Кіріспе

Христиан дін қызметкерлерінің некеге тұруына рұқсат беру практикасы – бұрыннан тағайындалған христиан дін қызметкерлерінің (руханилардың) некеге тұруына рұқсат берушілік. Бұл, үйленген адамдарға дін қызметкері болуға рұқсат беруден мүлдем өзгеше мәселе. Діни қызметкерлердің некелесуіне протестанттардың арасында, оның ішінде англикандықтар мен лютерандықтардың арасында рұқсат етіледі. Кейбір протестант руханилары мен олардың балалары Еуропаның жаңа дәуірінде әдебиет, философия, ғылым және білім саласында маңызды рөл атқарды. Көптеген шығыс шіркеулері (Шығыс Ассирия шіркеуі, Шығыс Православиелік, Орта Православиелік немесе Шығыс Католик шіркеулері) үйленген еркектердің дін қызметіне тағайындалуына рұқсат берсе де, дін қызметкерлерінің (руханилардың) тағайындалғаннан кейін некеге тұруына рұқсат етпейді: олардың приходтық руханилары көбінесе үйленген болады, бірақ дін қызметіне тағайындалғанға дейін үйленуі тиіс. Шығыс христиандығының жерлерінде руханилардың балалары көбінесе рухани болып, өздерінің әлеуметтік тобының ішінде үйленіп, кейбір шығыс христиан қауымдарында тығыз байланысты мұрагерлік топты құрады. Латын Католик шіркеуі, әдетте, 11 ғасырдың соңында Бернард Клервоның ықпалымен Грегориандық реформадан бері руханилардың бойдақ болуын талап етеді, бірақ Шығыс Католик шіркеулері руханилардың бойдақ болуын талап етпейді және Латын Католик шіркеуі кейде ерекше жағдайларда осы талапты жеңілдетеді, мысалы, католик руханиы болуды қалайтын үйленген англикан руханиының дінге өтуі сияқты. (Дегенмен, епископ болу үшін бойдақ болу міндетті.)

Тарих

Теологтар арасында кем дегенде кейбір апостолдардың үйленгені немесе үйленгені туралы ешқандай дау жоқ: Петірдің қалың ені Исаның қызметінің басындағы оқиғада айтылған. Тімотеге 3:2 (ЖД) былай дейді: "Егер қауым басқарушысы (грекше ἐπίσκοπος) болса, ол бір әйелге адал болуға тиіс". Бұл түрліше түсіндірілді, соның ішінде қауым басқарушысының әйелі қайтыс болған жағдайда да қайта үйленуге құқығы жоқ деген пікір де бар. Баптист ғалымы Бенджамин Л. Меркл бұл түсіндірмені қабылдамаса да, оның бірнеше күшті жақтары бар және ерте шіркеудің ажырасып немесе қайтыс болғаннан кейін бойдақ болуға берген құндылығымен үйлесетін мүмкін түсіндірме деп санайды. Алғашқы шіркеуде дін қызметкерлерінен бойдақтық күтуді протестант тарихшысы Филип Шафф дәлелдейді, ол 530 жылы Рим императоры Юстиниан I-нің бұйрығымен дін қызметкерлерінің некелері бұзылғанын, сондай-ақ мұндай некелердің балаларының заңды емес деп жарияланғанын көрсетеді. Шафф сондай-ақ "V және VI ғасырларда Батыс шіркеулерінде бойдақтық заңы кеңінен сақталды, кеңестер мен папалардың арқасында. VII ғасырдан бастап Х ғасырдың соңына дейін Батыс шіркеуінің көп бөлігінде бойдақтық ережесі толық сақталмады, бірақ Рим папалары мен кеңестер оның міндеттілігін үнемі жариялап келді" дегенді айтады. Бұл хабарлама басқалармен де расталған. "Алты жүз жылдық жарлықтар, канондар мен күшейе берген жазаларға қарамастан, латын дін қызметкерлері грек әріптестеріне заңмен рұхсат етілгендей, көбінесе заңсыз түрде әйелдерімен бірге тұрып, отбасын өсірді. Іс жүзінде, дін қызметіне бекітілу некеге кедергі болмады, сондықтан кейбір дін қызметкерлері тіпті бекітілгеннен кейін де үйленді". "Латын қауымында дін қызметкерлерінің некелесуінің ең жоғары шегі X ғасыр деп есептеледі. Көптеген ауылдық дін қызметкерлері үйленген, ал қалалық дін қызметкерлері мен епископтардың көптегендерінің әйелдері мен балалары болды". 1139 жылғы Екінші Латеран кеңесінде Рим шіркеуі дін қызметкерлерінің некеге келуіне тек тыйым салу ғана емес, сонымен қатар некеге келуге кедергі келтіретін канондық кедергі деп жариялады, осылайша дін қызметкерлерінің некесін жарамсыз деп санайды және тек тыйым салынған емес. Рим шіркеуі мен православиелік қауымның төрт апостолдық (Константинополь, Александрия, Египет, Сирия Антиохиясы және Иерусалим) арасындағы үлкен Шығыс-Батыс жарылысы 1054 жылы болды. Жоғарыда айтылғандай, сол кезде Рим шіркеуінің көптеген дін қызметкерлері үйленген. Сондықтан, 20 ғасырдың басында батыс салты мен дәстүрін ұстанған кейбір шіркеулер православиелік шіркеулермен қайтадан қарым-қатынас орнатқанда, дін қызметкерлерінің үйлену құқығы, егер олар дін қызметіне бекітілгенге дейін үйленген болса, қайта жаңартылды. Дін қызметкерлерінің некелесуі дәстүрі батыста Мартин Лютердің ізбасарлары тарапынан басталып, ол өзі, бұрынғы дін қызметкері және монах, 1525 жылы бұрынғы монах әйелі Катарине фон Бораға үйленді. Бұл дәстүр Шығыста енгізілген жоқ. Алайда, Англия шіркеуінде Риммен жарылғаннан кейін де дін қызметкерлерінің бойдақтығының католик дәстүрі жалғасты. Король Генрих VIII кезінде Алты бап дін қызметкерлерінің үйленуіне тыйым салды, және бұл 1548 жылы Эдуард VI-ның Дін қызметкерлерінің некелесу туралы заңын қабылдағанға дейін жалғасты, бұл аңгликан дін қызметкерлерінің үйленуіне жол ашты.

Қазіргі тәжірибе

Жалпы алғанда, қазіргі заманғы христиандықта протестанттық және кейбір тәуелсіз католик шіркеулері, дін қызметкерлерінің дінге бекітілгеннен кейін үйленуіне рұқсат береді. Дегенмен, соңғы уақыттарда, кейбір православие шіркеулерінде дін қызметкерлеріне дінге бекітілгеннен кейін үйлену құқығы берілген жекелеген жағдайлар кездеседі.

Протестанттық шіркеулер

Мартин Лютердің 1525 жылы үйленген, бірақ діни қызметкер болған үлгісіне еліктеп, протестанттық конфессиялар үйленбеген діни қызметкерге үйленуге рұқсат береді. Олар діни қызметкерлердің некелесуіне, тек некеде тұрған адамдарды пастор етіп тағайындауға ғана емес, рұқсат береді. Алайда, кейбір конфессиялар жесір қалған пастордың екінші рет үйленуіне келісім бермейді. Бұл конфессияларда пастордың міндетті түрде үйленуі талап етілмейді, сондай-ақ "шақыруға жауап бергеннен кейін" үйленуіне тыйым да қойылмайды. Пастордың үйленгені көбінесе құпталады, мұндай жағдайда пастордың некесі – жұмыс істейтін христиандық некеге үлгі болады деп күтіледі, ал пастордың жұбайы қауымда бейресми көшбасшы рөлін атқарады. Осы себепті, кейбір протестанттық шіркеулер ажырасқан адамды бұл қызметке қабылдамайды. Ерлер мен әйелдерді діни қызметке бекітетін конфессияларда ерлі-зайыптылар бірлесіп пасторлық қызмет атқаруы мүмкін. Кейбір конфессиялар болашақ пастордың діни қызметке бекітілуінен бұрын үйленуін талап етеді, бұл 1 Тімотеге 3 және Титке 1-ші тарауларындағы (адамның шіркеуге сенім тапсырудан бұрын үй шаруашылығын басқару қабілетін көрсетуі керек деген) көзқарасқа негізделген. Тіпті ең қатаң тәртіпті топтарда да жесірлер қызмет ете алады. Бұл, тағы да, діни қызметкерлердің емес, пастор болып тағайындалғанға дейін үйленуі туралы мәселе.

Шығыс шіркеулері

Ассирия, Шығыс православие және Шығыс православие шіркеулері, сондай-ақ көптеген Шығыс католик шіркеулері үйленген еркектердің діни қызметке тағайындалуына рұқсат береді. Дегенмен, дәстүр бойынша олар діни қызметкерлерге діни қызметке тағайындалғаннан кейін үйленуге рұқсат бермейді. Ежелгі заманнан бері оларда үйленген және бойдақ дін қызметкерлері болған (Монахизмді қараңыз). Некеде тұруды таңдағандар дін қызметкері, диакон (кейбір ерекшеліктермен) және, кейбір қатаң дәстүрлерде, субдикон болудан бұрын үйленуі керек. Православ шіркеуінің басым көпшілігі үйленген ер адамдардан құралған, бұл православиелік және католик шіркеулері арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі; алайда олар діни қызметке тағайындалар алдында үйленуі керек. Неке олар әлі дін қызметкері емес, жай ғана адам болған кезде жасалатындықтан, тіпті семинарияда оқып жүрген кезде жасалса да, діни қызметкерлердің некесі болып саналмайды. Сондықтан православие шіркеуінде, протестант шіркеулерінен айырмашылығы, дін қызметкерлерінің некелесуіне рұқсат етілмейді. Ресей православие шіркеуінде дін қызметкерлері уақыт өте дін қызметкерлерінің мұрагерлік кастасын құрды. Діни қызметкерлер отбасынан тыс үйленуіне қатаң тыйым салынған; тіпті кейбір епископтар өздерінің дін қызметкерлерінің діни қызметкерлер отбасынан тыс үйленуіне де төзбеген. Жалпы алғанда, Шығыс католик шіркеулері ер адамдарды дін қызметкері және диакон ретінде тағайындауға әрдайым рұқсат берген. Украина грек-католик шіркеуінің жерлерінде, ең ірі Шығыс католик шіркеуінде, дін қызметкерлерінің балалары көбінесе дін қызметкері болып, өздерінің әлеуметтік тобында үйленіп, тығыз байланысты мұрагерлік каста құрған. Дәстүр бойынша, дін қызметкерлерінің некелесуіне тыйым салу, әйелі қайтыс болған диакон немесе дін қызметкері қайтадан үйленбеуі керек, бірақ бойдақ болуы керек дегенді білдіреді. Алайда соңғы кезде кейбір епископтар бұл ережені жеңілдетіп, ерекше жағдайларға жол берді. Мұны істеудің бір жолы – жесір дін қызметкерін лайықты ету, осылайша оның келесі некесі лайықты адамның некесі болады (яғни дін қызметкерінің некесі емес) және содан кейін қайта тағайындалуға өтініш беруге мүмкіндік беру. Субдиакондар (немесе гиподиакондар, клерикальдік кішігірім ордендердің ең жоғарысы) көбінесе клерикальдік некеге тыйым салатын ертедегі канондарда, мысалы Апостолдық канон 26-да, үлкен ордендердегі (диакондар мен дін қызметкерлері сияқты) дін қызметкерлерімен бірге қарастырылады. Мысалы, кейбір үйленген бұрынғы англикан дін қызметкерлері мен лютеран дін қызметкерлері шіркеуге қабылданғаннан кейін дін қызметіне тағайындалды. 2011 жылдан бастап бұрынғы англикандар үшін жеке ординариаттар құрылуы осындай өтініштердің санын арттырды. Православ шіркеулеріндегідей, кейбір католик дін қызметкерлері дін қызметкерінің өтініші бойынша немесе ауыр қылмыс жасағаны үшін лайықты ету арқылы бойдақ болу міндетінен босатылады, бұл дін қызметкерінің өтініші бойынша немесе ауыр қылмыс жасағаны үшін жаза ретінде болуы мүмкін. Осылайша, бұрынғы дін қызметкерінің келесі некесі дін қызметкерлерінің некесі емес, жай ғана адамның некесі болып саналады. Алайда православиелік тәжірибеден айырмашылығы, мұндай үйленген бұрынғы дін қызметкері әйелі тірі кезде дін қызметіне қайтадан тағайындалуды сұрай алмайды.

Некеге тұрмау саясатын жүзеге асырудың болмауы

Латын шіркеуінің діни қызметкерлердің бойдақ болу дәстүріне қарамастан, ғасырлар бойы католик діни қызметкерлерінің біріне-бірі үйленгендей болу үшін қанағаттану арқылы неке имитациялаған жағдайлар болды. Шіркеу тарихында діни қызметкерлердің бойдақ болу саясатын бұзуы бірнеше рет шіркеуден қуылтуға себеп болған жоқ. 2019 жылдың ақпан айында Ватикан өздерінің бойдақ болу саясатын бұзған католик діни қызметкерлерінің діни мәртебесін қорғау үшін құпия түрде ережелер қабылдағанын мәлімдеді. Мысалы, Пенсильвания штатындағы Гринсбург епархиясында 1950 жылдары бір діни қызметкер 17 жасар қызға (оның жүкті болғанын білгеннен кейін) басқа діни қызметкердің қолына қойылған жалған қолтаңба арқылы "үйленгеніне" қарамастан, діни мәртебесін сақтап қалды, кейін ол қызбен бірнеше айдан соң "ажырасып" кетті. 2012 жылы Австралиядағы діни қызметкер Кевин Ли бір жыл бойы жасырын некеде тұрғанын және шіркеу басшыларының оның жасырын некесі туралы білгенін, бірақ бойдақ болу саясатын елемегенін мәлімдеді. Сол жылы Лос-Анджелес қаласының бұрынғы көмекші епискобы Габино Завала, ол екі баланың әкесі екендігі туралы ақпарат жарияланғанша, көмекші епископ лауазымынан немесе католик дін қызметінен кетпеді, The Los Angeles Times газеті оның екі баласының анасымен "жай ғана таныстықтан артық қарым-қатынаста болғанын" жазды, сондай-ақ әйелдің екі бөлек жүктілікке қатысқандығы да белгілі болды.