Кіріспе
Күн күйігінен қорғауға көмектесетін теріге жағылатын өнім.
Күннен қорғаныш кремі, сондай-ақ күн сәулесін тоқтатушы деп те аталады. Күннен қорғаныш кремі және күн сәулесін тоқтатушы жиі синонимдер ретінде қолданылады. Дегенмен, "күн қорғағыш" термині даулы және ЕО мен АҚШ-та тыйым салынған. Оған таяқшалар, ұнтақтар және басқа да теріге жағылатын өнімдер жатады. Күннен қорғаныш кремдері көбінесе киімге, әсіресе күн көзілдіріктерге, күн шапандарына және күн сәулесінен қорғайтын арнайы киімге, сондай-ақ фотоқорғаныстың басқа түрлеріне (мысалы, қолшатырларға) қосымша ретінде қолданылады. Күннен қорғаныш кремдері құрамындағы белсенді ингредиенттердің түріне қарай (органикалық емес қосылыстар немесе органикалық молекулалар) жіктелуі мүмкін:
Минералды күннен қорғаныш кремдері (физикалық деп те аталады), олар белсенді ингредиенттер ретінде тек органикалық емес қосылыстарды (мырыш оксиді және/немесе титан диоксиді) пайдаланады. Бұл ингредиенттер негізінен УФ-сәулелерін сіңіру арқылы, сондай-ақ шағылысу және сындыру арқылы әрекет етеді. Химиялық күннен қорғаныш кремдері, олар белсенді ингредиенттер ретінде органикалық молекулаларды пайдаланады. Бұл өнімдер кейде мұнайхимиялық күннен қорғаныш кремдері деп аталады, себебі белсенді органикалық молекулалар әдетте мұнайдан алынған құрылымдық элементтерден синтезделеді. Химиялық күннен қорғаныш кремдерінің ингредиенттері де негізінен УФ-сәулелерін сіңіру арқылы әрекет етеді. Ұзақ жылдар бойы кейбір органикалық УФ-сорбенттердің уыттылығы бағаланып, олардың кейбіреулері Гавайи және Таиланд сияқты жерлерде су ортасындағы тіршілікке және қоршаған ортаға тигізетін әсері үшін тыйым салынды. Гибридті күннен қорғаныш кремдері, олар органикалық және органикалық емес УФ-фильтрлердің комбинациясын қамтиды. Американдық қатерлі ісіктер қоғамы сияқты медициналық ұйымдар күннен қорғаныш кремін қолдануды ұсынады, өйткені ол жалпақ жасушалы карциноманың алдын алуға көмектеседі. Күннен қорғаныш кремін үнемі қолдану меланома қаупін де азайтуы мүмкін. Ультракүлгін сәулелердің барлық ықтимал зиянынан тиімді қорғану үшін кең спектрлі күннен қорғаныш кремдерін (UVA және UVB сәулелерін қамтитын) қолдану ұсынылады, өйткені қазіргі уақытта мұнайхимиялық УФ-фильтрлердің қауіпсіз екенін растауға жеткілікті мәліметтер жоқ.
Артықшылықтары
Күннен қорғаныш кремі меланома және жазық клеткалы карцинома, яғни тері рагінің екі түрін алдын алуға көмектеседі. Базальді клеткалы карциноманы алдын алуда оның тиімділігіне аз дәлел бар. 2013 жылғы зерттеуге сәйкес, күннен қорғаныш кремін ұқыпты және күнделікті қолдану терінің әжімдері мен салбырауын баяулатуы немесе уақытша тоқтатуы мүмкін. Зерттеуге Австралиядағы 900 европалық терілі адам қатысты, олардың кейбіреулеріне төрт жарым жыл бойы күннен қорғаныш кремін күнделікті қолдану тапсырылды. Нәтижесінде, мұндай тәжірибе жасаған адамдардың терісі одан әрі жалғасқан топқа қарағанда айқын түрде серпіліп, тегіс болды. Күннен қорғаныш кремі қартаюға қарсы құрал болып табылады, себебі күн ерте қартаюдың басты себебі. Сондықтан ол әжімдердің, қара дақтардың және терінің салбырауының пайда болуын баяулатуы немесе уақытша тоқтатуы мүмкін. Ұльтракүлгін сәулелердің зиянын азайту, әсіресе балалар, ақ терілі адамдар және медициналық себептерге байланысты күнге сезімтал адамдар үшін өте маңызды.
Қауіптері
2019 жылдың ақпан айында АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бұрыннан бекітілген УФ-фильтр молекулаларын үш санатқа жіктеуді бастады: жалпы қауіпсіз және тиімді деп танылғандар (GRASE), қауіпсіздік мәселелеріне байланысты GRASE емес, және қосымша бағалауды қажет ететіндер. 2021 жылдан бастап, тек мырыш оксиді мен титан диоксиді GRASE ретінде танылды. Бұрын бекітілген екі УФ-фильтр – пара-аминобензой қышқылы (PABA) және троламин салицилаты – қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықтарға байланысты 2021 жылы қолданыстан тыйым салынды. Қалған FDA мақұлдаған белсенді ингредиенттер үшінші санатқа енгізілді, себебі олардың өндірушілері әлі күнге дейін жеткілікті қауіпсіздік деректерін ұсынбады, тіпті кейбір химиялық заттар 40 жылдан астам уақыттан бері күннен қорғайтын өнімдерде сатылып келеді. Дегенмен, экологиялық белсенділер бұл "нарықта мырыш оксиді немесе титан диоксиді сияқты белсенді ингредиенттері бар, және қоршаған орта үшін де қауіпсіз баламалардың жеткілікті екенін" ескермейтінін айтады. Регуляторлар қауіпсіздік мәселелеріне байланысты (мысалы, PABA) УФ-фильтрлерді тексеріп, тыйым сала алады, бұл өнімдерді тұтынушылар нарығынан кері қайтаруға әкелуі мүмкін. TGA және FDA сияқты регуляторлар да күннен қорғайтын өнімдердегі бензол және бензофенон сияқты адамға канцерогенді болуы мүмкін заттармен ластану туралы жақындағы хабарламаларға алаңдаушылық білдірді. Valisure жүргізген тәуелсіз зертханалық сынақтар нәтижесінде, сынаған күннен қорғайтын кремдердің 27%-ында бензол табылды, ал кейбір партияларда FDA-ның шартты шектеуінің 2 миллионнан астам бөлігінен (ppm) үш есеге дейін артық болды. Бұл сынаққа қатысқан бірнеше ірі күннен қорғайтын брендтердің өз еркімен өнімдерін қайтарып алуына себеп болды, сондықтан регуляторлар осы ерікті қайтарып алу туралы хабарлап, үйлестіруге көмектеседі. Бензол сияқты ұшпалы органикалық қосылыстар (VOC) күннен қорғайтын құрамында әсіресе зиянды, себебі көптеген белсенді және қосалқы ингредиенттер тері арқылы сіңуді күшейте алады. Спрейлі күннен қорғайтын кремдерде пропеллент ретінде қолданылатын бутанның құрамында тазарту процесінен қалған бензол қоспалары бар екені анықталды. FDA-ның алты кең таралған мұнайхимиялық УФ-фильтр (авобензон, оксибензон, октокрилен, гомосалат, октисалат және октиноксат) бойынша жүргізген соңғы зерттеулері оларды теріде, қанда, ана сүтінде және несеп үлгілерінде бір рет қолданғаннан кейін бірнеше аптадан соң анықтауға болатынын көрсетті. Кейбір адамдарда күннен қорғайтын кремдерге аллергиялық реакция туындауы мүмкін, себебі "күннен қорғайтын кремдерде немесе олардың құрамында күннен қорғайтын компоненттері бар косметикалық препараттардағы кез келген ингредиентке аллергиясы бар адамдарда әдеттегі аллергиялық контактты дерматит пайда болуы мүмкін. Бұл бөртпе денедегі кез келген жерде, яғни зат қолданылған жерде пайда болуы мүмкін, және кейде күтпеген жерлерге таралуы мүмкін".
D витамині өндірісі
Күнге қарсы кремдерді ұзақ қолданудан D витаминінің жетіспеушілігіне қатысты алаңдаушылықтар бар. Күннен қорғау кремін қалыпты жағдайда қолдану әдетте D витаминінің тапшылығына алып келмейді, бірақ оны көп мөлшерде пайдалану салдарынан болуы мүмкін. Күннен қорғау кремі ультракүлгін сәулелердің теріге жетуін тоқтатады, тіпті орташа деңгейдегі қорғаныс та D витаминінің өндірілуін айтарлықтай төмендетеді. Алайда, D витаминін тамақ арқылы немесе қосымшалар тұтыну арқылы жеткілікті мөлшерде алуға болады. Күн сәулесінің әсерінен D витаминінің артық дозалануы мүмкін емес, себебі теріде D витаминінің өндірілуімен бірге ыдырауы тепе-теңдікке жетеді. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары UVA қорғаныс факторы бар күннен қорғау кремі, төмен UVA қорғаныс факторы бар кремге қарағанда D витаминінің өндірілуін айтарлықтай жоғарылатады, бұл UVB сәулесінің көбірек өтуіне байланысты болуы мүмкін.
SPF эквиваленттілігі
Еуроодақта күннен қорғайтын кремдерге қатысты жаңартылған нұсқаулықтардың аясында, тұтынушыға SPF көрсеткішіне пропорционалды түрде УАЖ қорғанысының минималды деңгейін ұсыну талабы қойылды. УАЖ қорғаныс факторы SPF-тің кемінде 1/3-ін құрауы керек, осылайша УАЖ белгісін таңбалауға болады. 1/3 шегі Еуропалық Комиссияның 2006/647/EC ұсынысынан туындайды. Бұл Комиссия ұсынымында УАЖ қорғаныс факторын француздық денсаулық сақтау агенттігі AFSSAPS (қазір ANSM) өзгерткен PPD әдісімен "немесе кез келген in vitro әдісімен алынған эквивалентті қорғаныс деңгейімен" өлшеу керектігі айтылған. 2012 жылдың жазынан бастап қолданысқа енген АҚШ-тың FDA ережелері жиынтығы "кең спектрлі" терминін стандартталған сынақ әдісін пайдалана отырып, УФВ қорғанысына пропорционалды УАЖ қорғанысын қамтамасыз ету ретінде анықтайды.
Белсенді емес құрамдас бөліктер
SPF тек белсенді ингредиенттерді таңдаудан және белсенді ингредиенттердің пайыздық мөлшерінен ғана емес, сонымен қатар құрауыш/негіздеме құралынан да әсер ететіні белгілі. Түпкілікті SPF-қа күн сәулесінен қорғайтын кремдегі белсенді заттардың таралуы, күн сәулесінен қорғайтын кремнің теріге қаншалықты біркелкі жағылуы, теріде қаншалықты жақсы кебуі және өнімнің pH деңгейі сияқты факторлар да әсер етеді. Кез келген инертті ингредиентті өзгерту күн қорғауының SPF-ін өзгерте алады. Ультракөк сүзгілермен бірге қолданылған антиоксиданттар жалпы SPF-ке оң әсер ету үшін бірлесіп жұмыс істей алады. Сонымен қатар, күн қорғауына антиоксиданттар қосу сыртқы фотоқартаю белгілерін азайту қабілетін күшейтеді, ультракөк сәулелерден туындаған пигмент түзілуінен жақсы қорғаныс береді, тері липидтерінің пероксидтелуін азайтады, белсенді ингредиенттердің фототұрақтылығын жақсартады, сәулеленген фотокатализаторлардан (мысалы, жалатылмаған TiO₂) түзілген реактивті оттегі түрлерін бейтараптайды және ультракөк сәулелерден зақымдалғаннан кейін ДНК-ның қалпына келуіне көмектеседі, осылайша күн қорғауының тиімділігі мен қауіпсіздігін арттырады. Тек күн қорғауымен салыстырғанда, антиоксиданттардың қосылуы SPF 4 күн қорғауы үшін ROS түзілуін қосымша 1,7 есеге, ал SPF 15-тен SPF 50-ге дейінгі күн қорғауы үшін 2,4 есеге азайта алатыны көрсетілді, бірақ тиімділік күн қорғауының қаншалықты жақсы жасалғанына байланысты. Мысалы, осмолит таурин, ол УВВ сәулеленуіне байланысты иммуносупрессиядан қорғайтын қабілетін көрсетті, ал осмолит эктоин, ол жасушалардың үдемелі қартаюына және УВА сәулеленуіне байланысты ерте фотоқартаюға қарсы әрекет етеді. Басқа инертті компоненттер де тұрақсыз УВ-фильтрлерді фототұрақтандыруға көмектеседі. Циклодекстриндер фотодекомпозицияны азайтады, антиоксиданттарды қорғайды және теріге ең жоғарғы қабаттардан теріге енуді шектейді, бұл оларға UV сүзгілері бар, өте тұрақсыз және/немесе терінің төменгі қабаттарына оңай енетін күн қорғауының қорғау факторын ұзақ сақтауға мүмкіндік береді. 2010 және 2020 жылдары күн сәулесінен қорғайтын кремдерге қызығушылық артып келеді, олар пайдаланушыны күннің жоғары энергиялы көрінетін жарығынан және инфрақызыл жарығынан ультракөк жарықтан басқа қорғайды. Бұл жаңа зерттеулер көк және фиолетті көрінетін жарық пен инфрақызыл жарықтың белгілі бір толқын ұзындығы (мысалы, NIR, IR A) ультракөк жарықпен бірге окистену стрессіне, еркін радикалдардың түзілуіне, дермалық жасушаларға зақым келтіруге, терінің жазылуын басуға, иммунитеттің төмендеуіне, эритемаға, қабынуға, құрғақтыққа және бірнеше эстетикалық мәселелерге, мысалы: әжімдердің пайда болуына, терінің серпімділігінің жоғалуына және пигментацияның бұзылуына ықпал етеді. Көбінесе коммерциялық күн қорғауыштарда көк жарықтан, инфрақызыл жарықтан және тіпті ауаның ластануынан теріге қорғаныс беретіні туралы өндірушілердің талаптары бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, американдық FDA тек күннің әсерінен қорғаныш (UVB қорғанысы арқылы) және тері қатерінен қорғаныш (SPF 15+ және кейбір UVA қорғанысы арқылы) дәрілік/медициналық күн қорғауы туралы талаптар ретінде таныды, сондықтан олардың теріге осы басқа қоршаған орталық стресс факторларынан зақым келтірмеу туралы талаптарға қатысты нормативтік өкілеттігі жоқ. Ультракөк жарықтан қорғауға байланысты емес күн қорғауы туралы мәлімдемелер дәрілік емес, космецевтикалық мәлімдемелер ретінде қарастырылатындықтан, осы басқа қоршаған орталық стресс факторларынан болатын зиянды азайту үшін қолданылатын инновациялық технологиялар мен қоспалар брендке байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, негізінен үлкен бөлшектерден (яғни нано немесе микронизацияланбаған) жасалған минералды күн қорғауыштар көрінетін және инфрақызыл сәулелерден қорғауға белгілі бір дәрежеде көмектеседі, бірақ бұл күн қорғауыштар тұтынушылар үшін көбінесе қабылдауға болмайды, өйткені олар міндетті түрде теріге мөлдір емес ақ түсті түсіреді. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, қосылған темір оксид пигменттері және/немесе пигментті титан диоксиді бар күн қорғауыштар пайдаланушыға HEVL қорғанысын жеткілікті мөлшерде қамтамасыз ете алады. Косметика химиктері басқа косметикалық пигменттер функционалдық толтырғыш ингредиенттер бола алатынын анықтады. Мика күн қорғауында құрастырылған кезде УВР сүзгілерімен синергиялық әсері бар екені анықталды, ол формуланың пайдаланушыны HEVL қорғауына қабілетін едәуір арттыра алады. FDA күн қорғауының сынағында қолданылатын дозасы – әсер еткен терінің 2 мг/см². Егер сіз "орташа" ересек адамның бойы 5 фут 4 дюйм (163 см) және салмағы 150 фунт (68 кг) және 32 дюйм (82 см) белдік өлшемі бар екенін есептесек, кіндік аймағын жабатын купальник киген сол ересек адам ашық дене бөліктеріне шамамен 30 г (немесе 30 мл, шамамен 1 унция) біркелкі жағу керек. Бұл денеге шамамен бір гольф добының мөлшері немесе кемінде алты шай қасығындай мөлшерде деп ойлау оңайырақ. Ірі немесе кішкентай адамдар осы мөлшерді сәйкес түрде өзгертуі керек. Тек беті үшін бұл орташа ересек беті үшін шамамен 1/4-тен 1/3 шай қасығына дейін жетеді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, адамдар көбінесе бағаланған күн қорғауының қорғау факторын (SPF) алу үшін ұсынылған мөлшердің 1/4-тен 1/2-сін ғана жағады, нәтижесінде тиімді SPF жарияланған мәнге дейін төртінші тамырға немесе квадрат түбірге дейін төмендетілуі керек. Кейінірек жасалған зерттеу SPF пен жағылған күн қорғауының мөлшері арасындағы маңызды экспоненциалды байланысты көрсетті, ал нәтижелер теория бойынша күтілгеннен гөрі сызықтыққа жақын. Таблеткалар түріндегі заттардың күн қорғауы ретінде әрекет ете алатыны туралы мәлімдемелер жалған және АҚШ-та тыйым салынған.
Ғылыми-зерттеу және даму
Жаңа өнімдер әзірленуде, мысалы, биожапсырмалы нанобөлшектерге негізделген күн қорғаныс кремдері. Олар коммерциялық қолданылатын УФ-фильтрлерді қапсулалау арқылы жұмыс істейді, теріге жабысып қана қоймай, теріге енбейді. Бұл стратегия УФ-сәулелердің тікелей әсерінен туындайтын зақымды, сондай-ақ екіншілік еркін радикалдардың пайда болуын тежейді. Синапат эфирлеріне негізделген УФ-фильтрлер де зерттеліп жатыр. Қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтың артуына байланысты, табиғи және тұрақты сипаттамалары бар күн қорғағыштар көбірек әзірленуде.