Кіріспе
Жапондық құрғақ бақ (枯山水) немесе жапондық тас бақ, көбінесе Дзен бақшасы деп аталады, жапон бағының ерекше стилі болып табылады. Ол тастар, су элементтері, еңкейтілген ағаштар мен бұталардың мұқият орналасуы арқылы миниатюралық стильдегі ландшафтты жасайды және судағы толқындарды бейнелеу үшін құм немесе шағыл қолданылады. Дзен бақшалары көбінесе храмдарда немесе монастырларда кездеседі. Дзен бақшасы әдетте салыстырмалы түрде кішкентай болады, қабырғалармен немесе ғимараттармен қоршалған және көбінесе бақшадан тыс, бір тұрғыдан – мысалы, храмның немесе монастырьдың бас монахының резиденциясы, ходжоның террасасынан көруге арналған. Көптеген бақшалар шөптен гөрі құмнан жасалған және күтім үшін ғана ішке басып кіріледі. Классикалық Дзен бақшалары Муромачи кезеңінде Киотодағы Дзен буддизмі храмдарында құрылған. Олар табиғаттың нақты бейнесін емес, оның мәнін имитациялауға және медитацияға көмектесуге арналған.
The Japanese dry garden (枯山水) or Japanese rock garden, often called a Zen garden, is a distinctive style of Japanese garden. It creates a miniature stylized landscape through carefully composed arrangements of rocks, water features, moss, pruned trees and bushes, and uses gravel or sand that is raked to represent ripples in water. Zen gardens are commonly found at temples or monasteries. A Zen garden is usually relatively small, surrounded by a wall or buildings, and is usually meant to be seen while seated from a single viewpoint outside the garden, such as the porch of the hojo, the residence of the chief monk of the temple or monastery. Many, with gravel rather than grass, are only stepped into for maintenance. Classical Zen gardens were created at temples of Zen Buddhism in Kyoto during the Muromachi period. They were intended to imitate the essence of nature, not its actual appearance, and to serve as an aid for meditation.
Жапондық тасты бау-бақшалар
Тас бақтар Жапонияда кем дегенде Хэйан дәуірінен (794–1185) бастап болған. Бұл алғашқы бақшалар 11-ші ғасырдың соңында Тачибана но Тошицуна (1028–1094) жазған "Сакутеки" ("Бақшаны күтіп ұстау туралы жазбалар") атты жапон бақшаларының алғашқы нұсқаулығында сипатталған. Олар Қытайдың Сунь династиясының (960–1279) бақ философиясын қабылдады, онда таулар Пеңлай тауының символы болды – бұл Қытай мифологиясындағы Сегіз бейеудің мекені, жапон тілінде Хорай деп аталады. "Сакутеки" тастардың қалай орналасу керектігін нақты сипаттайды. Бір жерінде ол былай деп жазды: "Көл де, өзен де жоқ жерде, адам "каре сансуи", яғни құрғақ ландшафтты орната алады". Осындай бақшаларда тастар таулар сияқты тік орналастырылған немесе аз өсімдіктермен дөңестер мен шатқалдардың кішірейтілген ландшафтында жатқан болуы мүмкін. Ол өзен немесе көлді қамтитын тағы бірнеше стильді сипаттады, соның ішінде үлкен өзен стилі, тау өзен стилі және батпақ стилі. Океан стилінде толқындармен ойылып алынғандай көрінетін тастар, ақ құмды жағажаймен қоршалған болады. Ақ құм мен қиыршық тас жапон бақшаларында көптен бері қолданылып келеді. Синто дінінде ол тазалықты бейнелейді және киелі орындар, ғибадатханалар мен сарайлардың маңында қолданылады. Дзен бақтарында ол суды немесе жапон суреттеріндегі ақ кеңістікті – бос кеңістік пен қашықтықты көрсетеді. Бұл – медитацияға арналған орындар.
"In a place where there is neither a lake or a stream, one can put in place what is called a kare sansui, or dry landscape". This kind of garden featured either rocks placed upright like mountains, or laid out in a miniature landscape of hills and ravines, with few plants. He described several other styles of rock garden, which usually included a stream or pond, including the great river style, the mountain river style, and the marsh style. The ocean style featured rocks that appeared to have been eroded by waves, surrounded by a bank of white sand, like a beach. White sand and gravel had long been a feature of Japanese gardens. In the Shinto religion, it was used to symbolize purity, and was used around shrines, temples, and palaces. In Zen gardens, it represents water, or, like the white space in Japanese paintings, emptiness and distance. They are places of meditation.
Дзен буддизмі және Муромачи дәуірі (13361573)
Жапониядағы Муромачи дәуірі, Еуропадағы Ренессанс дәуірімен шамамен бір уақытта болған, саяси бәсекелестіктерге толы, жиі соғыстарға ұласқан, бірақ сонымен қатар жапон мәдениетінің керемет гүлдену кезеңі болды. Осы дәуірде Но театры, жапон шай ішу рәсімі, жапон архитектурасының шоин стилі және дзен бақтары пайда болды. Дзен буддизмі 12 ғасырдың соңында Жапонияға енгізіліп, тез арада кең тарады, әсіресе самурайлар мен әскери сардарлар арасында, олар оның өзін-өзі тәртіпке келтіру туралы ілімін жоғары бағалады. Жапониядағы алғашқы дзен ғибадатханаларының бақтары сол кездегі қытай бақтарына ұқсады, көлдері мен аралдары бар еді. Бірақ 14-15 ғасырларда Киотода дзен ғибадатханаларында жаңа бақтар пайда болды. Бұл дзен бақтары медитацияға көмектесу үшін жасалған. «Табиғатты абстрактілі формаларға дейін азайтып, көркем етіп көрсетсеңіз, оның өзінің қарапайым болуы арқылы ең терең ойларды жеткізе аласыз», - деп жазды Мишель Баридон. «Қытайда кең таралған тас композициялары Жапонияда уақытқа тоқтағандай көрінетін, сол дәуірдегі Но театрының кейбір сәттері сияқты, нағыз тасқа айналған пейзаждарға айналды». Көптеген сарапшылар жаңа стильге көшуді бастаған алғашқы бақ – Сайхо-дзи, «Батыстың хош иісті ғибадатханасы» екенін, ол Киотоның батыс бөлігіндегі Көке-дера, «Мосс ғибадатханасы» деп танымал екенін айтады. Буддист монахы және дзен шебері Мусо Кокуси 1334 жылы буддист ғибадатханасын дзен монастыріне айналдырып, бақтарды салды. Сайхо-дзидің төменгі бағы дәстүрлі Хэйан дәуірі стилінде салынған, аралдарды бейнелейтін бірнеше тау жыныстары бар тоғаннан тұрады. Жоғарғы бақ – үш тас «аралдан» тұратын құрғақ тасты бақ. Біріншісі – Камешима, «құрбақа аралы», құрбақаның шымшық «көлінде» жүзуіне ұқсайды. Екіншісі – «дзазен секи», тынышталған «медитация тасы», тыныштық пен үнсіздік сыйлайды деп сендіріледі, ал үшіншісі – «каре таки», жалпақ гранит тастардан жасалған құрғақ «сарқырама». Қазір тастарды қоршап тұрған және суды бейнелейтін шымшық бастапқы жоспардың бөлігі емес еді, ол баққа ұзақ уақыт қараусыз қалғаннан кейін бірнеше ғасырдан соң өсті, бірақ қазір бақтың ең танымал ерекшелігі болып табылады. Мусо Кокуси Тенрю-дзиде, «Аспандық айдаһар ғибадатханасында» тағы бір ғибадатхана бағын салдырды. Бұл бақ Сун династиясының қытай пейзаж суреттеріне күшті әсер еткен сияқты, онда тұманнан көтерілген таулар және үлкен тереңдік пен биіктік сезімі бейнеленген. Тенрю-дзидегі бақта сулы нағыз көл және қытай пейзажына ұқсайтын құрғақ тасқыны бар. Сайхо-дзи және Тенрю-дзи Хэйан стиліндегі бақтың табиғаттың абстрактілі және стильделген көрінісіне қарай өзгеруін көрсетеді. Киотодағы барлық дзен бақтарының ең танымал – 15 ғасырдың соңында салынған Рёан-дзи, онда дзен бағы алғаш рет толығымен абстрактілі болды. Бақ 340 шаршы метрлік тік төртбұрыштан тұрады. Оның ішінде әртүрлі өлшемдегі он бес тас, бес топқа бөлінген: бес тастан бір топ, үш тастан екі топ және екі тастан екі топ. Тастардың айналасында ақ қиыршық тас орналасқан, монахтар оны күн сайын мұқият тартады. Бақтағы жалғыз өсімдік – тастардың айналасындағы шымшық. Баққа ғибадатхананың аббатының резиденциясы – ходжоның верандасында отырып қарауға болады. 1509-1513 жылдары Дайсендегі бақ Рёан-дзиге қарағанда әдебиетке көбірек назар аударды. Бұл жерде ақ қиыршық тастан жасалған «өзен» өмірдегі метафоралық саяхатты бейнелейді, таулардағы құрғақ сарқырамадан басталып, тасылдар мен тастардан өтіп, ақ қиыршық тастан тұратын тыныш теңізде аяқталады, екі қиыршық тау бар. Дзен бағының пайда болуы жапон суретшілерінің туындыларымен тығыз байланысты. Сесшу Тоё (1420-1506) және Соами (1525 жылы қайтыс болған) сияқты жапон суретшілері табиғатқа деген көзқарастарын айтарлықтай жеңілдетіп, табиғаттың ең маңызды аспектілерін ғана көрсетіп, қара және сұр суреттердің айналасында үлкен ақ кеңістіктерді қалдырды. Соами Киотодағы ең танымал екі дзен бағын, Рёан-дзи мен Дайсен-инды жобалауға жеке қатысқан деген аңыз бар, бірақ оның қатысы нақты құжатталмаған. Мишель Баридон: «Муромачи дәуіріндегі атақты дзен бақтары Жапонияның бақ өнеріне қол жеткізуге болатын ең жоғары интеллектуалды жетілдіру деңгейін жеткізгенін көрсетті» деп жазды.
Кейінгі жартасты бақтар
Эдо дәуірінде үлкен серуендеу бағы жапон бақтарының басым стиліне айналды, бірақ Дзен храмдарында Дзен бақтары сақталып қалды. Нақты өзен немесе көл жасау мүмкін болмаған жағдайда, көбінесе олардың құрамына кіретін бірнеше шағын жартасты бақтар салынды. 1880 жылы Киото қаласының ең көне храмдарының бірі – Тофукудзи храмының ғимараттары өрттен қирады. 1940 жылы храм ландшафт тарихшысы және сәулетші Шигемори Мирейге бақтарды қайта жаңартуды тапсырды. Ол храмның басты ғимаратының әр жағына арналған төрт түрлі бақ жасады: Киотоның бес ежелгі храмын бейнелейтін, шөппен жабылған бес жасанды төбелі бақ; Хорай тауын символдайтын тік тастардан тұратын заманауи тас бақ; шахмат үлгісімен ойылған ақ қиыршық тастан жасалған үлкен "теңіз"; және құмның айналмалы өрнектері бар интимдік бақ. Соңғы ғасырда Дзен бақтары Жапониядан тыс көптеген елдерде пайда болды.
Бейнелеу өнері мен Дзен бақшасы сын
Қытай пейзаждық суреті – қытай өнерінің көптеген түрлерінің бірі. Ол XIV ғасырда Дзен буддизмімен бірге Жапонияға келді. Дзен буддизмінің бақ дизайнына әсер еткені алғаш рет Жапонияда емес, 1930 жылдары Гавайидегі бақ журналисі Лорейн Кук тарапынан батыста айтылды, ал 1988 жылы жапон бақшалары тарихының ғалымы Уайб Куйтерт бұған қарсылық білдірді. Бұл ғалымдардың 1990 жылдары Дзенді насихаттау мен қабылдауды деконструкциялауға ұмтылуынан бұрын болды. Сынның мәні – буддалық дін қызметкерлері бақтарда Дзенді көрсетуге тырысқан жоқ. Дзенді «дәлелдеу» үшін келтірілген буддалық дін қызметкерлерінің цитаталарын қарастырғанда, олардың шын мәнінде қытай пейзаж суреті туралы трактаттардан алынған сөз тіркестері екені анықталды. Жапон бақшалары туралы екінші деңгейдегі авторлар, Кине мен Ницке, Куйтерт Киото университетінде зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқанда онымен байланыста болды және Дзен бақшасын сынға алды, Кендалл Х. Браун сияқты, Дзен бақшасынан алшақтаған көзқарас ұстанды. Жапонияда бұл сынды Ямада Шудзи қабылдады, ол Дзен атымен барлық жапон мәдениетін, соның ішінде бақтарды түсінуге сын көзқараспен қарады. Кристиан Тагзольд жапон бақшалары туралы түсініктерді Жапония мен Батыс мәдениеттерін салыстыратын көп салалы зерттеу контекстінде жинақтады. Дзен дін қызметкерлері пейзаж суреті туралы қытай трактаттарынан цитаталар келтірді, бұл жапон тас бақшасының және оның каресансуи бақша көрінісінің бастапқыда қытай, кейін жапон пейзаж суретіне негізделгенін немесе одан шабыт алғанын көрсетеді. Пейзаж суреті мен ландшафтты жоспарлау тығыз байланысты болды және қытай мәдениетінен шабыт алған зиялылармен, әдебиетшілермен айналысты. Басты дизайн қағидасы – үш өлшемді монохромды сия (суми) пейзаж суретіне, яғни суми-э немесе суйбоку-га негізделген немесе одан күшті әсер алған пейзаж жасау болды. Жапонияда бақ өнер туындысы ретінде қарастырылады. Әр бақтың композициясы әртүрлі болғанымен, олар көбінесе қытай пейзаж суретінен алынған таулар, аңғарлар мен шарлауықтардың классикалық көрінісін бейнелеу үшін тастар мен бұталарды пайдаланады. Кейде бұл теңіздегі бірнеше арал сияқты абстрактілі болуы мүмкін. Кез келген жапон бақшасы өз шекарасынан тыс, мысалы, артындағы төбелерді «қарызға алынған көрініс» ретінде (шаккей деп аталатын техниканы қолдана отырып) қосымша көрініс ретінде де пайдалана алады.
Ескерту
Сакутеики – XVII ғасырдың соңында жазылған, бау жасау туралы жазбалары бар кітап. Оның ең ерте атауы – Senzai Hishõ, "Бақшалар туралы құпия үзінділер", және ол шамамен 1000 жыл бұрын жазылған, осылайша жапон бағбандығы туралы ең көне еңбек болып табылады. Бұл кітапты 11 ғасырда Тачибана но Тичицуна есімді ақсүйек жазған деп есептеледі. Осы мәтінде қаресансуи туралы әдебиеттегі алғашқы айтылым кездеседі. Соңғы кезде ғана осы бағбандық классикасының ағылшын тіліндегі заманауи аудармасы жарық көрді.