Кіріспе
II дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның құпия агенты, «Сицеро» кодын қолданған Элиеса Базна (кейде Ильяз және Илияз Базна деп те аталады; 28 шілде 1904 – 21 желтоқсан 1970) екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның құпия агенты ретінде жұмыс істеді. 1943 жылы Базна Түркияның Анкара қаласындағы британдық елші Хьюг Кнатчбулл-Хьюгсеннің жеке қызметшісі болып тағайындалды. Ол Кнатчбулл-Хьюгсеннің иелігіндегі британдық құжаттарды фотоға түсіріп, оларды неміс атташесі Людвиг Карл Мойзиш арқылы сатты, бұл оқиға «Сицеро ісі» деп белгілі болды. «Сицеро» ретінде Базна одақтас көшбасшыларының Мәскеу, Тегеран және Каир конференциялары сияқты маңызды кездесулері туралы құпия ақпаратты жеткізді. Тегеран конференциясының мәліметтері Франклин Д. Рузвельт, Иосиф Сталин және Уинстон Черчилльді өлтіруге жасалған сәтсіз «Құсқыр секіру» операциясы үшін маңызды болды. Базна сонымен қатар 1944 жылғы маусымда Нормандияға шабуыл жасау жоспарының («Оверлорд» коді) ең жоғары құпия деңгейіндегі (BIGOT тізімі) құжатын жеткізді. Бұл құжатта британдық елшінің түрік әуе базаларын «Оверлорд іске асырылғанға дейін Жерорта теңізінің шығысынан немістерге қарсы күш көрсету үшін» пайдалану туралы өтінішін қамтитын ақпарат болды. Нормандияға шабуыл туралы ақпарат немістерге соғыс аяқталғанға дейін белгілі болған жоқ. Егер бұл ақпарат уақтылы жеткізілгенде, «Оверлорд» операциясының (D-Day дайындықтары) жолы кесіліп, сәтсіз аяқталатын еді. Ол сондай-ақ Балқанда шабуыл қаупі жоқ екеніне немістерді сендіруге қабілетті ақпаратты ұсынды. Оның ақпараттық ағымы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде агенттің жасаған ең зиянды жарияланымдарының бірі деп саналады. Германия Сыртқы істер министрлігі «Сицеро» ұсынған ақпараттың сенімділігіне күмән келтірді, себебі жіберілген құжаттардың саны көп болды және олардың көп бөлігіне, егер бар болса, тиісті шаралар қабылданбады. Ол итальяндық құпия қызметі SIM-нен барлау бойынша арнайы оқыудан өткен болуы мүмкін. Бұл оның әрекеттеріне түсінік береді, өйткені Уилфред Дандердейл кейінірек: «Біз әрқашан «Сицероны» итальяндық агент деп ойладық, өйткені оның жұмыс әдісі олардың агенттеріне құлып ашу және дипломатиялық үйлерге ену бойынша арнайы оқыту беруімен сәйкес келеді» деді. Соғыстан кейін Базна көп жылдар бойы отбасымен бірге Анкарада тұрып, кездейсоқ жұмыстар істеді. Немістер оған төлеген ақшаның көп бөлігі жалған екені анықталды. 1960 жылы Мюнхенге көшіп, 1970 жылы бүйрек ауруынан қайтыс болғанға дейін түнгі күзетші болып жұмыс істеді. 1962 жылы Базна «Сицеро ісі» туралы естеліктерін жариялады.
Elyesa Bazna , sometimes known as Ilyaz and Iliaz Bazna (; 28 July 1904 – 21 December 1970), was a secret agent for Nazi Germany during World War II, operating under the code name Cicero. In 1943, Bazna was hired as a valet by Hughe Knatchbull Hugessen, the British ambassador in Ankara, Turkey. He photographed British documents in Knatchbull Hugessen's possession, and sold them to the Germans through their attaché Ludwig Carl Moyzisch in what became known as the Cicero affair. As Cicero, Bazna passed on important information about many of the Allied leaders' conferences, including the Moscow, Tehran and Cairo Conferences. The details for the Tehran Conference were important for Operation Long Jump, the unsuccessful plot to kill Franklin D. Roosevelt, Joseph Stalin, and Winston Churchill. Bazna had also conveyed a document that carried the highest security restriction (BIGOT list) about Operation Overlord (the code name for the Invasion of Normandy in June 1944). It included intelligence that the British ambassador was to request the use of Turkish air bases "to maintain a threat to the Germans from the eastern Mediterranean until Overlord is launched." The information about the Normandy Invasion was not known by the Germans until after the war. Had it been provided in time, Operation Overlord (the preparations for D Day) would have been compromised. He also provided intelligence that might have made the Germans believe that there was no danger of attack in the Balkans. The information that he leaked is believed to have been among the more damaging disclosures made by an agent during WWII. The German Foreign Office questioned the reliability of the intelligence provided by Cicero due to the large quantity of transmitted documents, which meant that apparently little, if any, of it was acted upon. It seems likely that he had received some intelligence training from the Italian secret intelligence service, SIM. This would explain much, for as Wilfred Dunderdale later stated, "We always thought Cicero was an Italian agent because of his modus operandi they gave their agents special training in locksmithery and in infiltrating diplomatic households." After the war, Bazna lived in Ankara with his family for many years and obtained work doing odd jobs. Much of the money the Germans had paid him was revealed to be counterfeit. He moved to Munich in 1960 and worked as a night watchman before dying in 1970 of kidney disease. In 1962, Bazna published a memoir about the Cicero affair.
Жас шағы мен отбасы
Базна 1904 жылы Осман империясының Косово вилайеті Приштинада (қазіргі Косово) дүниеге келген. Оның ата-анасы албандық тегінен еді. Әкесі ислам дінінің мұғалімі және жер иесі болған. Кейін ол әкесінің Хафиз Язан Базна деген мұсылман мұлласы, ағасы генерал-майор Кемал, ал әкесінің әкесі Тахир паша екенін айтты. Оның әкесінің әкесі де, ағасы да Мостафа Кемал Ататүрктің басшылығымен қызмет еткен «Жас түріктер» қозғалысының мүшелері болған. 14 жасында серб әскері Базнаның туған жерін басып алды, ал оның отбасы Осман империясының жеңілісі мен тарауы кезінде Стамбулға көшіп келді. Стамбул сол кезде Бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық, итальяндық және американдық одақтас әскерлерімен басылып алынған. Ұлтшылдар басқыншы күштерге қарсылық көрсетті. Базнаның сөзіне сүйенсек, ол 1919 жылға дейін Түркияның Фатих қаласындағы әскери академияда оқыған. 16 жасында Стамбулдағы француз әскери бөліміне қосылды. Ол Ататүрктің басшылығымен Түркия Ұлттық қозғалысы үшін британдық қару-жарақ пен көліктерді ұрлағанын мәлімдеді. «Цицерон» кітабының авторы Ричард Вайрс Базнаның ұрлық жасауына саяси немесе патриоттық себептердің себеп болмағанын айтты. Ұрлық жасағаны үшін ұсталғаннан кейін ол Францияның Марсель қаласындағы мәжбүрлі еңбек лагеріне үш жылға жіберілді. Лагеріден шыққаннан кейін «Берлиет» автокөлік компаниясында жұмыс істеді. Сол жерде ол құлыпшылық шеберлігін үйренді. 1925 жылы Базна Стамбулға көшіп, «Стамбул Корп» компаниясының көлік бөлімінде жұмыс істеді. Содан кейін ол Йозгат қаласындағы өрт сөндіру бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді, бірақ кейін Стамбулға такси жүргізуші болып оралды. Базна албан, түрік, серб-хорват және француз тілдерін білген, соңғысы сол кезде дипломатияның стандартты тілі болған. Ол неміс тіліндегі Liedter әндерін орындау арқылы неміс тілін біраз меңгерген, ағылшын тілін қарапайым деңгейде түсіне білген, бірақ сөйлеуде қиындықтар туындаған. Ол опера әншісі ретінде білім алған. Базна екі рет үйленген, алғашқы әйелінен төрт баласы болған, кейін олар ажырасып кеткен. Оның бірнеше сүйікті әйелдері болған, олардың бірі Мара болды, ол британ елшісі Дуглас Бусктың балаларына күтім жасаған. Мара онымен бірге Каваклыдере төбелеріндегі «Цицерон вилласы» деп аталатын шағын үйінде тұрған. Олардың қарым-қатынасы шиеленіскен, Базна олардың ұрыс-даулары мен оның қызғанышынан кейін бұл қарым-қатынасты аяқтады. Алайда, Мара оған адал болды және екі рет маңызды ақпарат берді: бір рет британдық қауіпсіздік қызметкерлерінің елшілікке келуі туралы, екінші рет немістердің жақсы ақпарат көзі бар екенін естігенін айтты. Базна жаңа сүйіктісі Эсрамен танысқаннан кейін Марамен қарым-қатынасы толығымен аяқталды. Эсрадан кейін ол Айка атты әйелді сүйіктісі ретінде таңдап, оны пәтерге орналастырды. Бірақ оның фунт стерлинг банкноттары жалған екені анықталғаннан кейін ол кетіп қалды. Базна екінші рет Дюриет есімді әйелге үйленді және тағы төрт балаға ие болды.
Негізгі дерек: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Түркия
Түркия Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде бейтарап болды, бірақ 1939 жылдың қазан айында Ұлыбритания Германия шабуыл жасаған жағдайда Түркияны қорғау туралы шартқа қол қойды. Түркия неміс әскерлерінің Сирияға немесе КСРО-ға өтуіне жол бермей, бейтараптығын сақтап тұрды. Осы кезеңде Түркия Германиямен және Ұлыбританиямен өте пайдалы сауда қатынастарын орнатты. Германияның Түркияда, соның ішінде банктерде маңызды бизнес мүдделері болды және 1941 жылдан бастап қару-жарақ өндірісі үшін Түркиядан хромит, яғни хром рудасына тәуелді болды. 1943 жылы Германияның қару-жарақтарына қажетті хромиттің барлығы Түркиядан келіп түсті. Соғыс бойы Түркия экономикасы одақтастармен де, Осі державаларымен де байланысқа түскендіктен дамыды. Нәтижесінде, елдің алтын қоры соғыс басталғандағы 27 тоннадан 1945 жылдың соңына қарай 216 тоннаға жетті. 1942 жылдан бастап одақтастар әскери көмек көрсетсе, 1943 жылы Түркияны соғысқа қатысуға мәжбүрлеу үшін экономикалық санкциялар салды. Одақтас державалар Түркияның Германияның шығыс майданына қарсы күресуін қалады, бірақ Түркия диктаторлар басқарған Ресей және Германия армияларының шапқыншылығынан қорқыныш сезінді. 1943 жылдан бастап Одақтас және Осі державалары өздерінің стратегиялық мүдделерін қорғау үшін Түркияда тыңшылық қызметін күшейтті. Одақтастардың екі тобы болды: Батыс Одақтастары және Кеңес Одағы. Германия болса, ақпарат жинаумен айналысқан үшінші тарап еді. Немістер Түркиядағы банктерінен түскен табыс пен жалған ақша шығару арқылы тыңшылық, насихат және дипломатиялық жұмыстарын қаржыландыра алды. 1944 жылдың тамызында Германияның жеңіліске ұшырауы анық болғандықтан Түркия онымен қарым-қатынасын үзді. 1945 жылдың ақпанында Германия мен Жапонияға соғыс жариялады, бұл Түркияның құрылып келе жатқан Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылуына мүмкіндік берген символдық қадам болды.
Дипломаттардың жұмыспен қамтылуы
Түркияға оралғаннан кейін Базна шетелдік дипломаттар мен консулдықтарда қақпашы, жүргізуші және күзетші болып жұмыс істеді. Француз тілінде сөйлей білуінің арқасында ол алдымен Түркиядағы Югославия елшісіне кавас немесе жеке қызметкер болып тағайындалды. 1942 жылы ол неміс кәсіпкері, кейіннен елшілік қызметкері болған Альберт Дженкеге жеке қызметкер болып жұмыс істеді. Дженке Базнаның хаттарын оқығаны үшін оны жұмыстан шығарды. 1943 жылы сэр Хьюг Кнатчбулл Хьюгсенге қызмет етуге дейін Базна британ елшілігінің бірінші хатшысы Дуглас Бускке үй шаруасы мен көлік жөндеу жұмыстарын жасауға шақырылды. Базнаның ағылшын тілін нашар білуіне байланысты, ол барлық сұрақтарға француз тілінде жауап берді. Ол өзі туралы жазбаша ақпарат бергенімен, Дженкеде жұмыс істеп, жұмыстан босатылғаны туралы мәліметті қоспағанда, берілген ақпарат тексерілген жоқ. Түрік құпия қызметінің елшілікке Базна туралы ескерткендігі белгілі болды. Бускке жұмыс істеген бірнеше айдың ішінде Базна бірнеше құжатты жасырын түрде суретке түсірді және Бусктың мейірбикесі Мараның көмегімен одан да құнды ақпарат алуға тырысты. Буск Базнаны Түркиядағы британ елшісі сэр Хьюг Кнатчбулл Хьюгсенге жеке қызметкер болып ұсынуға келісті, ол 1943 жылы оны жұмысқа алды, бұл кезде тексеру жүргізілгендігіне сенді. Кнатчбулл Хьюгсен 1935 жылға дейін Рига қаласындағы (Латвия) Ұлыбритания елшісі болған. "Өтіріктердің күзетшісі" кітабының авторы Энтони Кейв Браун: "Базна өзін тез арада сыйлатты, сондықтан сэр Хьюг оны тек үй шаруасынан резиденция мен елшілікте белгілі бір билікке ие болуға көтерді. Ол оған әсем көк түсті форма кигізіп, үстіне қап берді және оны кабинетінің есігіне күзетші ретінде қойды; сэр Хьюг ойланып тұрғанда немесе ұйықтап жатқанда Базна келушілерді кіргізбеді. Салтанатты шараларда сэр Хьюг оған бай нақышпен кестеленген брокат киім, аяқтары бүгілген туфлі, бетіне кигізілетін фес және үлкен қисық қылыш берді, содан соң оны бас кіреберіске қойды. Сэр Хьюг оған жеке қызметкерге арналған стандартты 100 түрік лирасынан артық төледі және Базнаның қызметшілер бөлмесіндегі леди Кнатчбулл Хьюгсеннің күтімшісімен қарым-қатынаста екенін білмейтіндей болды." Базна түскі астан кейін неміс лирикаларын шырқап айтатын, ал Кнатчбулл Хьюгсен пианинода ойнайтын, бұл елшіге үлкен қуаныш сыйлады.
Шымкенттік тыңшы ретінде қызмет етуінің басталуы
Ригада болған кезде Кнатчбулл Хугессен британдық елшіліктен үйіне құпия қағаздарды алып жүру әдетіне ие болды, және Анкарада да осы амалды жалғастырды. Базна елшінің құжат сақталатын жәшігі мен сейфіне құлып ашу шеберлігі арқылы қол жеткізіп, кілттің көшірмесін жасады. Ол соғыс стратегиясы, әскерлердің қозғалысы және Түркияны соғысқа қатыстыру бойынша келіссөздер туралы құпия құжаттарды фотоға түсіре бастады. Елші ұйықтағанда, ваннада немесе фортепиано тартып отырғанда суреттерге түсірді. 1943 жылғы 26 қазанда Базна Анкарадағы неміс елшілігіне хабарласып, елшінің құжаттарын түсірген екі рулон пленканы беруді ұсынды. Ол бұрынғы жұмыс берушісі Альберт Дженке арқылы тыңшылыққа қатысты. Дженке – Германияның Сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроптың жеңіштісі еді. Дженке Базнаны жұмыстан шығарғанымен, оның әйелі Анкарадағы неміс елшілігінде Sicherheitsdienst (SD) офицері Людвиг Карл Мойзишке хабарласып, Базнаның британдық елшіліктегі құпия ақпаратты фотоға түсіргенін айтты. Ол Мойзиштің жетекшілігімен неміс агентіне айналды, ал Германия елшісі Франц фон Папен Базнаның "таңғажайып сөз өнеріне" ие болғаны үшін оған "Цицеро" кодировкалық атын берді. Оның нацистік қаржыландырушылары "Бернхард" операциясы аясында төлемдерінің жартысын фальшификацияланған банкноттармен төледі. "Кемалистер: Исламдық қайта жандану және зайырлы Түркияның тағдыры" кітабының авторы Мюмер Кайланның сөзіне сүйенсек, Базна немістер үшін тыңшылыққа кіріскенін, себебі оған ақша қажет болғанын, және ол нацист болмаса да, немістерді ұнатса, британдықтарды ұнатпағанын айтты. Сондай-ақ ол 1965 жылы Түркияның Ұлттық қауіпсіздік қызметіне айналған "Милли Эмният Хизмети" ұйымымен байланыста болғанын мәлімдеді. Британдық тарихшы Ричард Уайрз Базнаның жалғыз қозғаушы күші – ашкөздік болғанын, ол немістерге құпияларды сату арқылы байып кетпекші болғанын жазды. Уайрз Базнаны Балқан аймағынан шыққан қарапайым қылмыскер ретінде сипаттады, ол ақыл-ойы төмен, ашкөздіктен басқа ешқандай құндылықтары жоқ, саяси көзқарасы жоқ және мүмкіндікті пайдаланатын, бірақ немістердің алдауына оңай түсетін адам. Уилфред Дандердейл Базнаның итальяндық құпия қызметі SIM-нен оқып үйренгені туралы пікірін былай білдірді: "Біз Цицероның итальяндық агенті болғанын әрқашан ойлағанбыз, себебі оның жұмыс істеу әдісі бойынша олар өз агенттеріне құлып ашу және дипломатиялық үйлерге ену бойынша арнайы оқыту берген".
Ақпараттық қызмет
1944 жылдың алғашқы үш айында Цицерон немістерге өзінің жұмыс берушісінің жәшігінен немесе сейфінен алынған құжаттардың көшірмелерін берді. Әдетте, жоғары құпия құжаттардың фотосуреттері Мойзиштың Анкара көшелерінде жасырын тоқтаған көлігінде тапсырылды. Бірде бұл Анкарада жоғары жылдамдықта қууға әкелді, себебі біреу тапсыруға қызығушылық танытқан. Базна, мүмкін, бақыланғандықтан, қашып кетті. "Ультра" – Блетчли Паркте орналасқан, Enigma машинасымен шифрланған неміс хабарламаларын тұрақты түрде оқитын британдық кодты бұзу жүйесі. Осы ақпараттан кодты бұзушылар бұзушылық бар екенін білді, бірақ көзі Түркиядағы британдық елшілігі екенін білмеді. МИ-5 үшін жұмыс істейтін Гай Лидделл 1943 жылдың 17 қазанында елшілікте қауіпсіздік бұзылғанын тіркеді, кейіннен бұл туралы ISOS, Оливер Стрейчи ақпараттық қызметі хабарлады. Бұзушылық елшіліктің дипломатиялық сөмкесі мен екі агентке қатысты. 3 қарашада Лидделл британдық құпия барлау қызметінің басшысы Стюарт Мензизбен сөйлесті. Әңгіме барысында Лидделл дипломатиялық сөмкенің ағып кетуі әуе атташесі оны Каирден әкелген кезде немесе одан кейін болғанын білді, бұл әлі де қолданылмайтын шифрлау кестелерін қауіпке ұшыратып, кестелерді қолданудан шығаруды талап етті. Әскери атташе кеңсесінде қарудың жоспары да жоғалып кеткен. Мензис елшілікте тергеу жүргізіліп жатқанын, бірақ бірнеше ай бойы ағып кету туралы ештеңе айтылмағанын мәлімдеді. Цицерон ретінде Базна одақтас көшбасшыларының көптеген конференциялары туралы маңызды ақпаратты, соның ішінде Мәскеу, Тегеран және Каир конференциялары туралы берді. Британдықтардың бақытына орай, Кнатчбулл Хугессенде конференциялардың жазбаларының тек бір ғана құжаты болды. Цицерон берген барлау мәліметтеріне "Оверлорд" (1944 жылғы маусымдағы Нормандияға шабуылдың кодолық атауы) іске асырылғанша, Жерорта теңізінің шығысынан немістерге қауіп төндіру үшін" түрік әуе базаларын пайдалануды сұрау туралы Кнатчбулл Хугессенге арналған құжат кірді. Құжатта ең жоғары деңгейдегі құпия белгісі болған (BIGOT тізімі). Цицерон Операция Оверлорд туралы шектеулі ақпаратты жеткізді, бірақ немістер соғыстан кейін ғана, Цицерон туралы фильмдер шыққаннан кейін оны байланыстырмады. Британдық Сыртқы істер министрлігінің Цицеронның ықтимал әсерін соғыстан кейінгі шолуында: "Базнаның берген ақыл-ойы немістерге жақын және орта Шығыстағы британдықтар мен одақтастардың ниеттері туралы, сондай-ақ жалпы соғысты жүргізу туралы ақпараттарды ұсынды және Оверлорд операциясын (D-Day дайындықтарын) оңай құлатқан болар еді". Цицеронның құжаттары Балқандағы одақтастардың бомбалау миссияларын болжағанда, олар болжаған күні орын алды, ақпараттың сенімділігі расталды және оның беделі артты. Мойзиш Цицеронға соғыс аяқталғанда Гитлер оған вилла сыйлағысы келгенін айтты.
Немістердің бағасы
Фильмнің көшірмелері немесе Мойзиш дайындаған қорытындылар дереу жоғары тұрған неміс басшыларына жіберілді. Риббентроп алғаннан кейін бірден фотосуреттерді Гитлерге көрсетті. 1943 жылдың желтоқсан айында Гитлер Цицерон материалдарының бір бөлігімен конференцияға қатысып, батысқа басып кіру 1944 жылдың көктемінде болады деп мәлімдеді. Бірақ ол Норвегия және Балқан сияқты басқа да жерлерде шабуылдар болады деген қорытынды жасады. Мойзиштің сөзіне қарағанда, Германия Сыртқы істер министрлігі осы құжаттарды көп пайдаланбады, себебі ондағы офицерлер бірнеше себеппен олардың сенімділігіне күмәнданды. Құжаттар үздіксіз келіп тұрды, бұл өте ерекше жағдай еді. Цицерон өте айқын суреттер жасау үшін жетілдірілген фотосурет техникасын қолданған сияқты, бұл оның жалғыз әрекет еткені туралы сұрақ тудырды. Фон Папен мен Риббентроп арасындағы жаман қарым-қатынас барлық ақпаратты тиімді талдауға кедерілді. Бірақ, одақтас күштердің Түркияны соғысқа тартуға тырысқанын білген Фон Папен, Түркия Германияға қарсы соғыс жарияласа, Измир мен Стамбул қалаларын қиратумен қорқытып, олардың әрекеттерін уақытша тоқтата алды. Түркияның одақтас күштермен одақтасуын және олардың әуежайларын пайдалануын кейінге шегерген соң, Фон Папен Риббентропқа Балқанды басып алуға енді жол ашық екенін айтты.
Қос агенттік гипотезасы
Абвердің өздерінің құпия қызметі ішінде британдық қос агенттердің болуынан уайымдағаны дұрыс еді. Олар сол кезде «Гарбо» (Хуан Пухоль), «Циг Заг» (Эдди Чапман) және «Трицикл» (Душан Попов) сияқты, неміс агенттері ретінде жұмыс істеп, оларға көп ақша төлеп отырған, бірақ іс жүзінде британдықтар үшін жұмыс істеп, немістерге жалған ақпарат беріп отырған адамдарды басқарды. Британдық құпия қызметінің басшысы Стюарт Мензис, Цицеронның шынында да қос агент болғанын және немістерге ұсынылған құжаттардың арасында бұрмаланған ақпараттар бар екенін мәлімдеді. Аллен Даллес туралы жазған автор Джеймс Сродес, кейбір британдық тарихшылардың Цицеронды «фон Папен арқылы дезинформация тарату үшін қос агентке айналдырды» деп есептейтінін айтады. «Пандораның чемоданы» кітабының авторы Малкольм Гладуэлл, Мензистен өлімі алдында оның шындықты айтып тұрғанын сұраған интервьюер туралы айтады. Мензис интервьюерге: «Әрине, Цицерон біздің бақылауымызда болды», – деді, бірақ оның адалдығы күмәнді. Гладуэлл The New Yorker журналында: «Егер сіз соғыс кезінде M.I.6 басшысы болсаңыз және өліміңізге аз уақыт қалғанда сұхбат берсеңіз, Сіцерон сіздің адамдарыңыздың бірі болды дейтін едіңіз» деді. Гладуэлл сондай-ақ, Риббентроптың Базнаға күдікпен қарағанын, бұл Базнаның берген кейбір ақпараттарының таралуын шектегенін, ал көптеген неміс барлау қызметкерлері оған күдікпен қараған жоқ екенін айтады. Энтони Кейв Браун «Өтіріктер күзетшісі» кітабында, МИ6 континенталдық құпия қызметінің басшысы, елшіліктің қауіпсіздігіне жауапты подполковник Монтегю Рини Чидсон, Базнаны әлеуетті қауіп ретінде елемегенін және Базна елшінің сақтауында тапқан құжаттарды берген немесе тікелей Цицеронды қос агент ретінде басқарған болуы мүмкін екенін айтады. Браун «Базна құжаттарды суретке түсіре бастағаннан кейін көп ұзамай британдықтардың бақылауына өтті» деді және ол «Жел» және «Қорғаныс операциясы» жобаларына қатысты. Мюмер Кайлан, Базнаны жеке танысынан біліп, Базнаның түрік мүдделерін қолдағанын және британдық барлау қызметінің басшылығымен жұмыс істемегенін ойлады. Оның айтуынша, Базнаның «нақты», «маңызды» ақпаратты және «Оверлорд» операциясының код сөзін немістерге бергені, оның Базна қос агент болмағанын көрсетеді. Егер ол қос агент болса, Кайлан оның Түркия қауіпсіздік қызметі, Милли Эмниет Хизмети агенті болғанына сенеді. Уолтер Шелленберг те Базнаның түрік құпия қызметіне ақпарат бергенін ойлады.
Ақпараттық ақпараттың ағып кетуін ашу
Неміс дипломаты Карл Риттердің көмекшісі Колбе неміс телеграммаларын тексеріп, Берндегі Стратегиялық қызмет кеңсесінің (OSS) бас өкілі Аллен Даллеске қорытындылап, ақпарат беру үшін жіберді. 1943 жылдың желтоқсан айының соңында Колбе британдық елшілікте "Цицеро" кодировкасымен жұмыс істейтін тыңшы бар екенін хабарлады. Даллес бұл ақпаратты МИ6 агенті Фредерик Ванден Хьювелге 1944 жылдың 1 қаңтарында жіберді. Кейв Браун Даллес бұл ақпаратты желтоқсанда Лондонда жеткізгенін айтады. Базна желтоқсанда тыңшылық әрекеттер жасауға дайындалып жатқандықтан, Браун Базнаның қос агент болғанын болжайды. Анкарадағы американдық агенттер Даллестің берген ақпаратына сүйене отырып, Цицероның кім екенін анықтауға тырысты. Даллес Цицероны сұраққа алуды сұраған британдық барлау қызметі Базнаның ағылшын тілінде сөйлей алмайтынын және тыңшы болу үшін "өте ақымақ" екенін көрсетті. Алайда, британдық Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлері "Оверлорд" операциясы туралы ақпараттың жария болуынан алаңдады және Базнаның Цицеро болуы мүмкін деп ойлады. Олар 1944 жылдың қаңтарында бірлескен барлау комитетінің төрағасы Виктор Кавендиш Бентинк жасаған, сыртқы істер министрі Энтони Иденнің жалған қолтаңбасы қойылған жалған кабинет кеңсесінің құжатын пайдаланып, тұзақ құрды. Құжат елшілікке жасырылды, бірақ Базнаны ұстау әрекеті сәтсіз аяқталды. 1944 жылдың қаңтарында Мойзиш Корнелия Каппты, сонымен қатар Неле Капп деп те белгілі, жаңа хатшы ретінде жұмысқа алды. Ол АҚШ-қа эмиграциялауға рұқсат алу үшін бұрын британдықтар мен американдықтарға тыңшылық қызмет көрсеткен. Ол 1943 жылдың шілдесінен бастап Болгарияның София қаласындағы неміс елшілігінде жұмыс істеді және бір ай ішінде тыңшыға айналды. 1944 жылдың қаңтарында ол Мойзиштің басшылығымен неміс елшілігінде жұмыс істеу үшін Анкараға көшті. Каппты ОСС Мойзишпен кездесетін тыңшы туралы ақпарат жинауға сұрады. Ол кеңседегі ақпаратты жинауға шебер болды. Ол Мойзишпен кездесуді келісіп алу үшін кеңсеге қоңырау шалғанда Цицеромен әңгімелесіп, оған қызығушылық танытты. Ол екеуінің соңынан барып, тыңшының кім екенін көруге тырысты, бірақ оны анық көре алмады. Капп елшілікте жұмыс істеген кезеңде ОСС-ке көптеген ақпарат жинап берді, соның ішінде Цицеро туралы білуге болатын барлық нәрсені. 1944 жылдың басында елшілікке мекемеде тыңшы жұмыс істейтіні туралы ескерту келгеннен кейін, Базна үшін ақпарат жинау қиынға соқты. Британдық жедел штабы елшілікке қауіпсіздік бұзылғаны туралы ескертті. Базна құжатты немістерге жіберді. Бұл ескертуді Рузвельт Черчилльге жеткізді, ол АҚШ-қа қашқан адамнан алған ақпарат негізінде берілген. Британ елшілігіндегі жаңа дабыл жүйесі Базнаның елшінің сейфін қарау үшін әрқашан қорғау құрылғысын ажыратуын талап етті. Базна 1944 жылдың қаңтар айының үшінші аптасында елшінің қызметінен кетпек екенін хабарлады. Ол 1944 жылдың ақпан айының соңында немістерге ақпарат сатуды тоқтатты және айдың соңында немесе 20 сәуірде елшіліктен ешқандай қиындықсыз кетті. Соғыс аяқталғаннан кейін Базна Цицеро екені анықталды.
Мүмкін болатын салдарлар
2005 жылдың наурыз айында британдық Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрлігінің тарихшылары «Сицеро ісінің» ықтимал салдарына арналған талдаманы «Сицеро құжаттары» деп жариялады. Онда олар Цицероның берген ақпаратының Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас күштерге зиян келтіруі мүмкін төрт маңызды жолын анықтады. Басты ықтимал салдардың бірі – Германия режимін «Оверлорд» жобасының масштабы туралы хабардар ету мүмкіндігі еді. Әйқайымызға орай, жоспарланған шабуылдың орны мен мерзімі берілмеді. Одақтас күштер Түркияның Германияға қарсы күресіне қосылып, соғыс жариялауын қалады, әсіресе олар Додеканез аралдарын басып алып, Италияны Германияға қарсы серіктес ретінде бекіткеннен кейін. Түрік әуежайлары аймақтағы стратегиялық артықшылықтарын сақтау үшін маңызды болды, әсіресе «Аколад» операциясын – Родос және Додеканез аралдарына британдық шабуылды қолдау үшін. Цицеро берген ақпарат арқылы фон Папен Түркияның соғысқа қатысуын кешіктіре алды. Базна Тегеран конференциясының жоспарлары туралы толық мәлімет берді. Британдықтар ақпараттың жарияланғанын білгеннен кейін, Цицеро британдық шифрды бұзуға көмектесетін ақпаратты ұстап берген болуы мүмкін деп алаңдады, бірақ мұндай оқиға болған жоқ. Соңында, барлау мәліметтері немістерге Балқанда шабуыл қаупі жоқ деген сенімді тудырған болуы мүмкін, бұл Цицероның немістерге берген ең зиянды ақпараты болуы мүмкін.
Соғыстан кейін
Соғыс аяқталғаннан кейін OSS Цицеронға қатысты тергеу жүргізді, оның ішінде Мойзишпен бірге негізгі неміс тұлғаларымен сұхбаттасты. Цицеронның немістерге жеткізген барлық ақпараттың ең маңыздысы Кнатчбулл Хугессеннің жазбаларынан, әсіресе түрік үкіметімен дипломатиялық келісімдерге қатысты болды. Басқа көптеген құжаттарды Amt VI [Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle-нің 11 бөлімінің бірі] британдық бөлімінің басшысы Остуф Шуддекофт немістер үшін аса құнды емес, көне деп санады. Мойзиш одақтастар тарапынан қатаң сұраққа алынды және Нюрнберг процесінде куәлік берді, содан кейін ол өзінің рөлін түсіндіру және тараған қауесеттерге жауап беру үшін кітап жазды. Ол ешқашан соғыс қылмыстарымен айыпталған жоқ. Кнатчбулл Хугессеннің беделі Цицерон ісінен қатты зардап шекті, өйткені оған кілттер мен құжат қораптарын қадағалаусыз қалдыру туралы ескертілген еді. 1945 жылдың 28 тамызында Кнатчбулл Хугессен ресми сөгіс алды. Абвер Базнаға 300 000 фунт стерлинг төледі, ол оны жасырып алды. Соғыстан кейін ол серіктесімен бірге қонақ үй салуға тырысты, бірақ Англия банкінде оның фунт стерлингінің банкноттары тексерілгенде, олардың көп бөлігі жалған екені анықталды (Бернхард операциясына қараңыз). Шпион бұл банкноттардың «олар жасалған түрік матасының құнына да тұрмайды» деді. Базна жалған ақша қолданғаны үшін түрмеде жазасын өтеді. Базна 1950-ші жылдары отбасымен бірге Стамбулдың Еуропалық Аксарай ауданында тұрды. Ол ән сабақтары берді, қолданылған автомобильдер сатты және түнгі күзетші болып жұмыс істеді. Ол тапқан ақшаның көп бөлігі жалған ақшамен төленген кредиторларға берілді. Ол Батыс Германия үкіметінен жалған ақшаны өтеуді сұрады. Ол көп рет және түрлі жолдармен төлем алуға тырысты, бірақ ешқашан ақша алмады. 1960 жылы Базна Германияға көшіп, Мюнхенде түнгі күзетші болып жұмыс істеді. Базна мен Ханс Ногли 1962 жылы «Мен – Цицерон» атты кітапты жазды. Ол 1950 жылы жарық көрген Мойзиштің «Цицерон операциясы» кітабынан кейін Базнаның көзқарасынан Цицерон ісінің тарихын баяндады. Базна 1970 жылдың желтоқсанында Мюнхенде 66 жасында бүйрек ауруынан қайтыс болды.
Танымал мәдениетте
Британияның Сыртқы істер министрлігі: "Бұл оқиға кең таралған (көп жағдайда бұрмаланып айтылатын) соғыс хикаясына айналды". Мойзиш 1950 жылы "Цицеро операциясы" атты естеліктерін жариялады. Франц фон Папен мен Аллен Даллес кітапта жарияланғаннан гөрі оқиғаның көбірек қырлары бар екенін айтты, бірақ ешқайсысы егжей-тегжейлі мәлімет бермеді. Он екі жыл өткен соң, 1962 жылы, "Мен – Цицерон" кітабының авторының өзі болды. 1952 жылы 20th Century Fox компаниясы Мойзиштің "Цицеро операциясы" кітабы негізінде фильм түсірді. Фильмнің атауы "5 саусақ" ("5 Fingers") болды, режиссері – Джозеф Л. Манкевич. Базна рөлін, Улисс Диелло есімімен, Джеймс Мейсон ойнады. 2019 жылы түрік тілінде "Цицеро операциясы" атты фильм шықты. Бұл оқиға қызықты болғанымен, түпнұсқа оқиғалар мен кейіпкерлерге сүйенген, романтикалық безендірілген туынды еді.