Кіріспе

Терідегі қатерлі жасушалардың бақылаусыз өсуімен байланысты медициналық жағдай

кітап

Тері қатерлі ісігі – теріден пайда болатын қатерлі ісік. Олар ағзаның басқа бөліктеріне таралу немесе ену қабілеті бар, қалыптан тыс жасушалардың дамуына байланысты туындайды. Тері қатерлі ісігі – адамдарда ең көп диагноз қойылатын қатерлі ісік түрі. Тері қатерлі ісігінің үш негізгі түрі бар: базальді жасушалы қатерлі ісік (БЖК), жалпақ жасушалы қатерлі ісік (ЖЖК) және меланома. Бірінші екеуі, сондай-ақ, сирек кездесетін тері қатерлі ісіктері меланома емес тері қатерлі ісігі (NMSC) деп аталады. Базальді жасушалы қатерлі ісік баяу өседі және айналасындағы тіндерге зақым келтіре алады, бірақ алысқа таралуы немесе өлімге әкелуі ықтимал емес. Меланомалар ең агрессивті болып табылады. Белгілеріне: мөлдірдің мөлшерінің, пішінінің, түсінің өзгеруі, жиектерінің тегіс болмауы, бірнеше түсті болуы, қышынуы немесе қан кетуі жатады. Жайлардың 90% -дан астамы күн сәулесінен келетін ультракөк сәулелерге ұшыраудан туындайды. Бұл әсер тері қатерлі ісігінің барлық үш негізгі түріне шалдығу қаупін арттырады. Солярийлер ультракөк сәулелердің тағы бір көзі болып табылады, сондай-ақ, дәрі-дәрмектер немесе ЖИТС/АИДС салдарынан иммунитеті нашарлаған адамдар да қауіпте. Диагноз биопсия арқылы қойылады. Күннен қорғау кремі базальді жасушалы қатерлі ісікке шалдығу қаупін әсер ете ме, жоқ па – әлі белгісіз. Тері қатерлі ісігі – ең көп таралған қатерлі ісік түрі, ол әлем бойынша қатерлі ісік жағдайларының кем дегенде 40% құрайды. Ең көп таралған түрі – меланома емес тері қатерлі ісігі, ол жылына кемінде 2-3 миллион адамда кездеседі. Дегенмен, бұл шамамен есептелген, себебі дұрыс статистика жүргізілмейді. Тері қатерлі ісігінің үш негізгі түрі соңғы 20-40 жылда көбірек таралды, әсіресе халықтың басым бөлігі ақ нәсілді адамдар тұратын аймақтарда.

Жіктеу

Тері қатерлі ісігінің үш негізгі түрі бар: базальді жасушалы тері қатерлі ісігі (базальді жасушалы карцинома) (БЖК), жалпақ жасушалы тері қатерлі ісігі (жалпақ жасушалы карцинома) (ЖЖК) және қатерлі меланома. Қатерлі ісік сипаттамасы Суреттеме Базальді жасушалы карцинома Жеміс тәрізді мөлдірлікке, ет тәрізді түске, бетіндегі ұсақ қан тамырларына және кейде ойық жараға ие болуы мүмкін. Негізгі белгі – мөлдірлік. Жалпақ жасушалы тері карциномасы Көбінесе қызыл, қабықшалы немесе қабыршақты жапырақ немесе дөңгелек түрінде көрінеді. Көбінесе өте жылдам өсетін ісік. Қатерлі меланома Бұл ісіктер пішіні және/немесе пигмент таралуы бойынша әдетте асимметриялық, жиегі бұрмаланған, түсі әртүрлі және диаметрі 6 мм-ден асатын болады. Базальді жасушалы карциномалар көбінесе күнге көп көрінетін теріде, әсіресе бетте пайда болады. Олар сирек метастаздайды және сирек өлімге әкеледі. Хирургиялық жолмен немесе сәулемен емдеуге жақсы жауап береді. Жалпақ жасушалы тері қатерлі ісіктері де жиі кездеседі, бірақ базальді жасушалы қатерлі ісіктерден кем. Олар БЖК-ға қарағанда жиі метастаздайды. Дегенмен, метастаздау деңгейі салыстырмалы түрде төмен, тек иық немесе құлақтың ЖЖК-сі және иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда жоғарылайды. Меланома үш ең көп кездесетін тері қатерлі ісігінің арасында ең сирек кездесетіні. Олар жиі метастаздайды және тарағаннан кейін өлімге әкелуі мүмкін. Сирек кездесетін тері қатерлі ісіктері: дерматофибросаркома протуберанс, Меркель клеткалы карциномасы, Капоси саркомасы, кератоакантома, оралымды клеткалы ісіктер, майлы без карциномасы, микрокистоздық анексальды карцинома, сүт безінің Паже ауруы, атипикалық фиброксантома, лейомиосаркома, ангиосаркома және порокарцинома. БЖК және ЖЖК көбінесе УФ-белгілі мутацияларды алып жүреді, бұл осы қатерлі ісіктердің УФ-В сәулесінен тікелей ДНК зақымдануынан пайда болады екенін көрсетеді. Алайда, қатерлі меланома көбінесе УФА сәулесінен тікелей емес ДНК зақымдануынан туындайды. ДНК-ның жанама зақымдануына еркін радикалдар мен реактивті оттегі түрлері себеп болады. Зерттеулер көрсеткендей, күннен қорғайтын үш ингредиенттің теріге сіңуі, 60 минут бойы УФ сәулесіне ұшырау, егер оларды жеткіліксіз мөлшерде және сирек қолданса, теріде еркін радикалдардың көбеюіне әкелуі мүмкін. Алайда, зерттеушілер жаңа кремдерде бұл қоспалар көбінесе болмайтынын, ал басқа ингредиенттердің қосылуы оларды тері бетінде ұстап тұруға көмектесетінін айтады. Сонымен қатар, жиі қайта қолдану радикалдардың пайда болу қаупін азайтады.

Белгілері мен симптомдары

Тері қатерлі ісігінің әртүрлі белгілері бар. Оларға жазылмаған терідегі өзгерістер, теріде жара пайда болуы, тері түсінің өзгеруі және бұрыннан бар шешкелердегі өзгерістер жатады, мысалы, шешке жиегінің тік бұрышты болуы, шешке ұлғаюы, түсінің өзгеруі, оның сипатының өзгеруі немесе қан кетуі. Тері қатерлі ісігінің тағы бір жиі кездесетін белгілері – қышыну немесе күйгендей сезім тудыратын ауырсынулы жаралар, сондай-ақ қараңғы ұсақ дақтармен жабылған ірі қоңыр дақтар болуы мүмкін.

Базальді жасушалы тері қатерлі ісігі

Базальді жасушалы тері қатерлі ісігі (БЖК) көбінесе бас, мойын, дене немесе иықтың күнге жиі тосылатын терісінде көтеріңкі, тегіс, інжу-маржан сияқты дөңгелек түрінде пайда болады. Кейде ісік ішінде ұсақ қан тамырлары (телангиэктазия деп аталады) көрінуі мүмкін. Ісіктің ортасында жара пайда болып, қан кету жиі байқалады. Оны көбінесе жазылмайтын жара деп жаңылыстырады. Бұл тері қатерлі ісігінің ең қауіпсізі болып саналады және дұрыс емделген жағдайда, көбінесе айқын із қалдырмай толықтай жойылуы мүмкін.

Сквамоздық жасушалы тері қатерлі ісігі

Сквамоздық жасушалы тері қатерлі ісігі (СКК) көбінесе күнге көп көрінетін теріде қызыл, қабыршақтанған, қалыңдаған дақ түрінде болады. Кейбір түрлері кератоакантома сияқты қатты, домалақ түйіндер болып келеді. Жазырлар мен қан кету пайда болуы мүмкін. Егер СКК емделмесе, ол үлкен ісікке айналуы мүмкін. Сквамоздық жасушалы қатерлі ісік терідегі екінші жиі кездесетін қатерлі ісік. Ол қауіпті, бірақ меланома сияқты қауіпті емес.

Меланома

Меланоманың көпшілігі қоңырдан қараға дейінгі әртүрлі түстерден тұрады. Меланомалардың шағын бөлігі қызғылт, қызыл немесе ет тәрізді болуы мүмкін; мұндайлары амеланоздық меланома деп аталады және олар көбінесе күштірек агрессивті болады. Қатерлі меланоманың ескерту белгілеріне тегістің мөлшері, пішіні, түсі немесе көтеріңкілігінің өзгеруі жатады. Басқа белгілер: ересек жаста жаңа тегіс пайда болуы, сондай-ақ ауырсыну, қышу, ойық жара, тегістің айналасындағы қызыл түс немесе қан кетуі. Көбінесе қолданылатын есте сақтау құралы – "ABCDE", мұнда А – "асимметриялық", В – "шекаралар" (ретсіз: "Майн жағалауы белгісі"), С – "түс" (әртүрлі), D – "диаметр" (6 мм-ден үлкен – қалам ұшының мөлшері) және Е – "өзгеру".

Басқа

Меркель клеткалық карциномалар көбінесе жылдам өсетін, қызыл, күлгін немесе тері түсіне жақын, ауыртпайтын және қасымайтын дөңгелектер болып көрінеді. Оларды циста немесе басқа түрдегі қатерлі ісіктермен шатастыру мүмкін.

Себептер

Күн сәулесінен туындайтын ультракүлгін сәулелену тері қатерлі ісігінің басты қоршаған ортадағы себебі болып табылады. Бұл, мысалы, егіншілік сияқты кәсіптерде кездесуі мүмкін. Басқа да тәуекел факторларына мыналар жатады:
Ақ түсті тері. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жасанды күйдіру ошақтарын пайдаланатын адамдарды тері қатерлі ісігіне шалдығудың ең жоғары тәуекел тобына жатқызады. Алкоголь ішу, әсіресе шектен тыс ішу күннен күйіп қалу қаупін арттырады. Көптеген иммундық басушы препараттарды қолдану тері қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Мысалы, кальцинеурин ингибиторы болып табылатын циклоспорин А қаупін шамамен 200 есеге, ал азатиоприн 60 есеге арттырады. Күнге әдетте шықпайтын сезімтал теріні, мысалы, денсаулықты жақсарту мақсатындағы әрекеттер кезінде (мәселен, кіндікке күн сәулесі түсіру) қасақана күнге ұсыну.

Ультрафиолет сәулесі әсерінен ДНК зақымданады

Тері жасушаларының ультракүлгін сәулеленуі фотохимиялық реакциялар арқылы ДНК-ға зақым келтіреді. Үлкен мөлшердегі тимин негіздерінің немесе цитозин негіздерінің жанында пайда болатын циклобутан пиримидин димерлері, ультракүлгін сәулеленуден туындайтын ДНК зақымдануының жиі кездесетін түрлері болып табылады. Олардың жоғалуы қалыпты эпидермис сияқты: ісік массаларының ортасына қарай перифериядағы жас/базальді жасушалар жетіледі. Оғрық жасушалары кератинизацияланған қабықшалы жасушаларға айналып, концентрлі, қабатталған қабаттары бар дөңгелек түйіндерді құрайды, олар "жасуша ұялары" немесе "эпителийлік/кератин тоғысы" деп аталады. Айналасындағы строма азайып, қабыну инфильтраты (лимфоциттер) болады. Жақсы емес дифференциацияланған қабықшалы карциномаларда көбірек плеоморфты жасушалар болады және кератинизация байқалмайды.

Диагностика

Диагноз биопсия және гистопатологиялық зерттеу арқылы қойылады. Теріні қараудан басқа, дерматоскопия базальді клеткалы карциноманы диагностикалауда пайдалы болуы мүмкін. Меланома немесе жалпақ клеткалы карциноманы диагностикалауда оптикалық когерентті томографияның (ОКТ) пайдалы екеніне жеткілікті дәлелдер жоқ. ОКТ базальді клеткалы карциноманы диагностикалауда қолданылуы мүмкін, бірақ бұл пікірді қолдайтын қосымша деректер қажет. Компьютерлік көмекпен диагностика құрылғылары дерматоскоптан немесе спектроскопиядан алынған кескіндерді талдайды және диагностикалық дәрігерге тері қатерлі ісігін анықтауға көмектесе алады. CAD жүйелері меланоманы анықтауда жоғары сезімталдығымен ерекшеленеді, бірақ жалған оң нәтижелердің көрсеткіші де жоғары. Қазіргі уақытта дәстүрлі диагностикалық әдістермен салыстырғанда CAD-ді ұсынуға жеткілікті дәлелдер жоқ. Жоғары жиілікті ультрадыбыс (ЖЖҰД) тері қатерлі ісігін диагностикалауда қаншалықты пайдалы екені белгісіз. Рефлекстік конфокалды микроскопияның базальді немесе жалпақ клеткалы карциноманы, сондай-ақ басқа тері қатерлі ісіктерін диагностикалау үшін жеткілікті дәлелдері жоқ.

Емдеу

Емдеу қатерлі ісіктің нақты түріне, қатерлі ісіктің орналасуына, адамның жасына және қатерлі ісіктің бастапқы немесе қайталануына байланысты. Жас адамдағы шағын базальды жасушалық қатерлі ісікке ең жақсы емделу нәтижесін беретін емдеу (Мосс хирургиясы немесе CCPDMA) көрсетілуі мүмкін. Бірнеше күрделі медициналық проблемалары бар қарт, әлсіз ер адамда мұрынның базальды жасушалық қатерлі ісігін алып тастау қиын болса, сәулемен емдеу (емделу көрсеткіші сәл төмен) немесе мүлдем емдеуден бас тарту қажет болуы мүмкін. Ірі, беткі базальды жасушалық карцинома үшін жақсы косметикалық нәтиже алу үшін жергілікті химиотерапия көрсетілуі мүмкін, бірақ инвазивті түйіндік базальды жасушалық карцинома немесе инвазивті жалпақ жасушалық карцинома үшін ол жеткіліксіз болуы мүмкін. Жалпы алғанда, меланома сәулемен немесе химиотерапияға нашар жауап береді. Төмен тәуекелді аурулар үшін сәулемен емдеу (сыртқы сәулемен емдеу немесе брахитерапия), жергілікті химиотерапия (имикимод немесе 5-фторурацил) және криотерапия (қатерлі ісікті тоңдыру) ауруды бақылауға жеткілікті болуы мүмкін; алайда, олардың барлығы кейбір хирургиялық әдістерге қарағанда жалпы емделу деңгейі төмен болуы мүмкін. Басқа емдеу әдістері, мысалы фотодинамикалық терапия, эпидермалық радиоизотоптық терапия, жергілікті химиотерапия, электродезикация және кюретаж базальды жасушалық карцинома және жалпақ жасушалық карцинома туралы талқылауларда кездеседі. Мосс микрографиялық хирургиясы (Мосс хирургиясы) – қатерлі ісікті қоршаған тіндердің ең аз мөлшерін алып тастауға қолданылатын әдіс, және ісік қалдырғандарын анықтау үшін шеттері дереу тексеріледі. Бұл мүмкіндік, ең аз тінді алып тастауға және ең жақсы косметикалық нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе терінің көп емес жерлері үшін маңызды, мысалы, бет. Емделу деңгейі кең кесумен тең. Бұл әдісті орындау үшін арнайы оқыту қажет. Балама әдіс – CCPDMA, және оны Мосс хирургиясымен таныс емес патолог жасай алады. Егер ауру тараған (метастаздаған) болса, қосымша хирургиялық шаралар немесе химиотерапия қажет болуы мүмкін. Метастаздық меланоманы емдеуге биологиялық иммунотерапиялық препараттар: ипилимумаб, пембролизумаб, ниволумаб, цемиплимаб; BRAF ингибиторлары, мысалы вемурафениб және дабрафениб; және МЕК ингибиторы траметиниб жатады. 2024 жылдың ақпан айында Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы басқа емдеулерге жауап бермеген меланомалар үшін, ісікке енген лимфоциттерді пайдаланатын, сондай-ақ TIL терапиясы деп аталатын алғашқы қатерлі ісік емдеуін бекітті. Сонымен қатар, ғалымдар науқастың қатерлі ісігінің ерекше генетикалық ерекшеліктеріне сәйкес вакцинаны жоғары деңгейдегі клиникалық сынауда сынап жатыр.

Қайта құру

Қазіргі уақытта хирургиялық кесу тері қатерлі ісігін емдеудің ең көп қолданылатын тәсілі болып табылады. Реконструктивтік хирургияның мақсаты – қалыпты сыртқы түрін және функциясын қалпына келтіру. Реконструкцияда қолданылатын техниканың таңдалуы ақаудың мөлшері мен орналасқан жеріне байланысты. Беттегі тері қатерлі ісігінің кесілуі мен реконструкциясы көбінесе қиынға соғады, себебі бетте жақсы көрінетін және маңызды функцияларды атқаратын анатомиялық құрылымдар көп. Егер терідегі ақаулар кішкентай болса, олардың көпшілігін жай ғана тігістермен жабылып, тері жиектерін біріктіру арқылы емдеуге болады. Бұл тура сызықты жарақатқа алып келеді. Егер тігіс табиғи тері бүктемесі немесе қыртысы бойымен жасалса, жарақаттың көрінуі азайтылады. Үлкен ақауларды емдеу үшін тері трансплантаты, жергілікті тері жабыншасы, қан тамырлы жабынша немесе микрохирургиялық еркін жабынша қолдану қажет болуы мүмкін. Тері трансплантаты мен жергілікті тері жабыншасы басқа әдістерге қарағанда жиірек қолданылады. Тері трансплантациясы – денедегі басқа жерден алынған терімен ақауды жабу. Тері трансплантаты ақаудың жиектеріне тігіледі және трансплантаттың орнында жақсы жазылуын қамтамасыз ету үшін жеті-он күнге дейін күшейтілген таңғыш салынады. Тері трансплантациясының екі түрі бар: қалыңдығы бойынша бөлінген және толық қалыңдықты. Қалыңдығы бойынша бөлінген тері трансплантатында іш немесе санаттан терінің қабатын жоңқалайды. Донорлық аймақ теріні жаңадан өсіріп, екі апта ішінде жазылады. Толық қалыңдықты тері трансплантатында терінің бөлігі толығымен алынып тасталады және донорлық аймақ тігіліп жабылады. Үлкен ақауларды емдеу үшін қалыңдығы бойынша бөлінген тері трансплантаттарын қолдануға болады, бірақ олардың косметикалық нәтижесі нашар. Толық қалыңдықты тері трансплантаттары косметикалық жағынан жақсырақ. Дегенмен, толық қалыңдықты трансплантаттарды кішкентай немесе орташа мөлшердегі ақаулар үшін ғана қолдануға болады. Жергілікті тері жабыншасы – ақаудың түсі мен сапасына ең жақын тіндермен ақауды жабу әдісі. Ақаудың шетіндегі тері жылжытылып, кемшілікті толтыру үшін қайта орналастырылады. Жергілікті жабыншаның әртүрлі түрлерін жасауға болады, бұл қоршаған тіндерге зиянды азайтуға және реконструкцияның косметикалық нәтижесін жақсартуға мүмкіндік береді. Қан тамырлы жабынша – дененің жақын орналасқан аймағынан қанмен қамтамасыз етілген теріні ауыстыру әдісі. Мұндай реконструкцияның мысалы – үлкен мұрын терісінің ақауларын емдеу үшін қолданылатын маңдай жабыншасы. Жабынша жаңа орнында қанмен қамтамасыз етілгеннен кейін қан тамырлы аяқшасы алынып тасталады.

Болжам

Базальді және жалпақ клеткалы карциноманың өлім-жітім көрсеткіші шамамен 0,3% құрайды, АҚШ-та жыл сайын 2000 адам қайтыс болады. Меланоманың өлім-жітім көрсеткіші салыстырмалы түрде 15–20% және ол жыл сайын 6500 өлімге себеп болады. Бұл ауру меланомаға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі, бірақ тері қатерлі ісігінен болатын өлімдердің 75% жағдайында осы меланома кінәлі. Меланомамен ауыратын адамдардың өмір сүру мүмкіндігі емді бастаған уақытына байланысты. Егер меланома ерте сатысында анықталып, хирургиялық жолмен оңай алынса, емделу көрсеткіші өте жоғары. Меланома денедегі басқа аймақтарға тараған жағдайда, жағдай нашарлайды. 2003 жылғы мәліметтер бойынша, Мосс микрографиялық хирургиясымен қайталама базальді клеткалы карциномаға ем жасалғанда бес жылдық емделу көрсеткіші шамамен 95% құрады. Австралия мен Жаңа Зеландияда тері қатерлі ісігінің таралу деңгейі әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірін көрсетеді, ол АҚШ, Ұлыбритания және Канададағы көрсеткіштерден шамамен төрт есе жоғары. 434 000 адам меланома емес тері қатерлі ісігімен емделуде, ал 10 300 адам меланомамен емделуде. Екі елде де 15-44 жас аралығындағы адамдар арасында меланома – ең көп таралған қатерлі ісік түрі. Тері қатерлі ісігінің таралуы күшейіп келеді. 1995 жылы Окленд тұрғындары арасындағы еуропалық текті адамдарда меланоманың таралу деңгейі 100 000 адамға шаққанда 77,7 жағдайды құрады, және «жергілікті стратосфералық озон қабатының азаюы мен күн сәулесінен меланома дамуына дейінгі уақыт кешігуі» салдарынан 21-ші ғасырда бұл көрсеткіштің артуы күтілуде.

Эпидемиология

2010 жылы тері қатерлі ісіктерінен жылына 80 000 адам қайтыс болды, оның 49 000-ы меланомадан, ал 31 000-ы меланома емес тері қатерлі ісіктерінен болды. Бұл көрсеткіш 1990 жылы 51 000-нан жоғары. Австралияда жыл сайын 12 500-ден астам жаңа меланома жағдайы тіркеледі, олардың 1 500-ден астамы осы аурудан қайтыс болады. Австралия әлемде меланомаға шалдығу көрсеткіші бойынша бірінші орында тұр. АҚШ-та көптеген қатерлі ісіктердің көрсеткіші төмендесе бастағанмен, меланоманың таралуы жалғасуда, 2004 жылы Ұлттық қатерлі ісік институтының мәліметтері бойынша шамамен 68 729 меланома жағдайы анықталды. Меланома Ұлыбританияда ең көп таралған бесінші қатерлі ісік (2011 жылы 13 300-ге жуық адамға меланома диагнозы қойылды), және бұл ауру барлық қатерлі ісіктерден болатын өлімнің 1% құрайды (2012 жылы шамамен 2 100 адам қайтыс болды).

Меланом емес

Жыл сайын АҚШ-та базальды немесе жалпақ жасушалы тері қатерлі ісіктерінен (меланома емес тері қатерлі ісіктері) шамамен 2000 адам көз жұмады. Соңғы жылдары бұл көрсеткіш төмендеген. Көбінесе қарт жастағы және қатерлі ісік тарағаннан кейін ғана дәрігерге қаралатын адамдарда, сондай-ақ иммундық жүйесі бұзылған адамдарда өлім оқиғалары тіркеледі.