Кіріспе

Бразилиядағы Токантин өзені – Оңтүстік Америкадағы ең ірі таза сулы өзендердің бірі.

Курс

Ол Федералды округтің батысындағы Пиреней таулы аймағынан бастау алады, бірақ оның батыс саласы – Арагуая өзенінің ең оңтүстік бастауы Сера-дос-Каяпос тауларының беткейінде жатыр. Арагуая Токантинс өзенімен қосылар алдында 1670 км-ге ағып, оған көлем бойынша шамамен тең. Басты саласы Рио-дас-Мортес өзенінен бөлек, Арагуаяның жиырма шағын саласы бар, олар каноэмен жүзуге көптеген шақырым мүмкіндік береді. Төмендікке қарай аққанда, ол жиі сарқырамалар мен тауарларға толады, немесе тасты шатқалы арқылы күшті ағыспен өтеді, Токантинспен қосылатын жерден шамамен 160 км жоғарыда 20 км-ге созылған көпіршікті сарқырамалар арқылы тас жолды кесіп өтеді. Мараньяо және Паранатинга деп аталатын тағы екі сала оларды қоршаған жоталардан, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-шығыстан көп мөлшерде су жинайды. Соңғысы мен Арагуаяға құятын жер арасында Токантинс кейде оның жолын тосқан, дерлік тік бұрышпен кесіп өтетін тасты бөгеттерге кездеседі.

Фауна

Токантин бассейні (Арагуая өзенін қамтиды) Амазонка манаты, Арагуаян өзен дельфині және тукукси сияқты бірнеше ірі су сүтқоректілерінің, сондай-ақ қара кайман, көздік кайман және сары дақты өзен тасбақасы сияқты ірі жорғалаулылардың мекені болып табылады. Токантин өзенінің алабында балық түрлерінің әртүрлілігі жоғары, бірақ Амазонка алабымен салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен. Ең көп түрлі отбасылар – Characidae (тетралар және туысқандары), Loricariidae (pleco сомдары және туысқандары) және Rivulidae (Оңтүстік Америка килифиштары). Токантин өзені бойымен шағылысу үшін көшіп келетін бірнеше балық түрлері бар, бірақ бөгеттер осы процесті шектеді. Жоғарғы Токантин бассейніндегі Сан-Доминго карстында басқа Америка аймақтарынан көп санды үңгір балық түрлері кездеседі: Ancistrus cryptophthalmus, бірнеше Ituglanis түрлері, Pimelodella spelaea, Aspidoras mephisto, Cetopsorhamdia түрлерінің әлі сипатталмаған түрі және Eigenmannia vicentespelaea. Соңғысы – жалғыз белгілі үңгірге бейімделген пышақ балық және Оңтүстік Америка құрлығының үңгірлеріндегі сом емес балықтардың тек екі ғана түрінің бірі (екіншісі – Stygichthys typhlops).

Плотиналар

Арагуая сағасынан төмен қарай, Пара штатында, өзенде көптеген шаршындар мен тасылдар болған, бірақ 1980 жылдардың басында олар әлемдегі ең ірі бөгеттердің бірі – Тукуруи бөгеті салған жасанды көлге батып қалды. 2010 жылдың 30 қарашасында Тукуруи жобасының екінші кезеңі аяқталғанда, өзеннің ұзын бөлігін кеме жүзе алатын етіп жасау мақсатымен «Экласас до Тукуруи» деп аталатын шлюздер жүйесі құрылды. Өзенде барлығы жеті бөгет бар (Серра-да-Меса бөгеті, Кана-Брава бөгеті, Сан-Сальвадор бөгеті, Пейше-Ангикаль бөгеті, Луиз-Эдуардо Магалхаес (Лахеадо) бөгеті, Эстреито бөгеті және Тукуруи бөгеті), олардың ішіндегі ең ірілері – Тукуруи және Серра-да-Меса бөгеттері.

Геология

Токантиннің және оның Арагуая тармағының құм мен саздан тұратын, жазық, кең аңғарлары тік жартастармен көрінеді. Бұл өзендердің терең арналарын эрозияға ұшыратып, теңіз деңгейінен биік орналасқан үлкен құмтасты платолардың жиектері. Токантиннің сағасы маңында үлкен плато жоғалып, солтүстік-шығысқа және батысқа қарай созылатын орманды, жартылай суға батқан аллювиалды жазыққа орын берді. Пара өзені, көбінесе Амазонканың бір саласы деп аталады, шындығында Токантиннің төменгі ағысы болып табылады. Егер Амазонка суларының бір бөлігі Маражо аралының оңтүстік жағынан Пара өзеніне құйылса, онда бұл Амазонканың ағып шығу арналары емес, қияңдап өтетін табиғи каналдар арқылы болады.

Босату

Токантинс өзенінің орташа су шығыны 13,598 м³/с, ал нақты су шығыны 14,4 л/с/км² құрайды. Кіші су алаптарының нақты су шығыны көрсеткіштері: Токантинс (11 л/с/км²), Арагуая (16 л/с/км²), Пара (17 л/с/км²) және Гуама (21 л/с/км²).