастады, бірақ АҚШ-та SPF таңбалауды 1978 жылға дейін FDA стандарттаған жоқ. 1970 жылдары Mattel күйген терілі Malibu Barbie-ді таныстырды және әйелдер арасында күнге күюді одан әрі танымал етті. 1978 жылы SPF 15 көрсеткіші бар күннен қорғайтын кремдер де, солярийлер де алғаш рет пайда болды. 2007 жылы жабық күнбеу орындарының саны шамамен 50,000 болды; бұл АҚШ-та бес миллиард долларлық индустрияны құрады және бронзерлер, интенсификаторлар және акселераторлар сияқты жабық күнбеу лосьондарына көмекші индустрияны тудырды. Содан бері жабық күнбеу индустриясы денсаулық сақтау ережелерімен шектелді. Қытайда қараңғы тері әлі де көптеген адамдар үшін төменгі топтың белгісі болып саналады. 2012 жылға дейін Қытайдың кейбір аймақтарында күн сәулесінен қорғану үшін жағажайда шаңғы маскаларын кию танымал болды. 1969 жылғы жаңалық – бұл суға түсу костюмі, онда жалаңаш көзге көрінбейтін мыңдаған микро тесіктермен тесілген мата қолданылады, бірақ олар күн сәулесін жеткілікті мөлшерде өткізеді, әсіресе мата тартылған болса. Суға түсуге арналған киімдер әдетте УФ-сәулелердің үштен бірінен астамын (SPF 3 немесе одан төмен) өткізеді, ал күн сәулесінен қорғайтын кремді тіпті жабық жерге де қолдану ұсынылады.

In the United States and Western Europe before the 1920s, tanned skin was associated with the lower classes because they worked outdoors and were exposed to the sunlight. Parasols and long sleeves were typically worn, even at beaches. By the 1920s, however, a cultural transformation took place, and tan skin became the ideal. In 1903, Niels Finsen was awarded the Nobel Prize in Medicine for his “Finsen Light Therapy”. The therapy was a cure for diseases such as lupus vulgaris and rickets. Vitamin D deficiency was found to be a cause of rickets, and exposure to sunlight would allow vitamin D to be produced in a person. Therefore, sunlight exposure was a remedy to curing several diseases, especially rickets. In 1910 a scientific expedition went to the island of Tenerife to test the wider health benefits of "heliotherapy", and by 1913 "sunbathing" was referred to as a desirable activity for the leisured class. Shortly thereafter, in the 1920s, fashion designer Coco Chanel accidentally got sunburnt while visiting the French Riviera. When she arrived home, she arrived with a sun tan and her fans apparently liked the look and started to adopt darker skin tones themselves. Tanned skin became a trend partly because of Coco's status and the longing for her lifestyle by other members of society. In addition, Parisians fell in love with Josephine Baker, a "caramel skinned" singer in Paris, and idolized her darker skin. These two women were leading figures of the transformation that tan skin underwent, in which it became perceived as fashionable, healthy, and luxurious. Jean Patou capitalized on the new tanning fad, launching the first sun tan oil "Huile de Chaldee" in 1927. Just before the 1930s, sunlight therapy became a popularly subscribed cure for almost every ailment from simple fatigue to tuberculosis. In the 1940s, advertisements encouraging sunbathing began to appear in women's magazines. At the same time, swimsuits' skin coverage began decreasing, with the bikini radically changing swimsuit style after it made its appearance in 1946. In the 1950s, baby oil was commonly used to increase tanning. Coppertone, in 1953, marketed its sunscreen with a drawing of a young girl and her cocker spaniel tugging on her bathing suit bottom, revealing her bare bottom and tan line; this advertisement was modified around the turn of the 21st century and now shows a little girl wearing a one piece bathing suit or shorts. In the latter part of the 1950s, silver metallic reflectors were common to enhance one's tan. In 1962, sunscreen commenced to be SPF rated, although SPF labeling in the US was not standardized by the FDA until 1978. In the 1970s, Mattel introduced Malibu Barbie, which had tanned skin and further popularized sun tanning among women. In 1978, both sunscreen with an SPF 15 rating as well as tanning beds first appeared. In 2007, there were an estimated 50,000 outlets for indoor tanning; it was a five billion dollar industry in the United States, and had spawned an auxiliary industry for indoor tanning lotions including bronzers, intensifiers, and accelerators. Since then, the indoor tanning industry has become more constrained by health regulations. In China, darker skin is still considered by many to be the mark of the lower classes. As recently as 2012, in some parts of China, ski masks were becoming popular items to wear at the beach in order to protect the wearer's face from the effects of sunlight. A 1969 innovation is tan through swimwear, which uses fabric perforated with thousands of micro holes that are nearly invisible to the naked eye, but which transmit enough sunlight to approach an all over tan, especially if the fabric is stretched taut. Tan through swimwear typically allows more than one third of UV rays to pass through (equivalent to SPF 3 or less), and an application of sunscreen even to the covered area is recommended.

Күнсіз күйдіру

Ультракүлгін сәулелерге, соның ішінде UVB және UVA сәулелеріне тікелей ұшыраудан немесе күннің күшті сәулесі жоқ кезде, кейбір адамдар қараңғы теріге ие болу үшін басқаша шаралар қолданады. Олар күннен қорғалған күйдіруді (өзін-өзі күйдіруші делінеді), дигидроксиацетон (DHA) негізіндегі бояуларды немесе бронзатор сияқты косметикалық өнімдерді пайдаланады. Көптеген күннен қорғалған күйдіру өнімдері теріге өздігінен жағылатын қараңғылату кремдері, гельдер, лосьондар және спрейлер түрінде қолжетімді. Бұған қоса, спа-салондарда, шаштараздықтарда және күйдіру орталықтарында кәсіби спреймен күйдіру қызметі немесе "күйдіру кабинасы" ұсынылады. Спреймен күйдіру кезінде денеге бояу шашырылмайды, керісінше, терінің жоғарғы қабатындағы белоктармен реакцияға түсетін түссіз химиялық зат қолданылады, нәтижесінде тері қоңыр түске енеді.