Кіріспе

Агата Кристидің 1925 жылғы «Шымкенттің құпиясы» романы – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік туындысы. Ол алғаш рет Ұлыбританияда 1925 жылдың маусымында «The Bodley Head» баспасында, ал АҚШ-та «Dodd, Mead and Company» баспасында сол жылы жарық көрді. Роман Суперинтендант Бэтл және леди Айлин «Бандел» Бренттің кейіпкерлерін таныстырады. Ұлыбританиялық басылымның бағасы – жеті шиллинг және алты пенс (7/6), ал АҚШ басылымы – 2 доллар. «The Observer» газетінің рецензенты 1925 жылдың 28 маусымында былай деп жазды: «Мисс Кристи жеңіл-жеңіл түрде кісі өлтірудің шұғыласына, оқиғаға бейкүнә қатысы бар көрермендерге, Балқан саясатына (руритандық үлгідегі жеңіл нұсқасына), еліктеушілерге, құпия қоғамдарға, шифрларға, сарапшыларға, құпия жасырын орындарға, детективтерге (нақты және ойдан шығарылған) еніп, оқырмандары тым жаңылысқанша, жеңіске жетеді. Маңызды ешкім өлтірілмейді. Барлығы аяқталысқан соң, дұрыс адамдар үйленеді, алдымен олардың айналадағы қызықты оқиғаларға деген бейжай қатынасымен бізге ұнайды». Рецензент Кристидің «тапқырлығы мен ойдың айқындығы таң қалдырады» деген қорытындыға келді. «The Scotsman» газетінің 1925 жылдың 16 шілдесіндегі рецензиясы былай деп басталды: «Герцозловакия саясаты мен мұнай және қаржы саласының фондық құрылымына қарамастан, Агата Кристидің бұл жаңа романы бейкүнә жолмен қолға тиген, бірақ ауыр салдарға ұшырамас үшін жоққа шығаруға болмайтын мәйіттің мәселесіне келгенде оқырманды қызықтырады» және былай деді: «Бұл әлеуетті кісі өлтірушілердің көптеген түрлерін, әуесқой және кәсіби детективтердің қызықты жиынтығын, сондай-ақ халықаралық деңгейдегі алаяқты және (деген) ең шеберлікті қамтитын қызықты оқиға». Рецензияда қорытындыланды: «Бұл оқиғада тек кісі өлтіру ғана емес, алтын емес, алмасты іздеу де бар, және оқиғаның басты бөлігі тарихи сарай – Химнейде өтеді, оның құпиясы XXIX тарауда ашылады, бірақ бұл мәселелерді білетіндер оны сәл ертерек анықтаған болуы мүмкін». Роберт Барнард бұл романның қашан жазылғандығын еске алу маңызды екенін айтты: «Егер сіз сол заманға тән нәсілшілдік пікірлерді қабылдасаңыз, бұл – жоғары сапалы, әсіресе «дүниеге үстемдік құру жоспары» сияқты сюжеттерден алыс, керемет оқиға. Ол Герцозловакияның тағы мен тәжін қамтиды және жас, жарқын адамдар мен тиімді карикатуралармен үміттенген элементтерді біріктіреді». Оның роман туралы соңғы шешімі – «алғашқы триллерлердің ең нашарсы емес». Чарльз Осборн: «Шымкенттің құпиясы» – Агата Кристидің алғашқы триллерлерінің ең жақсыларының бірі. Оның демократияға деген көзқарасы, кем дегенде, Кристи ханымның мақұлдаған кейіпкері ретінде, автордың күтпеген авторитарлық бейнесін көрсетеді». 2010 және 2012 жылдары жарық көрген Кристинің жазбаларын талдау кезінде Кристи сарапшысы және архивисті Джон Курран «сюжеттің кейбір аспектілерін қабылдау үшін үлкен сенімсіздік қажет» деп жазды. Курран романды «бос ұштарымен, күмәнді мотивацияларымен және сенімсіз кейіпкерлермен толы қызықты, бірақ ақылға сыймас оқиға» деп санады және Кристидің «Коричневый костюмдегі адам» және «Жеті диалдың құпиясы» романды «егер сенімді болмаса, кем дегенде, «Шымкенттің құпиясынан» гөрі сенімдірек» деп бағалады.

Шын мәніндегі жерлерге сілтеме

Blitz қонақ үйінің аты Лондонның Ritz қонақ үйімен байланысты, бірақ Blitz қонақ үйінің орналасқан жері Сезар Риц менеджер болып жұмыс істеген Savoy қонақ үйімен сәйкес келеді, ол Ембанкментке жақын орналасқан. Кристи 1924 жылғы «Көзі жоқ адам» және «16 номерлі адам» атты әңгімелерінде де осы жерді (және сол атауды) пайдаланған, бұл әңгімелер кейін 1929 жылы жарық көрген «Қылмыс әріптестері» жинағына енді.

Басқа еңбектердегі сілтемелер

Герцоз Словакияның ойдан шығарылған елі "Стимфалеан құстары" атты әңгімесінде қайтадан пайда болады, ол алғаш рет 1940 жылғы сәуір айындағы Strand Magazine журналында жарияланған, ал кейін 1947 жылы шыққан "Геркулес еңбегі" жинағына енген. Бұл ел 1940 жылғы "Бір, екі, аяқкиімді байла" романында да қысқаша айтылады. Кристи кейінірек осы кітаптан Билл Эверсли, Бандл, Джордж Ломакс, Тредуэлл және Лорд Кэтерхэм кейіпкерлерімен бірге "Шымкент" сарайын 1929 жылғы "Жеті диалдың құпиясы" романында қолданды.

Шын оқиғаларға сілтеме жасау

Роман 1925 жылы жазылған. Оқиғаның кейіпкерлері шамамен 7 жыл бұрын, яғни Ұлы соғыс аяқталған кезде, Австрия-Мажарстан және Осман империялары тарап кеткен кезге сілтеме жасайды. Соғыс туралы тікелей айтылмайды. 19-тарауда Байтл мырза былай дейді: "Шамамен жеті жыл бұрын, әсіресе Таяу Шығыста 'қайта құру' деп аталатын көп жұмыс болды". Сол кезде көптеген патша отбасы мүшелері Англияда болды, оның ішінде Герцозловакия королевасы және граф Стилптич; барлық Балқан мемлекеттері болып жатқан талқылауларға қызығушылық танытты. Осы уақытта оқиға бойынша "Кохинор" алмазы жоғалып кетті. Кейін, нақты жылы Герцозловакия халқы патша мен оның қарапайым әйеліне қарсы көтерілді. Сол шақта Вирджиния Ревел ханым мен оның күйеуі Тим Ұлыбританиядан Герцозловакияға дипломатиялық миссиямен келді, сондықтан Ревел ханым ханзада Михаилмен танысты; ол үйдегі кеште ханзада Михаилды білетін жалғыз адам болды, бірақ үйдегі жалғыз адам емес. Осы романда шешілген ұрлық оқиғасы соғыстан кейінгі уақытта болды.

Кітаптың ашылуы

Bantam басылымында арнау "Панкиге" арналған, ол Кристидің үлкен әпкесі Мэдж. Басқа басылымдарда арнау былай деп жазылған: "Менің немере ініме. Комптон қамалындағы жазу мен зообақтағы бір күннің естелігіне". "Немере іні" - Джек Уоттс (1903–1961), Кристидің інісі мен қарындасы Джеймс пен 'Мэдж' Уоттстың ұлы. Кристи он үш жасында туғаннан кейін немересіне өте жақын болды және анасымен бірге, оның әкесінің қарындасы мен қайын інісі Сан-Морицке және Рождествода шаңғы тебуге кеткен кезде Абни Холл үйінде оған қамқорлық жасады. Ол 1960 жылы жинаған "Рождестволық пудингтің оқиғасы" атты әңгімелер жинағының алғы сөзінде осы кез туралы естеліктерін құлшыныспен жазды. Комптон қамалы мен зообаққа қатысты сілтемелер түсініксіз. "Шымкенттер" үйі Комптон қамалының негізінде болуы мүмкін, бірақ Абни Холл да солғұрлым ықтимал. Кристи кітапта "Шымкенттер" туралы ешқандай сипаттама бермейді, тек "Осы тарихи орынның сипаттамаларын кез келген нұсқаулықта табуға болады" дейді.

Құрлық жамылғысының жарлығы

Алғашқы басылымның сыртқы қаптамасының алдыңғы жапырағында арнайы жазылған тұңғышқы сөз болған жоқ. Оның орнына, алдыңғы және артқы жапырақтарда Кристидің Бодли Хед баспасынан шыққан тағы бес кітабының жарнамаларымен қатар, осы кітаптар туралы сын-пікірлерден бір-екі қысқа цитата келтірілген.

Халықаралық атақтар

Бұл роман түпнұсқа ағылшын тілінен өзге де көптеген тілдерге аударылған. Осы романның кем дегенде он жеті тілге аудармалары бар екені белгілі, олардың кейбіреулері 2014 және 2015 жылдары жарық көрді. Бұл автордың ең көп аударылатын автор екендігіне сәйкес келеді.

Сахналық бейімдеу (1931)

"Шымкенттің құпиясы" 1931 жылы Кристи пьесаға бейімдеді, бірақ жоспарланған қойылымы күштен тоқтатылды. Бірақ, бір данасы Ұлыбритания кітапханасына сақталды, ал тағы бір данасы Кристидің қызына берілді, оның тілегі бойынша оның бар екені көпшілікке жарияланбады. Жиырма жыл өткен соң, тағы бір дана Канадада табылды, онда ол 2003 жылдың 16 қазанында әлемдегі тұңғыш рет қойылды.

Теледидарлық бейімдеу (2010)

Марплдың бесінші сериясы үшін Джулия Маккензи басты рөлде ойнаған бейімдеу жасалды. Оқиға орны ретінде Chimneys сақталды. Алайда, Марпл мырзаның басты детектив ретінде ауыстырылуы – бұл оқиғадағы көптеген өзгерістердің біріншісі ғана. Онда бірнеше кейіпкерлер біріктіріліп, қайта аталды, саяси байланыс (қияли Герцозловакиядан Австрияға көшірілген) көптеген шатастырушы жайттардың біріне айналды, сондай-ақ кісі өлтірушінің кім екені мен оның себебі толығымен өзгертілді. Бұған қоса, "Өлім шөбі" атты Мисс Марпл әңгімесінен де элементтер енгізілді. Актерлік құрамында Эдвард Фокс Лорд Катерхэм рөлінде, Энтони Хиггинс граф Людвиг рөлінде, Джонас Армстронг Энтони Кейд рөлінде, Шарлотта Солт Вирджиния Ревел рөлінде және Дервла Кирван Бундл рөлінде ойнады. Дервла Кирван, отыздан асқан, Бундл рөлін ойнады. Ол әлі де Лорд Катерхемнің қызы болғанымен, 23 жасар леди Вирджиния Ревелдің (Шарлотта Солт) әпкесі ретінде бейнеленді, ал бұл кейіпкер түпнұсқадағы оқиғамен байланысы жоқ. Екеуінің ішінде леди Вирджиния романдық Бундлға көбірек ұқсады. "Радио Таймс" бұл қойылымды "Агата Кристидің классикасы, тіпті ол түпнұсқамен алыс болғанымен де, таза жол табатындарды қатты шатастырады және сюжетте кісі өлтіру құрбанынан да көп кемшілік бар" деп бағалады.

Графикалық романның адаптациясы (2007)

"Шымкенттердің құпиясы" романы 2007 жылғы 20 тамызда "ХарперКоллинс" баспасынан Франсуа Ривьердің бейімдеуі және Лоренс Сюхнердің суреттерімен графикалық роман түрінде жарық көрді. Бұл 2002 жылы Францияда "Эммануэль Пруст" баспасында "Le Secret de Chimneys" деген атаумен алғаш жарық көрген нұсқасынан аударылды.